དང་པོ། སྐུ་བླའི་སྐོར་གྱི་ལྟ་བ་གཉིས་དང་སྐུ་བླས་བོད་བཙན་པོའི་ཆོས་ལུགས་ཁྲོད་བཟུང་བའི་གོ་བབས།

སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་འདི་《བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་》(PT 1288, IOL Tib J 750, Or . 8210/ 187)1སུ་བྱུང་མེད་མོད། ལོ་རྒྱུས་འགོད་སྟངས་རིགས་འདྲ་བའི་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་གི་རྒྱལ་ཕྲན་《འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས》 (IOL Tib J 1368)སུ་བྱུང་ཡོད། སྐུ་བླ་བྱུང་སའི་ཡིག་ཚང་མི་འདྲ་བའི་སྟེང་ནས་ལྟ་བ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་གྱེས་ཡོད། མེ་ཁི་རྡ་ནོ་(Ariane Macdonald)ཡིས་སྐུ་བླའི་ཐ་སྙད་འབྱུང་སའི་ཡུལ་མི་འདྲ་བ་འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་དང་《ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་རྡོ་བརྐོས་》གཉིས་སུ་བྱུང་ཡོད་པར་གཞིགས་ནས་རིག་གནས་འདི་བོད་དམ་བོད་དུ་གྱུར་བའི་མཐོ་རིམ་སྤྱི་ཚོགས་ནང་རྒྱུགས་ཆེ་བ་ཞིག་རེད་ཅེས་དང་།2  བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་བྱུང་མེད་མོད། གོང་གི་ཡིག་ཆ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ནི་ཆོ་ག་དེ་བོད་དུ་དར་ཆེ་བའི་བདེན་དབང་འཛོམས་པོ་ཞིག་ཏུ་བསམ་པ་མ་ཟད།3 རིགས་འདྲ་བའི་ཆོ་ག་བཙན་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཡང་གསོལ་བར་སྣང་ཞེས་གསུངས་འདུག4

སི་ཏན་(Rolf Stein) གྱིས་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་འཁོད་མེད་པའི་གནས་སྟངས་ལ་འགྲེལ་བརྗོད་ཅི་ཡང་མ་བྱས་པ་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡི་ལྟ་བའི་མི་འདང་ས་ཞིག་ཏུ་བརྩི་བར་མ་ཟད།5 འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་དེ་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་དང་འདྲ་ཆེ་ཞིང་། ཕྱི་མར་སྐུ་བླའི་སྐོར་མ་བྱུང་བ་སྣང་ཚུལ་སྤྱིར་བཏང་བ་ཞིག་མིན་པར།6 ཆོ་ག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་སྐྱོང་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་སྒྲིག་གཞིའི་དཀྱིལ་སྙིང་དུ་སླེབས་མེད་པར་ཕལ་བ་ཞིག་གི་ཚད་དུ་ཡོད་པ་མཚོན་པའམ། གོང་དང་མི་འདྲ་བའི་ཆ་ཞིག་ལ་ཁོང་གིས་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་བཀུར་བའི་ཆོས་ལུགས་ལས་ཕལ་བའི་གནས་སྟངས་ཅན་ཞིག་དང་། མཐའི་རྒྱལ་ཕྲན་འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་བྱུང་བར་གཞིགས་ན་འ་ཞས་གསོལ་བ་དང་།7 རྒྱའི་《ཐང་ཡིག་》ནས་འ་ཞ(吐谷浑)ས་རི་ལྷར་གསོལ་བ(祭山神) འི་ཡིག་ཚང་ལ་ཁུངས་བཅོལ་ནས་སྐུ་བླ་དང་རི་ལྷ་གཉིས་ངོས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་། དེ་བཞིན་རིག་གནས་འདིའི་ཁུངས་རྒྱ་ནག་ལ་ཐུག་པར་བསྟན་ཡོད།8 དེ་ལྟར་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཚང་གི་《ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ་》(尚书) (PT 986) དང་སྤྱི་ལོ་ 821ནས་སྤྱི་ལོ་822ལོའི་ཐང་བོད་མནའ་འབྲེལ་གྱི་ཡིག་ཚང་གི་ཆར་གཏོགས་པའི་《དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་དུ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆ་》(PT 16)ལས་བྱུང་བའི་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་གཉིས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཡང་དེ་ལྟར་རིགས་འདེད་བྱས་ཡོད།9

སི་ཏན་གྱི་སྐུ་བླའི་རིག་གནས་ཕྱི་ནས་དར་བའི་དགོངས་པ་ལ་རང་ངོས་ནས་ཀྱང་གནད་དོན་ཁ་ཤས་ལྷག་ཡོད་ལ། དེ་དག་ལས་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ནི་ཁོང་གིས་སྐུ་བླའི་ཡིག་ཆ་བོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་ཏུ་བྱུང་ཡོད་པར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་མེད་པར་མ་ཟད། ཆོ་ག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་སྐྱོང་བསམ་བློའི་དཀྱིལ་སྙིང་(central relationship to the ideology of the Tibetan state)དང་འབྲེལ་ཡོད་ཚུལ་ཡང་གླེང་མེད། དེ་བཞིན་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་གི་《ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་དམུ་ཡུལ་དུ་མངགས་པ་》དང་ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་གྱི་རྡོ་བརྐོས་ཡིག་རྙིང་དུ་སྐུ་བླ་བྱུང་བ་ཁོང་གི་ལྟ་བ་དང་རྒྱབ་འགལ་བྱུང་ཡོད་པ་ཁས་བླངས་ཡོད་ལ།10 སྐུ་བླའི་ཐ་སྙད་བྱུང་བའི་ཡིག་རྙིང་ PT 1047དང་། PT 1051། PT 2204c། IOL Tib J 734། IOL Tib J 738། IOL Tib J739། IOL Tib J 751 སོགས་ཡང་བསྟན་མེད།

སྐུ་བླ་འདི་ཕྱི་ཡོང་རིག་གནས་ཤིག་ཡིན་པར་སྐད་བརྡ་རིག་པའི་སྟེང་ནས་གནད་དོན་ཡོད་ཅིང་བརྡ་འདི་བོད་སྐད་ཡིན། རིག་གནས་འདི་འ་ཞའམ་རྒྱ་ནག་དང་འབྲེལ་ཡོད་ན་དེ་ལ་དེ་བསྟུན་གྱི་རྒྱའི་ཐ་སྙད་དགོས་ཤིང་། བོད་སྐད་དུ་གཡར་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་སོགས་ཀྱང་གསལ་བོར་བྱ་དགོས། མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་སྐུ་བླ་འདི་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་སྲོག་ཤིང་ཞིག་ཡིན་པ་དང་ཐ་སྙད་འདིའི་འབྱུང་ཁུངས་ཡང་གསལ་བོར་བསྟན་ཡོད་མོད། བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་མ་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་བསྟན་མེད། སི་ཏན་གྱི་ལྟ་བས་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་འདི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཆ་མཚོན་ན་ཁྱབ་སའི་ས་ཁོངས་དང་བསམ་བློའི་ཆ་ནས་མཐའ་འམ་ཕལ་བའི་གནས་བབས་བཟུང་ཡོད་པར་བཤད་ཅིང་། ལྟ་བ་དེས་བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་ཆོ་ག་འདི་མ་བྱུང་བ་དང་འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས། ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ་དང་དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆ་སོགས་སུ་ཐོན་པར་འགྲེལ་བརྗོད་ཐུབ་ཡོད་མོད། ཡིག་རྙིང་མི་འདྲ་བ་གཞན་མང་པོར་བྱུང་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གསལ་སྟོན་ཐུབ་མེད།

མདོར་བསྡུས་ན་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་ཐ་སྙད་འདི་ཆད་པའི་རྒྱུ་མཚན་མ་བསྟན་པ་དང་སི་ཏན་གྱིས་ཐ་སྙད་འདི་ཡིག་ཆ་གཞན་པ་ཁག་མང་པོར་བྱུང་བར་འགྲེལ་བརྗོད་ཐུབ་མེད། ཡིན་ཡང་རྩོམ་ཡིག་གཉིས་པོའི་དངོས་ཡོད་རིན་ཐང་ལ་གཞིགས་ན་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡི་ལྟ་བ་སི་ཏན་ལས་ཤུགས་ཆེ་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། ལྟ་བ་འདིར་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་མ་བྱུང་བ་ཡང་དེ་ལ་དེ་མཐུན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ཚེ་ལྟ་བ་ཡང་དག་པ་ཞིག་ཏུ་བགྲངས་ཆོག་མོད་དེ་ལྟར་བྱུང་མེད། འདིར་ཡིག་རྙིང་གང་ལ་སྐུ་བླའི་ཐ་སྙད་བྱུང་ཡོད་པ་དང་གང་ལ་བྱུང་མེད་པ། དེ་བཞིན་ཐ་སྙད་ཇི་ལྟར་བེད་སྤྱོད་ཡོད་པ། ཡིག་ཚང་ཁག་གི་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་བའི་ཆ་འཕྲིན་ཡོངས་རྫོགས་བསྡུ་རུབ་བགྱིས་ཚེ་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་ཐ་སྙད་འདི་ཆད་པའི་ཐད་འགྲེལ་བཤད་ཡག་པོ་ཞིག་འབྱུང་ངེས་པར་འདོད།

གཉིས་པ། ཆོ་ག་གསོལ་བའི་དུས་ཚོད།

ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་ཡིག་ཆ་མི་འདྲ་བ་ཁག་གསུམ་དུ་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་དུས་ཚོད་བསྟན་ཡོད་དེ། འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་ལོ་སར་དང་དབྱར་སླ་ར་བའི་སྐུ་བླ་ཆེད་པོ་གསོལ་ཞེས་དང་། དེ་འདྲའི་ནང་དོན་ཆ་འདྲ་བ་ཐིག་ཕྲེང་5བ་དང་། 21།31།36།47།50བཅས་ཀྱི་ནང་ཡང་ཡོད་ལ། དེ་ནི་ལོ་གཅིག་གི་དུས་ཚོད་ངེས་ཅན་ནང་གཞི་རྒྱ་ཆེ་བའི་སྒོ་ནས་སྤེལ་བ་ཞིག་སྟེ། ལོ་སར་དང་དབྱར་ཟླ་དང་པོ། དགུན་ཟླ་དང་པོར་གསོལ། ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མར་སྐུ་བླ་འདུས་པའི་ཆོ་ག་ཁག་དབྱར་ཟླ་དང་པོར་གསོལ་ (ཐིག་ཕྲེང་106པ) ཞེས་སྣང་ཚུལ་འདི་རྒྱའི་མ་ཡིག་གི་འགྱུར་ཙམ་མིན་པར་གསར་བཏོད་ཀྱི་ཆ་ཡོད་ཅིང་།11 སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་འདི་དུས་ཚོད་ངེས་ཅན་དང་སྦྲེལ་ཡོད་པ་འདིའི་སྟེང་ནས་རྒྱའི་མ་ཡིག་ལ་བཟོ་བཅོས་བྱས་པ་མཚོན་ཡོད། འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་དང་ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མའི་ནང་གི་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་དུས་ཚོད་དང་ཆ་འདྲ་བ་གཞན་ཞིག་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་PT 2204cནང་ཡང་བསྟན་ཡོད་མོད། ཡིག་རྙིང་འདི་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་དང་སི་ཏན་གྱིས་དོ་སྣང་བྱུང་མེད། ཡིག་ཆ་འདི་ངོ་ལོག་དམག་གི་རྒྱུ་ཟོག་གཞུང་བཞེས་དང་འབྲེལ་བ་ལ། དེར་སླ་ར་བའི་ངོ་ལ་མོ་དྲུས་གི་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཚེ་(ཐིག་ཕྲེང་16པ)ཞེས་བྱུང་ཡོད་ཅིང་། གོང་གི་ཡིག་ཆ་འདིའི་སྐོར་མང་ཆེ་ཤོས་ཏུན་ཧོང་ནས་རྙེད་པ་ཡིན་ལ་དོན་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་ས་དེར་བྱུང་བ་ཡང་ཡིན་ལ། སྣང་ཚུལ་འདིས་འ་ཞ་ཕུད་པའི་ས་ཁུལ་གཞན་དུ་ཡང་ཡོད་པ་བསྟན་ཡོད། གོང་གི་འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་དང་ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ། ཡིག་རྙིང་PT2204cགསུམ་ལས་གསལ་བ་ནི་སྐུ་བླ་འདི་དབྱར་ཁ་འམ་དགུན་ཟླ་དང་པོར་གསོལ་བ་ཡིན་ལ།12 གོང་གི་སྣང་ཚུལ་འདི་དག་ལ་གཞིགས་ན་སྐུ་བླ་འདི་སི་ཏན་ལྟར་ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མར་བྱུང་བས་རྒྱ་ནག་དང་ཁུངས་འབྲེལ་ཆོག་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར། བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱིས་ཁྱབ་པའི་ས་ཁུལ་གང་སར་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་ཆོ་ག་ཞིག་ཡིན་པ་བསྟན་ཡོད།

གསུམ་པ། ཆོ་ག་གསོལ་བའི་དམིགས་ཡུལ།

ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་གསོལ་བའི་དམིགས་ཡུལ་དང་སྔ་ཕྱིའི་རྒྱབ་ལྗོངས་གསལ་བ་ནི་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་དམུ་ཡུལ་ལ་མངགས་པ(PT 126)འི་ཡིག་རྙིང་ཡིན་ལ། ཡིག་རྙིང་འདི་ཆོ་གའི་ལྷ་སྒྲུང་གི་ཁུངས་བརྟོལ་བར་གལ་ཆེ། ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་དམུ་ཡུལ་དུ་མངགས་པའི་13དམིགས་ཡུལ་ཁ་གསལ་གཉིས་ལ། དང་པོ་ནི་དགའ་ནི་ལྷ་བྱེད་(ཐིག་ཕྲེང་113པ) པ་དང་སྐུ་བླ་ལ་ཡོན་འབུལ་བ་(ཐིག་ཕྲེང་124-125པ) ཡིན་ལ། གཉིས་པ་ནི་དམུ་རྗེ་གནམ་ནས་མིའི་རྗེ་བོར་གཤེགས་པར་ཡིད་ཆེས་བྱེད་པ་ཞིག་སྟེ། མགོ་ནག་འགྲེངས་ལ་རྗེ་མྱེད་རྗེ་སྐོས་ལ་(ཐིག་ཕྲེང་111-12པ)ཞེས་རྗེ་བོའི་བཀའ་བཀོད་ཀྱི་ཚུལ་དུ་འཁོད་ཡོད། དམིགས་ཡུལ་འདི་གཉིས་ཀྱིས་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་དང་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ཐོག་མ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་མི་རྗེ་ལྷ་ནས་བཤེགས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་བར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ཤེས་པ་མ་ཟད། འགྲེངས་མགོ་ནག་གི་རྗེར་ཕེབས་པ་སྙིང་རྗེ་ཙམ་གྱིས་མིན་ཚུལ་བསྟན་ཡོད།14

དེར་དམུ་རྗེ་སོམ་ཉི་ངེས་ཅན་བརྒྱུད་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་སྐུ་བླར་གསོལ་དུ་བཅུག་ཡོད་ལ། སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་འདི་བརྒྱུད་ཕྱྭ་དང་དམུ་གཉིས་བར་གཉེན་ཉེའི་འབྲེལ་ཟམ་ཞིག་གིས་སྦྲེལ་ཡོད་ལ། སྣང་ཚུལ་འདི་དམུ་རྗེ་དང་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་བར་གྱི་མིང་ཚིག་བེད་སྤྱོད་བྱེད་སྟངས་ཐད་ཐོག་མར་ངེད་ཅེས་ཕ་རོལ་པོ་བཀར་བའི་མིང་ཚིག་བེད་སྤྱད་ཡོད་པ་ཐིག་ཕྲེང་165པར་ཕ་རོལ་པོ་ཡང་ཚུར་འདུ་བའི་འོ་སྐོལ་དུ་གྱུར་ཡོད་པ་མ་ཟད། ཁྱེད་འོ་སྐོལ་ལ་དབྱར་མེད་པས་(ཐིག་ཕྲེང་167པ)ཞེས་དང་། དམིགས་ཡུལ་ཁག་གཉིས་ལས་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་ནི་རྒྱལ་བོ་དང་རྗེ་བོའི་བར་འབྲེལ་ཟམ་ཆགས་པའི་ལས་ཞིག་སྟེ། ཡིག་རྙིང་འདིའི་ཁྲོད་ཀྱི་དམུ་རྗེ་ནི་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་དང་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་ནི་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་ཚུད་འདོད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་རྗེ་བོ་ཞིག་དང་ཀུན་ནས་མཚུངས།

ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་རྡོ་བརྐོས་སུ་ཀོང་རྗེ་དཀར་པོ་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་དང་འདྲ་ལ། སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་གས་བཙན་པོའི་ཁབ་ཏུ་ཚུད་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱི་འབྲེལ་བ་འདི་བཙུགས་ཡོད།དེར་ཀར་པོ་ནྀ། ཐོག་མ་ཡས་གཤེགས་པའྀ་ཚེ།། མཆེད་གཉྀས་ཀྱི། སྐུ་བླ་གཉན་པོ་གསོལ་བ་དང་15ཞེས་སྐུ་བླ་ནི་བཙན་པོའི་བསམ་བློའམ་བླའི་མཚོན་དོན་(spiritual proxy)ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཆོ་ག་འདིས་གསོལ་བ་བོ་བསམ་བློའམ་འདུ་ཤེས་ཆ་ནས་བཙན་པོའི་ཁབ་འོག་ཏུ་གཏོགས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་ཞིག་ཏུ་སྦྲེལ་ཡོད།16

སྐུ་བླ་འདི་བཙན་པོ་ཁོང་དང་ཁོང་གི་སྲིད་དབང་བརྟན་ལྷིང་དང་འབྲེལ་བ་ཁྱད་པར་བ་ཡོད་པ་ཏུན་ཧོང་མོ་ཡིག་PT 1047་ལས་ར་སྤྲོད་ཞུ་ཐུབ་པ་ཞིག་སྟེ། ཡིག་ཆ་འདིར་ཚན་པ་ཁག་དྲུག་ཡོད་ལ། ཚན་པ་རེ་རེའི་མོ་འདེབས་སའི་ཡུལ་མི་འདྲ་ལ་དེས་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་གྲལ་རིམ་མི་འདྲ་བ་ཡང་མཚོན་ཡོད། ཚན་པ་དང་པོ་རྒྱལ་བོ་དང་རྒྱལ་བོའི་ནང་མི། བློན་པོའི་སྐོར་གྱི་མོ་དང་། ཚན་པ་གཉིས་པ་དམངས་ཕལ་བའི་སྐོར། ཚན་པ་གསུམ་པ་ནི་མིའི་གྲལ་རིམ་དམའ་མོ་དང་རི་དྭགས་དང་འབྲེལ་ལ། ཚན་པ་རྗེས་མ་གསུམ་དགྲ་དང་བདུད་ (maleficent divinities)ལ་འབྲེལ་ཡོད། ཡིན་ཡང་སྐུ་བླའི་སྐོར་ཚན་པ་དང་པོའི་ནང་མ་གཏོགས་མེད།17

བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་འགྲོ་བའི་གྲལ་རིམ་དབྱེ་སྟངས་ནས་བལྟས་ཚེ་བཙན་པོ་ནི་ཡོད་ཚད་ལས་མཐོ་བ་དེ་ཡིན་ལ། འདུ་ཤེས་སམ་བསམ་བློའི་ཆ་ནས་སྐུ་བླ་ནི་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་དང་ངོ་བོ་མཚུངས་པ་ཡིན། བཙན་པོ་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་གྱི་བཀའ་གཙིགས་ཡི་གེ་དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་དུ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆའི་ཁྲོད་སྐུ་བླ་ནི་ལྷ་ཀླུ་གཉན་གསུམ་གོང་དུ་བྱུང་ཡོད་པ་ནི། སྐུ་བླ་རྀང་རྫྀ་དང་། གནམ་སའི་ལྷ་ཀླུ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འགོ་ཞིང་དགྱེས། (ཤོག་ངོས་36པ།མདུན་ངོས་ཐིག་ཕྲེང་4བར)ཞེས་དང་། ཕྱྭའི་ཕོ་ཉས་སྐུ་བླ་གསོལ་བར་བརྟེན་ནས་དམུ་རྗེར་ཉེ་འབྲེལ་ཆགས་ན། བོད་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་གི་རྒྱལ་ཕྲན་རྗེ་བོ་ཡང་ཆོ་ག་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་བཙན་པོའི་མངའ་ཞབས་སུ་འདུ་དགོས། དེ་བཞིན་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉར་མཚོན་ཡང་སྐུ་བླ་གསོལ་བ་ནི་དམུ་རྗེ་འགྲེངས་མགོ་ནག་གི་རྗེར་གཤེགས་པ་ཁས་ལེན་པའི་ཐོག་མའི་ཆ་རྐྱེན་ཡིན་ཞིང་། ལྷ་སྒྲུང་འདི་བསྐྱར་དུ་གླེང་བས་བོད་བཙན་པོའི་མངའ་འོག་གི་རྒྱལ་ཕྲན་རྗེ་བོར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ནི་ལྷ་ནས་བབས་པའི་དབང་བསྒྱུར་མཁན་ཡིན་པ་གསལ་འདེབས་བྱེད་བཞིན་པ་ཞིག་རེད།18

དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་དུ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆའི་ཁྲོད་མི་རྗེ་ལྷ་ནས་བབས་པ་ཡང་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ཐོག་མ་དང་སྐུ་བླར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ནི། འོ་ལྡེ་སྤུ་རྒྱལ་གནམ་གྱྀ་ལྷ་ལས་མྀའྀ་རྗེར་གཤེགས་པ་ཡོང་གྱྀས་སྐུ་བླ་གཉེན། ཆབ་སྲྀད་ཆེ། ཆོས་བཟང་(ཤོག་ངོས་35པ།རྒྱབ་ངོས་ཐིག་ཕྲེང་2བར)ཞེས་དང་། ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་་དམུ་ཡུལ་ལ་མངགས་པ(PT 126)འི་ཡིག་རྙིང་གི་སྐུ་བླ་ཡང་བོད་ཀྱི་རྗེ་བོ་ཐོག་མ་གནམ་ནས་བབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ཞིག་རེད། ཡིན་ཡང་དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆ་ནི་ཐང་བོད་བར་གྱི་མནའ་མཐུན་འཇོག་པའི་སྐབས་སུ་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པས། སི་ཏན་གྱིས་སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་རྒྱ་ནག་ནས་བྱུང་བའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཅིག་ཏུ་དྲངས་ཡོད་མོད། སྤྱིའི་ཆ་ནས་ཡིག་ཚང་ཕལ་ཆེ་བའི་སྐུ་བླ་བྱུང་སའི་ས་གནས་དང་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ཚིག་སྦྱོར། མི་རྗེ་ལྷ་ནས་ཆད་པའི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྣམ་པ་གཅིག་གྱུར་ཅན་སོགས་19ལ་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་ཚེ་སྐུ་བླ་འདི་རྒྱ་ནས་མཆེད་པའི་ཐེ་ཚོམ་རང་དགར་སེལ་འགྲོ་བ་ཞིག་རེད།

བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་སྐུ་བླའི་སྐོར་འཁོད་མེད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་སྐུ་བླ་འདི་རྒྱལ་ཕྲན་རྗེ་བོས་གསོལ་བ་ཞིག་ལས་བཙན་པོའི་ཁབ་ཀྱིས་གསོལ་བ་ཞིག་མིན་པས་མིན་ནམ་སྙམ་ལ། སྣང་ཚུལ་འདི་ཕྱྭ་དམུ་ཡུལ་ལ་མངགས་པའི་ཡིག་ཆའི་དགོངས་དོན་དང་ཡང་མཐུན་པ་ཞིག་སྟེ། དེར་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉར་མཆོག་མཆན་ཐོབ་ནས་སྐུ་བླ་གསོལ་མོད། དམུ་རྗེས་སྐུ་བླ་མི་གསོལ་བར་མ་ཟད་མི་འདོད་པའི་ཟོལ་གྱིས་ཆོག་མཆན་སྤྲད་པ་ཙམ་དང་།  སྣང་ཚུལ་འདི་བོད་ཀྱི་མཐའི་ས་ཆ་འ་ཞ་དང་ཀོང་པོ། ཏུན་ཧོང་ས་ཆར་འཚམ་ལ། དུས་ཚོད་ལྟར་ཆོ་ག་འདི་ལ་བརྟེན་ནས་བཙན་པོའི་སྲིད་དབང་དང་བློ་དཀར་བའམ་མངར་འདུ་བའི་གནས་སྟངས་མཚོན་པ་ཞིག་རེད། བོད་ཀྱི་བཙན་པོས་གཞན་གྱིས་རང་ཉིད་ལྷའི་ཚུལ་དུ་བཞེངས་པའི་ཆོ་གར་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་གུས་སྲོལ་ཞུ་བ་ཅུང་མཚར་བའི་གནས་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་དང་དེའི་ནང་མི་སོགས་གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་བྱ་བ་གཙོ་བོར་འཁོད་པའི་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་སྐུ་བླའི་སྐོར་འཁོད་མེད་ལ། རྒྱུ་མཚན་ཡང་བཙན་པོ་འམ་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་གིས་ཆོ་ག་འདི་མི་སྤེལ་བས་རེད།20

སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་འདི་ཕྱི་ནས་དར་བ་ཞིག་མིན་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་ཆེས་མཐོའི་དབང་བསྒྱུར་གྱི་བསམ་བློའི་སྲོག་ཤིང་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ཞིག་སྟེ། ཆོ་ག་འདིས་ཆོ་ག་སྤེལ་བ་པོ་་དང་ལྷའི་ཚུལ་གྱིས་དབང་བསྒྱུར་བའི་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་བར་ཁོངས་གཏོགས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཞིག་བསྐྲུན་བཞིན་ཡོད་ལ། བཙན་པོའི་མངའ་ཞབས་ཀྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་གིས་སྤེལ་བ་ལས་བཙན་པོའི་སྲིད་གཞུང་གིས་གསོལ་བ་ཞིག་མིན། རྩོམ་འདིའི་དགོངས་པ་མདོར་བསྡུས་ན་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་དང་མཐུན་ལ། དེ་བཞིན་སྐུ་བླ་འདི་བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་ཅིའི་ཕྱིར་མ་བྱུང་བ་དང་། འ་ཞའི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས། ཕྱྭ་དམུ་ཡུལ་ལ་མངགས་པ། ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་གྱི་བྲག་བརྐོས། དེ་བཞིན་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་PT 1047དང་PT 2204cནང་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གསལ་བྱེད་དང་། གཞན་ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ་དང་དེ་ག་གཡུ་ཚལ་གཙུག་ལག་ཁང་གི་སྨོན་ལམ་གསོལ་བའི་ཡིག་ཆའི་སྐོར་ལ་ཡང་དེ་མཐུན་གྱི་འགྲེལ་བཤད་བྱས་ཡོད་ན། སི་ཏན་ལྟར་ཆོ་ག་འདི་རྒྱ་ནག་ནས་དར་བར་བཞེད་པའི་སྨིག་སྤྲིན་ཁྲོད་ཀྱི་མག་མོག་གི་ལྟ་བ་ཞིག་དང་བསྡུར་ཐབས་མེད་དོ།

བཞི། སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ། སྐུ་བླ་ནི་རི་ལྷ་ཡིན་ནམ།

སྐུ་བླའི་ངོས་འཛིན་ཐད་སི་ཏན་གྱིས་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡི་དཔྱད་འབྲས་ཁས་བླངས་ཡོད་ཅིང་། ཁོང་གིས་སྐུ་བླ་ནི་ལྷའི་རིགས་ཡིན་ལ། དེ་རྒྱུན་པར་གནས་རི་དག་ཡིན་ཞིང་། ཡབ་མེས་གོང་མར་ཁས་འཆེ་བ་དེས་ཁོང་ཚོ་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་ཡིན་ཞེས་གསུངས་མོད།21ངེད་ཀྱིས་བལྟས་ཚེ་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་སྐུ་བླ་གྲངས་མང་པོ་ཡོད་པའམ་རི་ལྷ་ཡིན་པར་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱིས་མི་འདང་།22 དེ་བཞིན་ཝོ་ཐིར་(Walter)གྱིས་ཡིག་རྙིང་དུ་རི་ལྷའི་རིག་གནས་དང་ཆོ་གར་འབྲེལ་བའི་རྒྱུ་ཆ་གཅིག་ཀྱང་མི་འདུག་ཅེས་གསུངས་ཡོད།23 མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡི་གོང་གི་ལྟ་བ་དེའི་རྒྱབ་བརྟེན་ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་རྡོ་བརྐོས་ཐིག་ཕྲེང་6པའི་སྐུ་བླ་དེ་མོ་ཞེས་དོན་གྱིས་ཁ་ཁ་ཡིན་པའི་ཚིག་འདི་མཉམ་དུ་སྦྲེལ་ནས་དེ་མོ་ནི་སྐུ་བླ་ཡིན་པར་གོ་བ་དེ་ཡིན་པ་མ་ཟད། ཡིག་ཚང་མང་པོ་བརྒྱུད་ནས་དེ་མོ་ནི་ཀོང་པོའི་རྒྱུད་ཀྱི་རི་ལྷ་ཞིག་ཡིན་པར་སྒྲུབ་ཡོད།24

དེ་མོ་ནི་ཀོང་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་རི་ལྷ་ཞིག་ཡིན་པ་བདེན་མོད། ཝི་པེ་ཁ་(Uebach)ཡི་དབྱེ་ཞིབ་བྱས་པའི་ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་རྡོ་བརྐོས་ཐིག་ཕྲེང་6པའི་སྐུ་བླ་དེ་མོ་ཞེས་པ་ངེད་ཀྱིས་མིང་ཚིག་ཁ་ཁར་དབྱེ་དགོས་ཚུལ་བཤད་མྱོང་།25 སྐུ་བླ་དེ་མོ་ཞེས་པ་གཞི་གཅིག་ལ་སྦྱར་བས་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་སྐུ་བླ་མང་པོ་ཡོད་པ་དང་དེ་དག་རི་ལྷར་ངོས་འཛིན་ཞུ་དགོས་པའི་མཐའ་སྡོམ་བཞག་ཡོད། གོང་འཁོད་ཡིག་ཆ་ཁག་ལས་སྐུ་བླ་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དང་འབྲེལ་བ་མེད་པ་ཞིག་ཏུ་སྣང་བ་ནི་ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ་ (PT 986)ཡིན་ལ། ཡིག་ཆ་འདི་མ་གཞི་ནས་རྒྱ་ཡིག་གི་གསུང་རབ་ཡིག་བསྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་པས་འདིར་བྱུང་བའི་སྐུ་བླ་ཕྱིའི་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་ཡོད་ལ། རྒྱའི་ལྷ་ཀླུ་(天地神)དང་ལྷ་སྲིན་(明鬼神)གྱི་འགྱུར་ཡིག་གམ། འདི་དག་རིགས་གྲངས་མང་པོ་ཅན་ཞིག་ཀྱང་རེད། འདིར་དྲངས་པའི་བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ཁག་དང་གཞན་གྱི་དབྱེ་ཞིབ་ལ་གཞིགས་ན་སྐུ་བླ་འདི་གྲངས་མང་བ་ཅན་ཞིག་ཡིན་པར་ཐག་གཅོད་གནང་མྱོང་མེད་པར་མ་ཟད་། སྐུ་བླའི་བརྗོད་པར་བརྟག་ན་ཁེར་ཚུགས་པ་ཅན་ཞིག་ (unique entity)རེད།

མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་དེ་མོ་ཞེས་པ་སྐུ་བླར་ངོས་བཟུང་། སྐུ་བླ་རི་ལྷར་ངོས་བཟུང་ནས་མཐའ་མ་སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ་གཉིས་ངོས་འཛིན་མཐའ་གཅིག་བྱས་ཡོད། ཡིན་ཡང་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་གཞུག་གི་ཡིག་ཆར་རི་ལྷའི་སྐོར་མང་པོར་བྱུང་ཡོད་ལ། 26 ཕྱིས་ཀྱི་ཡིག་ཆར་བྱུང་བའི་སྐུ་ལྷ་འདི་སྐུ་བླ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་སྐོར་མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་གླེང་སློང་བྱས་མེད། ཡིན་ཡང་ཡིག་རྙིང་ལ་གཞིགས་ན་བླ་དང་ལྷ་གཉིས་ཁྱད་ཆེ་བ་མ་ཟད། དེང་གི་ཡུལ་སྐད་ཁྲོད་ཡང་ཁྱད་པར་དེ་མུ་མཐུད་དུ་ལྷག་ཡོད།

སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ་གཉིས་སྒྲ་རིག་པའི་རྣམ་བཞག་སྟེང་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་ཐ་སྙད་འདི་གཉིས་གཅིག་མ་ཡིན་པའི་སྒྲུབ་བྱར་མི་འདང་ན། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བའི་《ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་》དུ་མིང་ཚིག་གཉིས་བེད་སྤྱོད་སྟངས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བོར་ཡོད། ཁོང་གིས་ཡིག་ཚང་ཁྲོད་ཀྱི་རྒྱ་བོད་མནའ་འབྲེལ་བཞག་པའི་གཙིགས་ཡིག་ཏུ་ལྷ་ཀུ་གཉན་གསུམ་དཔང་དུ་བཞག་པའི་ཚན་པར་སྐུ་བླ་བཀོད་ཡོད་ལ།27 བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་(755-797)གྱི་གཙིགས་ཡིག་ལུང་དྲངས་དུས་སྐུ་ལྷ་བེད་སྤྱད་བྱས་འདུག་པ་ནི། དེ་ན་བོད་ཀྱི་ཆོས་རྙིང་པ་མ་ལག་ལ། སྐུ་ལྷ་གསོལ་བ་དང་ཆོ་ག་མྱི་མཐུན་པས།ཀུན་ཀྱང་མ་ལེགས་སུ་དོགས་ཏེ་ཞེས་དང་།28 གལ་སྲིད་འདིར་བྱུང་བའི་སྐུ་ལྷ་ནི་རས་ཆར་རྡི་སིང་གིས་གསུངས་པ་བཞིན་སྐུ་བླར་ངོས་འཛིན་ཞུ་དགོས་ན།29བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་བཀའ་བཀྱོན་གནང་བའི་དམིགས་ས་ཉག་ཅིག་ནི་རང་ཉིད་བླ་ན་མེད་པ་དང་སྲིད་དབང་ཡུན་གནས་ཡོང་བར་གསོལ་བའི་ཆོ་ག་དེ་ཡིན།

ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་ནང་བའི་ངོ་བཟུང་ནས་རང་ཉིད་ཁྲིམས་མཐུན་ལུགས་མཐུན་གྱི་དབང་བསྒྱུར་བར་འཇོག་པའི་རིག་གནས་ལ་དྲག་གནོན་བྱས་ཡོད་ན་སྐབས་དེའི་ཀོང་པོའི་རྡོ་བརྐོས་སྟེང་འཁོད་པའི་ཀོང་པོའི་རྗེ་ཡིས་བཙན་པོར་བཀུར་ཆེད་སྐུ་བླ་གསོལ་བ་ཆེས་དགོད་བྲོ་བ་ཞིག་ཏེ། ཀོང་པོའི་རྗེ་འདི་འཆར་གཞི་ཡོད་པའི་སྒང་ནས་རིག་གནས་འདི་ཚར་གཅོད་གཏོང་བའི་རྒྱལ་བོ་ཞིག་ལ་ཆོ་ག་འདིར་བརྟེན་ཁྲལ་གཅོག་པའི་རེ་བ་ཞུ་མཁན་གྱི་བླུན་པོ་ཞིག་ག་ལ་ཡིན་ཏེ་མིན་ནོ། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་རྒྱ་བོད་མནའ་འབྲེལ་བཞག་པའི་གཙིགས་ཡིག་ཏུ་སྐུ་བླ་གསོལ་ཞེས་པ་དང་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་གཙིགས་ཡིག་ལུང་དྲངས་དུས་སྐུ་ལྷ་བེད་སྤྱད་ཡོད་པར་བལྟས་ཚེ་སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ་གཉིས་མི་འདྲ་ཞིང་། མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་སྐུ་བླ་རི་ལྷར་སྒྲུབ་པ་ནི་གནས་ལུགས་རྐང་ཚུགས་མི་ཐུབ་པ་ཞིག་གི་སྟེང་གཞི་བཅོལ་བ་ཞིག་རེད།30

སྐུ་ལྷ་དང་སྐུ་བླ་གཉིས་འབྲེལ་བ་ཡོད་སྲིད་པའི་ནང་དོན་ཟུར་ལ་བཞག་ན་སྐུ་བླ་རི་ལྷ་མིན་པར་གོ་སླ་སྟེ། ཞང་ཤུ་བོད་འགྱུར་མ་ལས་སྐུ་བླ་དང་རི་ལྷ་གཉིས་མི་འདྲ་བ་ནི། ཆབ་འོག་ཏུ་འདུས་པའི་སྐུ་བླ་འོ་འཚལ་དང་། རི་གཉན་པོ་དང་། ཆུ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ། རིལ་མཆེད་དེ་(ཐིག་ཕྲེང་109-110པ) ཞེས་སྐབས་འདིར་སྐུ་བླ་འདི་མང་ཚིག་ཅིག་ཡིན་ལ། ཡིན་ཡང་འདིར་རིག་གནས་རྒྱབ་ལྗོངས་རྒྱའི་རིག་གནས་ཡིན་པས་སྐུ་བླ་མང་ཚིག་ཅིག་ཡིན་པ་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་དུ་ཡང་མང་ཚིག་ཡིན་པའི་ངེས་བ་མེད། དཔེར་ན་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་ཀྱི་དཀོན་མཆོག་གམ་ལྷ་(gods)ཞེས་པར་མང་ཚིག་སྦྱར་ཀྱང་ཡི་ཐེ་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ནང་ཡེ་ཤུ་བ་ལྷའམ་དཀོན་མཆོག་མང་པའི་དོན་དུ་མི་འགྲོ་ཞིང་། སྐུ་བླ་ནི་རི་ལྷ་མ་ཡིན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་མཐའ་མ་ཞིག་ནི་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉ་དམུ་ཡུལ་ལ་མངགས་པའི་ཡིག་རྙིང་དུ་སྐུ་བླ་ནི་དམུ་རྗེར་འབྲེལ་མེད་དུ་ལྷ་ཡུལ་དུ་གནས་ཡོད་ཅིང་། ལྷ་ཡུལ་དུ་རི་ཡང་ཡོད་ལ་རི་དེ་ཚོ་ས་ལ་གང་དགར་སྤོར་ཆོག་པ་ཞིག་མིན་ན་སྐུ་བླ་ནི་རི་ལྷ་ཡིན་མི་སྲིད།

མེ་ཁི་རྡ་ནོ་ཡིས་སྐུ་བླ་འདི་མུ་མཐུད་རི་ལྷར་ངོས་བཟུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་སྐུ་བླ་དེ་མོ་ཞེས་པ་གཞི་གཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་སྟེང་ནས་སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ་གཉིས་ངོས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་ཡོད་མོད་འདི་མ་དག་པ་ཞིག་ཡིན། སྐུ་བླ་དང་གནས་རིའི་བར་ཁྱད་པར་ཐད་གཅིག་ནས་སྐུ་བླ་དང་སྐུ་ལྷ་གཉིས་ཡི་གེ་ཁ་ཁ་ཡིན་ལ།གཞན་ཞིག་གི་ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་དུ་བྱུང་བའི་སྐུ་བླའམ་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་དྲངས་བ་འམ་བསྒྱུར་འགྲེལ་བྱས་པ་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་མཐོང་ཐུབ་ཅིང་། སྐུ་བླ་ནི་རི་ལྷ་མིན།

དྲི་གུམ་བཙན་པོའི་སྲས་གཉིས་ཀྱི་སྐུ་བླ་དང་ཕྱྭའི་ཕོ་ཉས་གསོལ་བའི་སྐུ་བླ་ཆ་མཚུངས་ཤིང་། བཙན་པོའི་ཁབ་དང་འབྲེལ་བའི་སྐུ་བླ་འདི་འ་ཞ་དང་ཏུན་ཧོང་ས་ཆར་རྒྱུགས་ཆེ། སྐུ་བླ་དང་དེ་མོ་གཉིས་བཤོས་པ་ལས་ཀོང་རྗེའི་བཀུར་བའི་ལྷ་ཞིག་བསྐྱེད་ཡོད་ཅིང་། བོད་ཀྱི་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་སྐུ་བླར་བརྟག་ཚེ་དེ་ནི་དེ་ནི་བཙན་པོའི་བླ་(spiritual counterpart)ཡིན་ལ། ཁོང་གཉིས་ཀྱི་སྟེང་ལྷ་ཡུལ་ནས་དམའ་་དམུ་ཁམས་སུ་མཉམ་དུ་གནས་ཡོད་པ་མ་ཟད། བཙན་པོའི་མངའ་ཞབས་སུ་གཏོགས་པའི་རྒྱལ་ཕྲན་གྱིས་གསོལ་དགོས་པ་ཞིག་རེད།

 

མ་རྩོམ། Nathan W. Hill. “The sku-bla rite in Imperial Tibetan religion”. Cahiers d’Extreme-Asie · January 2016.

རྩོམ་པ་པོའི་ངོ་སྤྲོད་མདོར་བསྡུས། འབུམ་རམས་པ་ནེ་སིན་(Dr. Nathan W. hill)ནམ་གནས་བརྟན་རི་བོ་ལགས་ནི་སྔ་ཕྱིར་ཧར་ཝར་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་(Harvard University)ནས་ཐོན་ཏེ་ད་ལྟ་ལན་ཏོན་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་(University of London)ཏུ་ཨེ་ཤེ་ཡ་ཤར་མའི་སྐད་ཡིག་རིག་གནས་སློབ་གླིང་དུ་བོད་ཀྱི་སྐད་བརྡ་རིག་པ་གཙོ་བྱས་པའི་དཔེ་ཁྲིད་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་ཞིག་ཡིན་ལ། འདིར་བསྒྱུར་བའི་རྩོམ་འདི་སྤྱི་ལོ་2016ལོར་སྤེལ་འདུག་ཅིང་། རྩོམ་འདིས་ངེད་ཀྱིས་ཉེ་ཆར་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་བཞིན་པའི་བརྗོད་གཞིར་ཕན་མི་དམན་པ་ཐོགས་པ་མ་ཟད་རིག་ལམ་གྱི་སྒོ་མོ་ཡང་པོར་ཕྱེ་བའི་ནུས་པ་ཐོན་ན་ཁྱེད་ཀློག་པ་པོར་ཡང་དེ་འབྲེལ་གྱི་རྔོ་ཐོགས་པའི་སྨོན་འདུན་དང་བཅས་སྤྱི་ལོ་2018ལོའི་ཟླ་2པའི་ཚེས་16ཉིན་ནམ་བོད་རབ་རྒྱན་ས་ཁྱི་ལོའི་ལོ་སར་ཚེས་གཅིག་ཉིན་མོར་རྫོགས་པར་བསྒྱུར་བ་དགེའོ།།

མཆན།

1 ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆ་ཁག་དཀར་ཆག་གི་གྲངས་ཀ་ལྟར་དྲངས་ཡོད་ལ།ཧྥ་རན་སའི་རྒྱལ་ཁབ་དཔེ་མཛོད་ཁང་གི་ཡིག་ཆ་ལ་ Pelliot tibétainཞེས་ པ་PTལ་བསྡུས་ཡོད་པ་དང་། དབྱིན་ཇིའི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་བ་བའི་ཡིག་ཆ་ India Oflìce Library Tib. J.ཞེས་པ་ IOL Tib Jལ་བསྡུས་ཡོད་པ་དང་གཞན་ཨ་མི་ཏ་ Imaedaསོགས་ཀྱི་སྤྱི་ལོ་ 2007ལོའི་རྩོམ་ལྟར་བཀོད་ཡོད།

2 Ariane Macdonald, "Une lecture des P.T. 1286, 1287 , 1038, 1047, et 1290: Essai sur la formation et l'emploi des mythes politiques dans la religion royale de Sron-bcan sgam-po," in Etudes tibétaines dédiéu à la mémoire de Marcelle Lalou (ParisAdrien Maisonneuve,1971),3o4.

3 ལུང་ཁུངས་གོང་དང་མཚུངས།

4 ལུང་ཁུངས་གོང་དང་མཚུངས།

5 RolfA.Stein,"Tibetica Antiqua Ⅰ:Les deux vocabularies des traductions indo-tibétaines et sino-tibétrines dans les manuscrits Touen-Houang," Bulletin de l'École française d'Extrême-Orient 72 (1983): 205.

6 Gêza Uray, "L'annalistique et la pratique bureaucratique au Tibet arcien," Jountal Asiatique263(1975):157-70.དེར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཚང་རིགས་མི་འདྲ་བར་ནང་དོན་ཡང་མི་འདྲ་བ་ཡོད་ལ། བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་དོན་ཆེན་གནད་བསྡུས་སུ་སྐུ་བླའི་སྐོར་མ་བྱུང་བ་ཡིག་ཚང་གི་རིགས་མ་འདྲ་བར་ཐུག་ཡོད་ཅེས་གསུངས་འདུག་ལ། གོང་གི་ལྟ་བ་འདི་ངེས་པར་ཁས་ལེན་དགོས་པའི་གནད་ཞིག་ཡིན་མོད། ཡིན་ཡང་གནད་དོན་འདིའི་རིགས་ལ་རྒྱུ་མཚན་བཏོན་པ་ཙམ་གྱིས་མི་ཆོག་པར་རིགས་དབྱེའི་ཐད་མུ་མཐུད་དུ་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་གནང་དགོས།

7 གོང་གི་སི་ཏན་གྱི་རྩོམ་ལ་གཟིགས།

8 གོང་གི་སི་ཏན་གྱི་རྩོམ་ལ་གཟིགས།

9 གོང་གི་སི་ཏན་གྱི་རྩོམ་དང་གཞན Michael Walter, "Analysis of PT016/IO751: Language and Culture of a Dunhuang document, Part One," in Tibet after Empire Culture, Society and Religion between
850-1000, ed. christoph cüppers, Rob Mayer, and Michael valter (Lurnbini: Lumbini International
Research Institute 2013) ཤོག་ལྷེ་417པ་ནས་མགོ་བཙུགས་པའི་རྩོམ་དུ་འདི་འདྲ་གསུངས་ཡོད་དེ། ཡིག་ཆ་འདི་(PT 16)ནི་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་གཞི་བྱས་ཏེ་བཅོས་པའི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་གཞུག་གི་ཡིག་ཆ་ཞིག་ཏུ་འདོད་མོད། ཡིད་ཆེས་ནུས་པ་ཞིག་མ་ཡིན། ཕྱིའི་སྐད་ཡིག་ཚད་ལྡན་པའི་ཐ་སྙད་དུ་འཇོག་པ་མང་པོ་ཚད་ལྡན་གྱི་ནང་བའི་བསྟན་བཅོས་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་སླ་ལ། ཝོ་ཐིར་གྱིས་ཡིག་རྙིང་འདིའི་ད་དྲག་སྦྱོར་སའི་གནས་མང་པོ་མ་དག་པར་བཤད་མོད། འདི་ཡང་གནད་འདི་ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་ཀྱི་ད་དྲག་ཁག་ལ་ཞིབ་འཇུག་དཔྱིས་ཕྱིན་པ་བྱས་པ་བརྒྱུད་ད་གཟོད་གཏན་ལ་འབེབས་ཐུབ་པ་ཞིག་རེད། དཔེར་ན་གཅིག་ནས་འདིར་མེན་ཏོག་ཐ་སྙད་ལྟ་བུ་བེད་སྤྱད་པ་ཡིག་ཚང་རྙིང་མ་མ་ཡིན་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་དུ་བཅུག་ཡོད་ཅིང་རྒྱུ་མཚན་ཡང་དེང་གི་ཁ་སྐད་དུ་རྒྱུགས་ཆེ་བས་ཡིན་པ་དང་།ཤོག་ལྷེ435ཡང་གཞན་ཞིག་ནས་ཡུལ་མཐའི་སྐད་དུ་བརྡ་རྙིང་བ་ཉར་ཚགས་གནང་བར་ཤུགས་ཆེ་བར་འདོད་པ་ནི་དཔེར་ན་ཨ་མདོའི་སྐད་དུ་མི་ལ་མྱིར་འབོད་པ་ལྟ་བུ། ཡང་འགལ་བར་སྣང་བའི་ཆ་ཡོད་པ་ནི་རྗེ་ལྟ་བུ་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་ཆར་བཙན་པོ་ལ་མི་གོ་ཞེས་དང་།ཤོག་ལྷེ430འདིར་བྱུང་བའི་བོད་ཀྱི་ལྷ་བཙན་པོ་མྱི་རྗེ་ལྷས་མཛད་པ་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་ཞེས་བརྡ་འདི་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་རྡོ་བརྐོས་སམ་ཡིག་ཚགས་ནས་བཤུས་པ་ཞིག་རེད་ཅེས་བཤད་ཡོད།ཤོག་ལྷེ435 རྩོམ་འདིར་ཡིག་རྙིང་དབྱིན་ཇིའི་གསལ་བྱེད་དུ་ཕབ་སྟངས་ཐད་གུ་གེ་ཕྱིར་ལོག་འདི་ལྟར་"I"མ་ཕབ་པར་འདི་ལྟར་"í"ཕབ་ཡོད་པ་མ་གཏོགས་གཞན་རྣམས་དྲ་ངོས་ཡིག་རྙིང་ཡིག་ཚགས་Old Tibetan Documents Onlineལྟར་ཕབ་ཡོད།

10 གོང་གི་སི་ཏན་གྱི་རྩོམ་ལ་གཟིགས།

11 W. South Coblin, "A Study of the Old Tibetan Shangshu Paraphrase,",Journal of the American Oriental Society111, no. 3 (1991): 538.

12 ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་གྱི་ཡུལ་ལྷ་གསོལ་བའི་ཆོ་གར་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡོད་པ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་འདིར་གཟིགས་ཆོག་ལ། (see Nathan W. Hill, "A New interpretation of the Mythological incipit of the Rkong po Inscription," in Tibetan Inscriptions: Proceedings of a Panel Held at the Twelfth Seminar of the international Association for Tibetan Studies, Vancouver 2010, ed. Kurt Tropper and Cristina Scherrer-Schaub [Leiden: Brill, 2013], 180, and note 19 below), ཡིན་ཡང་དུས་ཚོད་མི་འདྲ། ལ་དྭགས་ཀྱི་གྲོང་བས་དུས་ལྟར་ཡུལ་ལྷ་གསོལ་ཞིང་། དགུན་ཉི་ལྡོག་གི་ལོ་སར་དང་། དབྱར་དཀྱིལ་ཡིན་ལ། 'ཞིང་འབྲས་ཐོག་མ་ལྷ་ལ་མཆོད་པའི་ 'སྲུབ་ལྷ་གསོལ་བའི་དུས་སུ་སྟོན་མགོ་ཚུགས་པ་ཡིན། Pascale Dollfus, "No Sacred Mountains in Central Ladakh?" in Reflections of the Mountain: Essay on the History and Social Meaning of the Mountain Cult in Tibet and the Himalaya,ed. Anne -Marie Blondeau and Ernst Steinkellner (Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1996), 10.

13 ཕྱྭ་དང་རིག་གནས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་མང་པོ་ཞིག་སྐུ་བླ་དང་ PT 126དང་འབྲེལ་ཡོད་ཚུལ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་འདིར་གཟིགས་ Toni Huber, "The Iconography of gShen Priests in the Ethnographic Context of the Extended Eastern Himalayas, and Reflections on the Development of Bon Religion," in Nepalica- Tibetica: Festgabe for Christoph Cíippers, vol. 1, ed. Franz-Karl Ehrhard and Petra Maurer (Andiast: International Institute for Tibetan and Buddhist Studies, 2013),263-94.

14 See Samten Karmay, "The Origin Myths of the First King of Tibet as Revealed in the Can lnga," in Tibetan Studies, vol. 1, ed. Per Kværne (Oslo: The institute for Comparative Research in Human Culture, ry94),408-29, and Nathan W. Hill, "Come as Lord of the Black- Headed: an Old Tibetan Mythic Formula," in Tibet after Empire Culture, Society and Religion between 850-1000, ed. Christoph Cüppers, Rob Mayer, and Michael Walter (Lumbini: Lumbini International Research Institute 2013), 169-79.

15 Iwao Kazushi, et al., Old Tibetan inscriþtions (Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies, 2009), 15,l. 6.

16 ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་གྱི་རྡོ་བརྐོས་བཀྲལ་ཡིག་མང་པོར་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་སྲས་ཆེ་བ་ཉ་ཁྱི་ཀོང་དཀར་པོར་ངོས་འཛིན་ཞུས་ཡོད་ཅིང་། ཁོང་དང་སྤུན་ཆུང་བ་ཤ་ཁྱིས་སྐུ་བླ་གསོལ་ཡོད་པའི་ཚུལ་ནི་གཤམ་གྱི་རྩོམ་ཁག་ལ་གཟིགས་ན་གསལ། Hugh Richardson, "The rKong-po Inscription,"Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and lreland,n.s.,104,no.1(1972):38;དབང་རྒྱལ་དང་བསོད་ནམས་སྐྱིད། བོད་ཀྱི་རྡོ་རིང་དང་དྲིལ་བུའི་ཁ་བྱང་། པེ་ཅིང་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1984: 80. བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་ཡིག་ཆ་གཅེས་བཏུས། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།2003: 66-67.72. Li Fang-kuei and W. South Coblin, A Study of the Old Tibetan Inscriptions (Täipei: Institute of History and Philology, Academia Sinica, 1987), 211, 215.བཀྲ་ཤིས་ཟླ་བ། རྐོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་གྱི་རྡོ་བརྐོས་ཡི་གེའི་མ་ཕྱི་དངོས་དང་དེ་འདྲ་བཤུས་བྱས་རིགས་འགའ་ཞིག་གི་གཤིབ་བསྡུར། བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག 2004(4): 16. ངེད་ཀྱི་བསམ་པར་ཀར་པོ་དང་ཉ་ཁྲི་གཉིས་མི་སྣ་ཆ་མིན་ཚུལ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་ལ་དུ་བྲིས་ཡོད། Hill, "Mythological Incipit," 171-82.

17 Macdonald "Une lecture," 271.276-77.

18 ཀོང་པོ་གཡུང་དྲུང་འཛིན་རྡོ་བརྐོས་སུ་ཆོ་ག་འདི་མིའི་ཚེ་སྲོག་གི་བདེ་འཇགས་དང་འབྲེལ་ཡོད་པ་ནི། གཅེན་ཀར་པོ་ནྀ། /  ... མཆེད་གཉྀས་ཀྱི་ / སྐུ་བླ་གཉེན་པོ་གསོལ་བ་དང་ / ... བདགྀ་སྲོག་ལ་བབ་པ་མན་ཆད་ཀྱྀ་ཆོ་གར་མཛད་པ / སྲོག་ཕོངས་མ་བགྱྀསྟེ།། Iwao et al., Old Tibetan inscriptions,15,ll.6-7.

19 Hill, "Come as Lord of the Black-Headed,”169-71.

20 སྐུ་བླའི་སྣང་བརྙན་འདི་མིའི་རིགས་རིག་པའི་རྩོམ་རིག་ཁྲོད་ནས་གསལ་བོར་གཏོང་ཐུབ། ལ་དྭགས་ཡུལ་ཀྱི་ཆོ་ག་ཞིག་སྐུ་བླ་དང་འབྲེལ་བ་འདུག་ཅིང་། ཆོ་ག་སྤེལ་མཁན་ལ་ལྷ་བདག་པ་ཟེར་ཞིང་། ཕ་ཤུལ་བུ་འཛིན་ཡིན་ལ་ཁོང་རྒྱལ་བརྒྱུད་དང་རིག་གནས་འདིའི་ཆེད་མཁས་པ་ཡང་ཡིན། Dollfus, "No Secred Mountains," 10. སྐུ་བླའི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་བ་ནི་ཆོ་ག་འདི་རྒྱལ་བའི་དབང་ཆ་ལ་བཀུར་བའི་མཚོན་དོན་ཡོད།

21 Stein, "Tibetica Antiqua I," 200.

22 འདི་སྐུ་བླའི་སྐོར་གྱི་ཡིག་རྙིང་གཞན་དག་ལ་ཞིབ་བསྡུར་བྱས་ཀྱང་ཆོག་ལ། མེ་ཁི་རྡ་ནོ་དང་སི་ཏན་གྱི་ལྟ་བས་མཇུག་སྡོམ་དང་མི་མཐུན།

23 Michael Walter, Buddhism and Empire: The Political and Religious Culture of Early Tibet (Leiden: Brill, 2009), 230-31, also cf. 105, 230-40. ཝོ་ཐིར་གྱི་སྐུ་བླ་ནི་རི་ལྷ་མ་ཡིན་པའི་ལྟ་བ་ལ་ཧ་ཅང་འཐད་མོད། ཡིན་ཡང་མིའི་རིགས་ཡིན་པར་མི་འཐད། ཞིབ་ཏུ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་ལ་གཟིགས། Nathan W. Hill, review of Buddhism and Empire, by Michael Walter, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain & lreland, 3rd ser., 20, no. 4 (2010):559-62.\

24 Macdonald "Une lecture," 299.

25 Helga Uebach, Ein Beitrag zur Dokumentation der Inschrift von rKon-po (Sankt Augustin:VGH Wissenschaftsverlag,1985), 67 n. 98; Hill "Mythological Incipit,"178.

26 Macdonald "Une lecture," 299-300.

27 Stein, "Tibetica Antiqua I," 204, citing volume ja , folio 132a.

28 Hugh Richardson, High Peaks, Pure Earth: Collected Writings on Tibetan History and Culture (London: Serindia, 1998), 93, 97.

29 གོང་དང་མཚུངས། ཤོག་ངོས་99།

30 ཝོ་ཐིར་གྱི་ཡིག་བསྒྱུར་ཞུས་པ་རས་ཆར་རྡི་སིང་དང་མི་འདྲ། "གནད་འདི་ལ་མཚོན་ན་ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་ཀྱི་ཆོས་མ་གཏོགས་ཆོ་ག་གཞན་རྣམས་སྐུ་བླ་གསོལ་བའི་ཁྲོད་མི་གཏོགས་པས་ . . . གནད་འདིའི་ཐད་བསམ་གཞིགས་གཏོང་དགོས་པ་ཞིག་མ་རེད།Walter, Buddbism and Empire, 72  n. 84, གུག་རྟགས་ནི་མ་རྩོམ་དུ་ཡོད་ལ།བསྡུས་རྟགས་ནི་རྩོམ་པ་པོས་སྦྱར་བ་ཡིན། ཝོ་ཐིར་གྱིས་སྐུ་ལྷ་ནོར་འཁྲུལ་གྱིས་སྐུ་བླར་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད་ལ། ཡིན་ཡང་ནང་དོན་རི་ལྷ་ལ་འབྲེལ་བ་མེད་པ་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད། ཝོ་ཐིར་གྱི་འགྱུར་ལ་གནད་དོན་གཉིས་འདུག་ཅིང་། དང་པོ་མ་ལག་ཞེས་པ་ "except for"ཟེར་བའི་དོན་མིན་ལ། གཉིས་པ་ནི་སྐུ་བླ་གསོལ་བ་དང་ཆོ་ག་མྱི་མཐུན་པས་ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་སྐོར་ཡིན། རས་ཆར་རྡོ་སིང་གིས་དང་སྒྲ་འབྱེད་པར་བཀོལ་ཡོད་ལ། ཝོ་ཐིར་གྱིས་དང་སྒྲ་བྱ་ཚིག་མཐུན་གྱི་སྟེང་སྦྱར་ཡོད། ཝོ་ཐིར་གྱི་ཚིག་འགྲེལ་གྱི་སྔ་ཕྱིའི་གོ་རིམ་ནི་ཆོ་ག་སྐུ་ལྷ་གསོལ་བ་དང་མི་མཐུན་པ་ལྟར་ཡིན་དགོས།