Amy Heller ཡིས་བརྩམས།1 

ནང་དོན་གནད་བསྡུས།   རྡོའི་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་གཉིས་དཀྱུས་གཅིག་ཏུ་བཟུང་སྟེ་གནའ་དཔྱད་བསྔོག་འདོན་དང་ཡུལ་དངོས་རྟོག་དཔྱོད་བརྒྱུད་བོད་ལྗོངས་ཀྱི་འཕྱོངས་རྒྱས་དང་། ལྷ་རྩེའི་ཁྲོམ་ཆེན། ཆབ་མདོའི་རི་མདའི་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ཀྱི་བཞུགས་ཁྲི་ངོས་ཀྱི་སེང་གེ ཉིང་ཁྲི་ས་ཆའི་གླང་མཁར་རྡོ་རིང་། གཏེར་ལམ་རྫོང་གི་བཙན་པོ་བང་སོ་མདུན་གྱི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་སོགས་ཕྱིའི་རྣམ་པའི་སྟེང་ནས་ཞིབ་བསྡུར་སྒོས། དེ་དག་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཡོད།

གནད་ཚིག    བཙན་པོ།   རྡོའི་སེང་གེ   རྡོའི་གླང་ཆེན།   རྡོ་རིང་།  ཞིབ་བསྡུར།

 

པར། 1a. ཙོག་འདུག་སེང་གེ  སྤྱི་ལོ༨༠༠ལོར། བོད་ལྗོངས་འཕྱོངས་རྒྱས་རྫོང་གི་ཤར་ངོས། འཛེང་རྡོ།  མཐོ་ཚད152.5cm  །  ཞེང་ཚད94cm     རྩོམ་པ་པོས་སྤྱི་ལོ1995ལོར་པར་དུ་བཏབ།

སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་གཉིས་ནི་བོད་ཀྱི་ས་སྐྱེས་རྡོ་སྐྱེས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་ཤིག་མིན་ནའང་། དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བའི་སྐབས་སུ་བོད་དང་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱལ་ཁབ་བར་གྱི་རིག་གནས་འབྲེལ་འདྲིས་དང་དཔལ་འབྱོར་བརྗེ་རེས་ཀྱི་མཇུག་འབྲས་ལས་སྲོག་ཆགས་འདི་གཉིས་ནི་བོད་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་བྱ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད། སྲོག་ཆགས་འདི་གཉིས་ཀྱི་ཕ་ས་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་ལ་ཆ་མཚོན་ད་ན་སེང་གེ་ཡིས་དབང་ཐང་། སྟོབས་འབྱོར་དང་ནུས་ཤུགས་སོགས་མཚོན་ཐུབ་པ་དང་། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་གླང་ཆེན་ནི་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་པའི་རྒྱལ་པོའི་མཚོན་བྱེད་ཀྱང་ཡིན། ནང་བའི་བསྟན་པའི་ཁྲོད། སེང་གེ་ཡིས་སྟོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དང་སྙིང་སྟོབས་སོགས་མཚོན་ཡོད་པ་མ་ཟད། སྟོན་པའི་བཀའ་ཆོས་གསུངས་དུས་མི་འཇིགས་པའི་ང་རོ་མཚོན་བྱེད་དུ་སེང་གེའི་ངར་སྐད་དང་སེམས་རྒྱུད་དུལ་པ་མཚོན་བྱེད་དུ་གཡུང་ལ་ཕབ་པའི་གླང་ཆེན་དཔེ་འཇོག་གནང་ཡོད། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་སྟོན་པའི་བཞུགས་ཁྲི་འོག་ཏུ་སེང་གེ་གཉིས་ཀྱིས་བརྒྱན་ཡོད་པ་དང་། དེ་མིན་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་སྒོ་སྲུང་གིས་ཚུལ་དུའང་བསླངས་ཡོད།

སེང་གེ་དེ་ཐོག་མར་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་གྱི་འབུར་བརྐོས་སྒྱུ་རྩལ་ཁྲོད་འདྲ་བཟོ་བྱས་ཡོད་ནའང་མཚམས་མཚམས་སུ་དགོས་དབང་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བརྟེན་ནས་སེང་གེ་ལ་གཤོག་པས་བརྒྱན་པ་དང་། ནང་པའི་བསྟན་པ་རྒྱ་གར་གྱི་ཡུལ་གྲུ་མང་པོར་དར་བ་དང་བསྟུན་ནས་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་གཉིས་ལ་རིམ་བཞིན་དད་མོས་བྱུང་སྟེ་སྲོག་ཆགས་འདི་གཉིས་ཀྱི་སྣང་བརྙན་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དུ་ས་ཁྱབ་རྡོ་ཁྱབ་བྱུང་ཡོད་དེ། དེ་དག་གི་འཕེལ་རིམ་ཁྲོད་དངོས་བྲིས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཇི་བཞིན་མཚོན་ཐུབ་མེད་པའམ་ཡང་ན་རྣམ་པའི་སྟེང་འགྱུར་ལྡོག་ཅུང་ཟད་ཐེབས་ཡོད་ནའང་རྩ་བའི་ཆ་ནས་སྔར་གྱི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་གསལ་དོད་པོར་ཐོན་ཡོད། ཆེད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་ང་རང་གིས་དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་ནས་དགུ་པའི་བར་གྱི་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ལས་སྲོག་ཆགས་འདི་གཉིས་ཀྱི་ཕྱིའི་རྣམ་པ་ཞིབ་འབྲི་དང་ལོ་ཚིགས་གཏན་ལ་ཕབ་པར། མིག་སྔར་བོད་ཀྱི་བང་སོའི་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་ལས་རྡོ་རིང་གི་ཏོག་ངོས་སུ་སེང་གེ་བརྐོས་ཡོད་པ་དང་ཞབས་སྟེགས་སུ་གླང་ཆེན་བཀོད་ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་ཞིག་རྙེད་ཡོད་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་འཕྱོངས་རྒྱས་དང་། མཚོ་སྔོན་པའི་འགྲམ་རྒྱུད་དུ་ཆགས་པའི་གཏེར་ལམ། ལྷ་རྩེའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ཁྲོམ་ཆེན་ཁུལ་ནས་རྡོའི་སེང་གེ་ཆ་གསུམ་རྙེད་ཡོད་པ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད།

ཐོག་མར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་བང་སོ་མདུན་གྱི་སེང་གེའི་སྣང་བརྙན་གང་ཡིན་ཤེས་བར་བསམ་བློ་གཏོང་དགོས་ལ། དེ་ཡིས་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་བོད་ཀྱི་བང་སོའི་གྲུབ་ཚུལ་དང་གནས་བབ་སོགས་ཀྱི་གོ་དོན་རྟོགས་པར་དགོས་པ་ངེས་ཅན་ལྡན། ང་ཚོས་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ་བའི་ས་ཁོངས་ཁྲོད་ཀྱི་བང་སོའི་མདུན་དུ་རྙེད་པའི་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན། བང་སོ་འདྲ་མིན་ལ་ཞིབ་བསྡུར་ལས་བྱུང་བའི་དཔྱད་འབྲས་འགའ་ཡོད་པ་གཤམ་གསལ།

1 བང་སོ་གཙོ་བོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་བང་སོ་ཆུང་བ་ཡོད་པ་དང་སྲོག་ཆགས་དུར་མཆོད་བྱས་པའི་ས་དོང་བརྐོས་ཡོད། གཏེར་ལམ་དང་ཁྲོམ་ཆེན་ཁུལ་དུ་མཆིས་པའི་བང་སོ་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་མདུན་ངོས་སུ་སྲོག་ཆགས་དུར་མཆོད་བྱེད་སའི་ས་དོང་ཡོད་པ་མ་ཟད་བང་སོ་ཆུང་བ་མང་པོ་མཆིས།

2  བཅག་རྡོས་བརྩིགས་པའི་བར་མཚམས་སུ་ས་འདམ་བྱུགས་པའི་རྒྱུ་ཆས་བསྐྲུན་ཡོད་པ་དང་བརྩིགས་རྡོ་བར་མཚམས་སུ་ས་ཕག་སོགས་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཡོད། བྱེད་ཐབས་འདིའི་དགེ་མཚན་ནི་བང་སོའི་སྟེང་གི་ལྕམ་དྲལ་གྱི་མཐུད་མཚམས་བརྟན་པོ་ཆགས་རྐྱེན་ཡིན།

3 ས་འབུར་འོག་གི་དུར་དོང་ནང་ལོགས་ཀྱི་སྟེང་ངོས་སུ་ཁང་མིག་བཟོས་ཡོད། ས་འབུར་མང་ཆེ་བའི་དབྱིབས་ནི་སོག་ཁའི་དབྱིབས་དང་མཚམས་མཚམས་སུ་ཟླུམ་གཟུགས་སུ་ངེས། བང་སོ་གཞན་པར་གནའི་ས་འོག་གི་འཛུགས་སྐྲུན་ཁྲོད་ཁང་མིག་འདི་དག་གི་དབྱིབས་མཐོང་མི་ཐུབ།

4  རྡོ་རིང་དང་གལ་ཆེ་བའི་བང་སོའི་ཉེ་འགྲམ་ནས་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ཐོན་པའི་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་བང་སོ་འདི་དག་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་དབང་ཐང་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་པ་མཚོན་ཐུབ།

པར། 1b ཙོག་འདུག་སེང་གེའི་མགོ་དང་གཡུ་རལ་གྱི་ཞིབ་ཆའི་རྣམ་པ། བོད་ལྗོངས་འཕྱོངས་རྒྱས་རྫོང་གི་ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན་གྱི་བང་སོ། སེང་གེའི་མགོ་དང་གཡུ་རལ་བར་གྱི་ཞེང་ཚད་ལ45cmཡོད།

བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་བང་སོ་མང་པོའི་མདུན་དུ་རྡོ་རིང་བསླངས་སྲོལ་ཡོད་ལ།  གྲོས་མཐུན་ཡོང་བར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་ཆ་རྐྱེན་ལ་ཆིངས་ཡིག་དང་ལྷ་ཁང་བཞེངས་རྗེས་རྟེན་འབྲེལ་མཚོན་བྱེད་དུ་རྡོ་རིང་གི་ངོས་སུ་བོད་ཡིག་བརྐོས་ཏེ་སྤྱི་ཆིངས་དང་བཀའ་གཙིགས་གཏན་ལ་ཕབ་ཡོད།  ང་རང་གིས་འདིར་གླེང་པའི་རྡོ་རིང་སྟེང་བརྐོས་པའི་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་སྐོར་ལ་བོད་ལྗོངས་ལྷ་སའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་གི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས་ལགས་ཀྱིས་དོ་སྣང་བྱུང་པ་དང་། སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་འཕྱོངས་རྒྱས་བོད་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་བང་ཚོམས་མདུན་དུ་བརྗིད་ཉམས་ལྡན་ལ་རྒྱ་ཆེ་བའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཅིག་མཆིས་ལ། དེ་ནི་གཏེར་ལམ་དང་ཁྲོམ་ཆེན་ནས་རྙེད་པའི་རྡོའི་སེང་གེའི་ཙོག་པུའི་འདུག་སྟངས་དང་། ལྟོ་འགྲམ་དང་རྐང་བ་གཞུག་མའི་གཡས་ལོགས་བར་དུ་རྔ་མ་འཁྱིལ་ཚུལ་སོགས་མི་འདྲ་ནའང་བང་སོ་མང་ཆེ་བའི་མདུན་གྱི་རྡོའི་སེང་གེའི་ཕྱི་རྣམ་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་ཆ་ནས་མཐུན་ཆོས་སུ་གྲུབ་ཡོད།(པར.1a and b) དེ་མིན་གསར་དུ་རྙེད་པའི་འཐག་གོས་ངོས་སུ་བཀོད་པའི་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་བང་སོའི་ཆོ་ག་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་བོད་ཡིག་གི་བརྡ་རྙིང་དང་སེང་གེ་ཆ་གཉིས་རྙེད་པས།  གཏེར་ལམ་དང་ཁྲོམ་ཆེན་ནས་རྙེད་པའི་སེང་གདོང་གི་རྣམ་པ་དང་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་གཡུ་རལ།(པར.2-5) འབུར་ཚུགས་སུ་དོད་པའི་མིག་འབྲས་དང་གྲལ་སྙོམས་པའི་གཡུ་རལ་སོགས་འཕྱོངས་རྒྱས་ཀྱི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་ཡོད། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་ང་རང་གིས་བང་སོའི་གནའ་ཤུལ་གཉིས་དང་དེ་དག་ལས་ཐོན་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་སོགས་ལ་ཕྱོགས་སྡོམ་བྱས་ཏེ་རྡོ་རིང་དང་དེ་དག་གི་ངོས་སུ་བརྐོས་པའི་སྲོག་ཆགས་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་སྒོས་འབྲེལ་ཡོད་དོ་སྣང་ཅན་ལ་གྲོས་མོལ་བྱ་རྒྱུ་ཡིན།

པར། 2a གཡས་ཟུར་དུ་བསྡད་པའི་སེང་གེ ། སྤྱི་ལོ750ནས་850བར། མཚོ་སྔོན་སྒོ་ཤར་བང་སོ། མཐོ་ཚད82cm ཞེང་56cm ཚད ། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རིག་དངོས་དང་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་སོའོ། རྩོམ་པ་པོས་1997ལོར་པར་དུ་བཏབ།


དང་པོ།  གཏེར་ལམ།

གཏེར་ལམ་ནི་དེང་རབས་ཀྱི་གྲོང་བརྡལ་ཞིག་གི་མིང་ཡིན་ལ། རྫོང་འདི་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་ཏེ་མཚོ་སྔོན་པོའི་ལྷོ་ནུབ་རྒྱུད་དུ་ཆགས་ཡོད། དུས་རབས་བདུན་པའི་སྐབས་སུ་ས་ཁུལ་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་སྐད་དུ་འ་ཞ་དང་རྒྱ་སྐད་དུ་ཐུ་ཡུ་ཧོན་(吐谷浑)ཞེས་འབོད་བའི་མི་རིགས་ཤིག་གི་ཕ་ས་ཡིན་ལ། ས་ཆ་འདི་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་གོང་ནས་བཟུང་བོད་ཀྱི་ཆབ་ཁོངས་སུ་བསྡུས་ཡོད།  སྤྱི་ལོ689ལོར་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་མནའ་འབྲེལ་ལས་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་སྲས་མོ་འ་ཞའི་རྒྱལ་པོ་དང་གཉེན་སྒྲིག་སྟེ། གལ་ཆེན་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་ས་ཁོངས་འདི་ནི་ཡུལ་དབུས་དང་མཚོ་སྔོན་པོ་བར་གྱི་ཚོང་འགྲུལ་གྱི་ལམ་སྣ་གཙོ་བོ་ཞིག་དང་། ཚ་འདམ་གཞོངས་སའི་ཁུལ་དུ་ཆགས་པའི་དར་གོས་འགྲུལ་ལམ་གྱི་བྱང་ངོས་དང་ལྷོ་རྒྱུད་ཀྱི་འབྲེལ་མཚམས་ཡིན་པ་མ་ཟད་མ་ཧཱ་ཙི་ནའི་ཡུལ་དབུས་དང་སི་ཁྲོན་ཕྱོགས་སུ་བགྲོད་སའི་ལམ་ཁ་ཉག་ཅིག་ཡིན། གཏེར་ལམ་ཞེས་པའི་ས་མིང་འདི་དུས་རབས་ཉི་ཤུའི་ནང་གི་ཡིག་ཆའི་ཁྲོད་བཀོད་ཡོད་པ་མ་ཟད། ས་ཁུལ་འདི་རུ་ཐོག་མར་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་གནང་མཁན་ནི་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རིག་དངོས་དང་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གི་དབུ་ཁྲིད་ཤིས་ཤུན་ཀའོ་(许新国)ཡིན་ལ། སྤྱི་ལོ1982ལོ་ནས་བཟུང་གནས་འདི་རུ་གནའ་དཔྱད་སྔོག་འདོན་གྱི་ལས་གཞི་སྤེལ་བའི་འགོ་བརྩམས། སྤྱི་ལོ1997ལོར་ང་རང་གཏེར་ལམ་དུ་འབྱོར་སྐབས་གནའ་ཤུལ་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་བསྔོག་ཟིན་པ་དང་། གནའ་ཤུལ་རེ་རེ་ཁྲོད་དུ་བང་སོ་ཉི་ཤུ་ནས་སུམ་ཅུ་མཆིས། ས་ཁུལ་འདིའི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་ཕལ་ཆེར་སྤྱི་ལེ་སྨི་གྲུ་བཞི་མ་160ཡོད། ཞིབ་འཇུག་བྱེད་སའི་གཞུང་ཐིག་ནི་36˚5དང་འཕྲེད་ཐིག་ནི་98˚5 མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོད། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རིག་དངོས་དང་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གིས་ང་རང་གདན་འདྲེན་དང་རང་གི་འདོད་མོས་ཀྱིས་བཙན་པོའི་དུས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་བང་སོ་དྲུག་ལ་ལྟ་སྐོར་བྱེད་ཆོག་པའི་ཆོག་མཆན་ཐོབ། གནའ་ནས་བཟུང་བསྔོགས་ཏེ་གཏོར་བརླག་ཐེབས་པའི་ཡུལ་དབུས་ཀྱི་བང་སོ་དང་བསྡུར་ན། གནས་འདི་ནས་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་དང་རྡོ་རིང་། དེ་མིན་གཏེར་ལམ་བང་སོ་ནས་སྲིད་ཕྱོགས་ཀྱི་ཅ་དངོས་འབོར་ཆེན་རྙེད་པ་དང་། གལ་ཆེ་བའི་རིག་དངོས་མང་ཆེ་བ་ནི་འཐག་གོས་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་རིགས་མང་ལ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཏེ། རི་མོའི་ཇུས་འགོད་མཛེས་ཕྱིར་འཐག་ཐགས་པའི་དུས་ཚོད་དང་བཟོ་རྣམ་གྱི་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་ཡ་གླིང་དཀྱིལ་མ་དང་ནང་ས། སི་ཁྲོན་ས་ཁུལ་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད། དེ་མིན་གཏེར་ལམ་གྱི་བང་སོ་ནས་མ་ནོ་ཧོ་དང་ཤེལ་ཕྲེང་། དངུལ་གྱི་སྣོད་ཆས་དང་གསེར་དངུལ་གྱི་དོང་ཙེ་སོགས་རྙེད་པས་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་ཚད་མཐོ་བའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚོང་ལས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་འབྲེལ་འདྲིས་ཡོད་པ་མཚོན་ཐུབ། རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ནི་གཏེར་ལམ་རྫོང་གི་བོད་སྐད་ལ་སྒོ་ཤར་ལྟར་འབོད་པའི་གནའ་ཤུལ་ནང་ཁུལ་དུ་རྙེད་པ་དང་། གནའ་ཤུལ་འདི་ནི་དེང་གཏེར་ལམ་རྫོང་གི་ཤར་ངོས་སུ་ཆགས་ལ། སྤྱི་ལོ1995ལོ་ནས་བཟུང་ཐེངས་གཉིས་ལ་གནའ་དཔྱད་བསྔོག་དཔྱད་བྱས་ཟིན།

པར། 2b གཡོན་ཟུར་དུ་བསྡད་པའི་སེང་གེ སྤྱི་ལོ750ནས་850བར། མཚོ་སྔོན་སྒོ་ཤར་བང་སོ། མཐོ་ཚད 82cm ཞེང་ཚད56cm ། མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རིག་དངོས་དང་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་སོའོ། རྩོམ་པ་པོས་1997ལོར་པར་དུ་བཏབ།

སྒོ་ཤར་གནའ་ཤུལ་ཁྲོད་མཐོ་ཚད་ལ་སྨི8དང་མཐའི་རིང་ཚད་ལ་སྨི་40ཡོད་པའི་སྒོ་ང་ཕྱེད་ཀའི་དབྱིབས་ཅན་གྱི་ས་ཕུང་ཞིག་ཡོད་དེ། ས་ཕུང་གི་བྱང་ངོས་དང་ཤར་ངོས་སུ་རྩ་ལྡུམ་གྱིས་ཁེངས་ཡོད་པ་དང་། དེའི་ནུབ་ངོས་འགྲམ་དུ་མཐའི་ཆེ་ཆུང་ལ་སྨི་20ཙམ་ཡོད་པའི་བང་སོ་ཆུང་བ་དག་གིས་བང་སོ་གཙོ་བོར་བསྐོར་ཡོད།  གནའ་ཤུལ་ཕྱི་རོལ་དུ་མཐོ་ཚད་ལ་སྨི་16ཡོད་པའི་ས་ཕག་གིས་བརྩིགས་པའི་གྱང་ཞིག་དང་། དེའི་འགྲམ་རྒྱུད་དུ་ཡུར་ཆུ་བརྒྱུད་མྱོང་བའི་ཆུ་རྐ་ཞིག་འདུག རྡོའི་སེང་གེ་དང་རྡོ་རིང་ནི་ས་ཕག་གིས་ར་བ་བསྐོར་བའི་ནང་ངོས་སུ་མཆིས་ཏེ། ས་ཕུང་གཙོ་བོ་དང་བར་ཐག་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡོད། གནའ་དཔྱད་པས་བང་སོ་བྲུས་ཏེ་ས་ཕུང་ནང་ཁུལ་གྱི་སྒྲིག་གཞི་ལ་དཔྱད་དུས། བང་སོའི་གཏིང་ཚད་ལ་སྨི8དང་བརྩེགས་རིམ་གསུམ་ཡོད་དེ། འོག་རིམ་གྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་སྨི་གྲུ་བཞི་མ20ལྷག་གི་ཚད་ཡོད་པའི་ཁང་མིག་གཅིག་དང་། ཁང་བ་འདི་ནི་ས་ཕག་དང་ལྕམ་གདུང་། རྡོ་སོགས་ཀྱིས་བསྐྲུན་ཡོད། ཁང་བ་གཉིས་ནི་ས་ངོས་སུ་ཡོད་དེ། ཅིག་ཤོས་ནི་བང་སོའི་གཤམ་འོག་ཏུ་མཆིས། དེའི་ནང་དུ་བོད་ཡིག་བཀོད་པའི་རྟའི་རུས་ལེབ་གཉིས་དང་བོད་ཡིག་གི་བྱང་བུ་འགའ་ཤས་རྙེད་ཡོད་དེ། ཤིང་ཁྲམ་རེ་རེའི་ཞེང་ལ་ལི་སྨི10ནས15བར་ཡོད་པ་དང་། སྲིད་ལ་ལི་སྨི3ཡོད་དེ། དེ་དག་རེ་རེའི་སྟེང་བོད་ཡིག་དབུ་མེད་ཐིག་ཕྲེང་གསུམ་ནས་བཞི་བསྟར་མར་བྲིས་ཡོད། དེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་བང་སོ་ཁྲོད་ནས་རྙེད་པའི་དོང་ཙེ་ལ་དཔྱད་ན་རིག་དངོས་དེ་དག་ནི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ།  གཏེར་ལམ་བང་སོ་ནས་ཐོན་པའི་རིགས་དང་ངོ་བོ་འདྲ་བའི་ཤིང་ལེབ་ངོས་སུ་བོད་ཡིག་བྲིས་པའི་ཁྲམ་ཤིང་ཐོན་ནའང་། ང་རང་གིས་སྒོ་ཤར་ནས་བསྔོགས་པའི་ཤིང་ཁྲམ་ངོས་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་ལ་གོ་བ་ཡང་དག་ལེན་ཐུབ་མེད། དེ་མིན་ས་དེ་གའི་གནའ་དཔྱད་པས་ད་དུང་ས་འོག་ཏུ་རིག་གནས་ཀྱི་ས་རིམ་མང་པོ་ཡོད་པས་མུ་མཐུད་དུ་བརྟག་དགོས་པ་བསྟན།

ས་ཕག་གིས་ར་སྐོར་བའི་གནའ་ཤུལ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་ས་དེ་གས་གནའ་དཔྱད་པས་གདམ་གསེས་ཡོད་པའི་སྒོ་ནས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཡོད་དེ། ས་འོག་གི་གཏིང་ཚད་ལ་སྨི4ཡོད་པའི་སར། ནང་བསྟན་གྱི་ཆོས་ཕྱོགས་ལ་མཁོ་བའི་ཚ་ཚ་གཉིས་རྙེད་ཡོད། གཅིག་གི་ཚངས་ཐིག་གི་ཞེང་ཚད་ལ་ལིའི་སྨི2དང་ཚེག5ཡོད། ཚ་ཚ་ངོས་སུ་མཆོད་རྟེན་བཀོད་ཡོད་དེ།  དེ་ནི་ཆུ་བོ་གཱང་གའི་བཞུར་རྒྱུན་གྱི་རྡོ་བརྐོས་སྟེང་གི་རི་མོ་དང་ཤིན་ཏུ་མཐུན་ལ། དུས་རབས་ལྔ་བ་ནས་དྲུག་པའི་དུས་སུ་ལ་དྭགས་རྒྱུད་ཀྱི་དགོན་སྡེའི་ལྡེབས་བྲིས་ཁྲོད་ནས་མཐོང་ཐུབ་པ་དང་།  དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་བཟུང་། མཆོད་རྟེན་གྱི་རི་མོ་བཀོད་པའི་རྣམ་པ་དེ་བོད་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་ཁྲོད་འབོར་ཆེན་ཐོན་ཡོད། ཚ་ཚར་ཚད་འཇལ་རྗེས་ཚངས་ཐིག་ལ་ལི་སྨི2དང་ཚེགས5དང་། ཚ་ཚའི་ངོས་སུ་Ye dharma hetuprabhava ཞེས་པའི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་ཡི་གེ་བཀོད་ཡོད་པ་དང་།  དེའི་དོན་ནི་ནང་བསྟན་གྱི་རྩ་སྔགས་ཡིན། བློ་མཐུན་ཤིས་ཞིན་ཀོས་(许新国)ཞིབ་འཇུག་བརྒྱུད་སྒོ་ཤར་གྱི་གནའ་ཤུལ་དང་བང་སོ་གཉིས་ནི་དུས་རབས་གཅིག་གི་གནའ་ཤུལ་ཡིན་ལ། བསྔོག་འདོན་གནང་ཟིན་བའི་དོང་ཙེ་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་ལོ་ཚིགས་ནི་སྤྱི་ལོ750ནས་850བར་ལ་གཏན་འཁེལ་གནང་ཡོད།

པར། 3 ཙོག་འདུག་སེང་གེ སྤྱི་ལོ750ནས850བར། མཚོ་སྔོན་གཏེར་ལམ། འཛེང་རྡོ། མཐོ་ཚད40cm། ཞིང་འདེབས་བོན་དགོན། པར་Mark Aldenderferཡིས་ 1998ལོར་མཁོ་འདོན་བྱས།


གཉིས་པ། གཏེར་ལམ་གྱི་རྡོའི་སེང་གེ

མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་རིག་དངོས་དང་གནའ་དཔྱད་ཞིབ་འཇུག་སོའོ་ནང་དུ་ཉར་ཚགས་གནང་བའི་གཏེར་ལམ་གྱི་རྡོའི་སེང་གེའི་ཙོག་པུའི་འདུག་སྟངས(པར.2)། རྐང་གཡས་དང་ལྟོ་བའི་ཟུར་ནས་ཡར་འགྲེང་བའི་རྔ་མའི་རྣམ་པ་ནི་འཕྱོངས་རྒྱས་ཀྱི་བཙན་པོའི་བང་སོ་(པར.1a and b)དང་ཁྲོམ་ཆེན་(པར. 4 and 5)ནས་ཐོན་པའི་སེང་གེ་གཉིས་དབྱིབས་རིས་ཀྱི་ལམ་ནས་གསལ་ཁ་འདོན་ཐུབ་ལ། གཏེར་ལམ་ནས་ཐོན་པའི་རྡོའི་སེང་གེའི་རྔ་སྤུའི་རྣམ་པ་ནི་སེང་གེའི་དངོས་ཀྱི་ཕྱི་རྣམ་རིག་པའི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཐུན་མོད། གཡུ་རལ་རང་བཞིན་གྱིས་དཔྲལ་སྟེང་ནས་གཉའ་ལྟག་བར་སྤུའི་རིགས་ཀྱིས་གྲུབ་པ་ལས་གདོང་ངོས་སུ་ཁེབས་མེད་ལ། འབུར་བཟོ་མཁན་གྱིས་སྤུ་དང་གཡུ་རལ་འཇམ་ཞིང་མཉེན་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་དུ་བཟོས་ཏེ་དཔུང་མགོ་སྟེང་ཡོངས་སུ་གཡོགས་ཡོད། རྡོའི་སེང་གེའི་ཁ་ཟུམ་ཡོད་ལ་ཁ་སྤུའི་རི་མོ་ཤིན་དུ་གསལ་ཕྱིར། ཁའི་གཡས་གཡོན་གཉིས་སུ་སྨྲ་རའི་འཁྱིལ་རིས་འབུར་ཚུགས་སུ་དོད་ཡོད། གཏེར་ལམ་ནས་ཐོན་པའི་རྡོའི་སེང་གེའི་མིག་ལ་དང་དོད་གནང་མེད་ནའང་སེང་གེའི་ཨོག་མའི་རི་མོ་འཇམ་ཤ་དོད་ལ་རྒྱགས་པ་དང་། རྡོའི་སེང་གེའི་བྲང་མདུན་ལ་གཡུ་རལ་བརྐོས་མེད་ཕྱིར་བྲང་ཁོག་གི་གཉེར་རིས་སྒྲིབ་པ་དང་། གཟུགས་པོ་ཡོངས་རྫོགས་རྒྱགས་ལ་མདུན་ལག་ཐུར་དུ་ལངས་ཏེ་དེའི་སྟེང་ཟུར་དང་མདུན་གྱི་དྲང་ཐད་ཀྱི་རི་མོ་འོག་ནས་རྣམ་པ་གསལ་བོར་མངོན་ཐུབ། འདི་ཡིས་བཙན་པོ་དུས་སྐབས་སུ་ཐོན་པའི་རའི་ཆང་ཕོར་དངུལ་ཤན་མ་(rhyton)དང་དངུལ་ཕོར་སྟེང་དུ་ཚགས་དཀྲོལ་བའི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་དང་མཚུངས་ཆོས་སུ་གྲུབ་ཡོད། ཡིན་ནའང་གཏེར་ལམ་ནས་ཐོན་པའི་སེང་གེའི་གཡུ་རལ་སིལ་ལི་དང་འཁྱིལ་རིས་ལྟར་སྣང་ལ་རྣམ་པ་འབུར་ཚུགས་སུ་བརྐོས་ཡོད། དངུལ་ཕོར་སྟེང་ཀྱོང་རིས་ལྟར་བཀོད་པའི་བོད་ཡིག་དང་ཚེག་སོགས་འབྲི་ཚུལ་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་དངུལ་ཕོར་ནི་བཙན་པོ་རྒྱལ་རབས་སུ་བཟོས་བ་ཤེས་ཐུབ། དེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་གཏེར་ལམ་རྡོའི་སེང་གེ་ལ་ཞིབ་ཏུ་བརྟག་ན། གཟུགས་པོའི་ཟུར་ལོགས་སུ་རི་མོ་རེ་རེའི་བརྐོས་རིས་མངོན་ཐུབ་པ་འདིས་ཆུ་བོ་ཧིན་རྡུའི་སྟོད་རྒྱུད་ཆི་ལ་སིའི(Chilas)སེང་གེའི་ཐུན་མོང་གི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་ཐུབ།

པར། 4 ཙོག་འདུག་སེང་གེ སྤྱི་ལོ750ནས་850བར། བོད་ལྗོངས་ལྷ་རྩེ་རྫོང་ཁྲོམ་ཆེན་བང་སོའི་ཤར་རྒྱུད། མཐོ་ཚད 98cm ཞེང་ཚད114cm ། རྩོམ་པ་པོས2004ལོར་པར་དུ་བཏབ།

རྡོའི་སེང་གེ་འདི་གཉིས་ནི་སྤྱི་ལོ1950ལོར་སྒོ་ཤར་ཉེ་འགྲམ་གྱི་གནའ་ཤུལ་ཁྲོད་རྙེད་དེ། དེའི་ཁྲོད་ཀྱི་གཅིག་ནི་ས་གནས་ཡུལ་མིས་རྡོ་རིང་གི་ཉེ་འགྲམ་དུ་རྙེད་པ་དང་། རྡོ་རིང་དང་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱུ་ནི་འཛེང་རྡོ་སྐྱ་བོས་བཟོས་ཡོད་དེ། རྡོ་རིང་གི་རིང་ཚད་ལ་ལི་སྨི་340དང་ཞེང་ཚད་ལ་ལི་སྨི40། མཐུག་ཚད་ལ་ལི་སྨི30ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་འདི་དག་ནི་བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་དང་མངའ་རིས་རྒྱུད་དུ་བཀའ་གཙིགས་ཀྱི་རྡོ་རིང་ལྟར་བཞེངས་ཡོད། རྡོའི་སེང་གེ་འདི་གཉིས་ནི་པཎ་ཆེན་ཞིང་སྡེ་གྲོང་བརྡལ་སྲིད་གཞུང་ཏང་ཨུ་གཞུང་ལས་ཁང་གི་སྒོ་མདུན་དུ་བསླངས་ཡོད་པ་དང་། རྡོ་རིང་ཆག་གྲུམ་ཤོར་ཏེ་དུམ་བུ་བཞི་ཆགས་པ་དང་ཞིང་བས་ཁང་བའི་རྨང་རྡོ་ལ་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཡོད། རིག་གནས་གསར་བརྗེ་སྐབས་སུ་རྡོའི་སེང་གེ་འདི་གཉིས་གཏོར་སྐྱོན་མི་འགྲོ་བའི་ཆེད་དུ་ཞིང་བས་ས་འོག་ཏུ་སྦས་ཏེ། སྤྱི་ལོ1997ལོར་གཞུང་ལམ་གསར་སྐྲུན་བྱས་སྐབས་མི་རྣམས་ཀྱིས་སེང་གེ་གཅིག་བསྐྱར་དུ་རྙེད་སོན་བྱུང་། ཅུང་མ་འགོར་བར། རྣམ་པ་དང་བཟོ་དབྱིབས་མཚུངས་བའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཞན་ཤོས་ཞིག་གསར་དུ་རྙེད་ཡོད་པ་དང་། ང་ཡིས་རྡོ་རིང་དེ་གནས་གང་དུ་ཡོད་པ་ཤེས་རྟོགས་དང་། རང་ནུས་ཅི་ལྕོགས་སྒོས་རྡོ་རིང་སྟེང་གི་ཡིག་རྙིང་དང་རི་མོར་བལྟ་སྐབས་བགྲེས་སོང་རུལ་ཟད་དུ་སོང་ཕྱིན་གསལ་བོར་མཐོང་མ་ཐུབ། གས་ཆག་ཤོར་བའི་རྡོ་རིང་གི་ཆག་དུམ་ཁ་ཤས་གྱང་རྟིང་གི་རྨང་རྡོ་རུ་བརྩིགས་ཕྱིར་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་མ་སོང་།

སྤྱི་ལོ1998ལོར། ཨ་མེ་རི་ཁའི་གནའ་དཔྱད་ཆེད་མཁས་པ་མ་ཁོ་ཨོ་རྡུ་རྡ་ཧྥུ་(Mark Aldenderfer)ཡིས་གཏེར་ལམ་རྫོང་སྒོ་ཤར་ནས་རྙེད་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་ཤིན་ཏུ་མཚུངས་བའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ལ་རྟོག་དཔྱོད་གནང་སྟེ། ཅིག་ཤོས་ནི་པཎ་ཆེན་ཞིང་སྡེ་(Fig.3)དང་ཐག་ཉེ་བའི་དགོན་པ་ཞིག་ཏུ་ཉར་ཡོད། གང་ལྟར་ཀྱང་རྡོའི་སེང་གེ་ཤིན་ཏུ་ཆུང་ནའང་། སེང་གེའི་རྣམ་པ་དང་གཡུ་རལ་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་སེང་ཕྲུག་མིན་པ་རྟོགས་ཐུབ། ཙོག་པའི་འདུག་སྟངས་ནི་གོང་དུ་བརྗོད་ཟིན་པའི་གཏེར་ལམ་ཁུལ་དུ་རྙེད་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་དང་འདྲ་བ་མ་ཟད། སིལ་ལིའི་རྣམ་པ་རིང་ལ་སྟུག་པ་དང་མ་མགལ་འོག་གི་དབྱིབས་རྣམ་ཟླུམ་ལ་བརྗིད་ཆགས་དང་ལྡན་པས། གཏེར་ལམ་རྫོང་ནས་རྙེད་པའི་སེང་གེ་དང་མི་འདྲ་ས་ནི་མདུན་ལག་ཐུང་ལ་བྲང་མགོ་འབུར་ཚུགས་སུ་དོད་མེད། འཇར་མན་གྱི་མྱུལ་ཞིབ་པWilhelm Filchner ཡིས་སྤྱི་ལོ1933ལོའི་གཏེར་ལམ་ཁུལ་གྱི་བརྟག་དཔྱད་སྙན་ཞུ་ནང་འཁོད་དོན། སྐབས་དེ་དུས་ཁོང་གིས་བྲག་ཕུག་ནང་རྡོའི་སེང་གེ་སྦས་ཡོད་པ་གསར་རྙེད་བྱུང་པ་དང་། རྡོའི་སེང་གེ་འདིའི་ལྗིད་ཚད་ལ་སྤྱི་རྒྱ25ལྷག་ཡོད་པ་གོང་དུ་གླེང་ཟིན་པའི་སེང་གེ་གཉིས་ལས་ཅུང་ཆུང་བའི་རྡོའི་སེང་གེའི་ལྗིད་ཚད་དང་ཅུང་འདྲ། རྙེད་ཟིན་པའི་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་བང་སོ་ཁྲོད་གཏེར་ལམ་ནི་ཡ་གླིང་དཀྱིལ་མ་དང་ནང་སའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་མཆིས་ལ། ལྷག་པར་དུ་དར་གོས་འགྲུལ་ལམ་གྱི་ལམ་ཐིག་དང་ཐང་གི་རྒྱལ་ས་ཁྲང་ཨན་སོགས་ཀྱི་བང་སོའི་མདུན་དུ་དུར་ཁང་སྲུང་ཆེད་ལ་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་འབུར་བརྙན་བསླངས་བའི་ལུགས་སྲོལ་ཡོད་ནའང་། གཏེར་ལམ་ཁུལ་དུ་རྙེད་པའི་རྡོའི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་ནི་ཐང་གི་བང་སོའི་མདུན་གྱི་འགྱིང་ཉམས་དང་ལྡན་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་མི་འདྲ། ཐང་གི་བང་སོའི་མདུན་གྱི་སེང་གེའི་མིག་ཟུང་སྡང་ཉམས་ཅན་དང་ངར་སྐད་ཀྱི་རྣམ་པའི་གཟུགས་སུ་སྣང་བའི་མཆུ་ཏོ། རྣོ་ལ་གཟེངས་སུ་ཐོན་པའི་མཆེ་བ་དང་སྡེར་མོ། རྡོའི་སེང་གེའི་གདོང་ལ་སྟུག་ལ་སིལ་ལིའི་རྣམ་པ་ལྟར་འཁྱིལ་བའི་གཡུ་རལ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པས། གཏེར་ལམ་ཁུལ་དུ་ཐོན་པའི་སེང་གེ་དེ་དང་བསྡུར་ན་ཞི་དུལ་གྱི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་སྣང་གཤིས་འཇིགས་སུ་རུང་བའི་དུར་སྲུང་སྲོག་ཆགས་དང་མི་འདྲའོ།།

པར། 5 ས་འོག་ཏུ་སྦས་པའི་སེང་མགོ སྤྱི་ལོ815ནས་836བར། བོད་ལྗོངས་ལྷ་རྩེ་རྫོང་ཁྲོམ་ཆེན་བང་སོའི་ནུབ་རྒྱུད། མགོའི་མཐོ་ཚད70cm ། རྩོམ་པ་པོས་2004ལོར་པར་དུ་བཏབ།

གསུམ་པ། ཁྲོམ་ཆེན།

ཁྲོམ་ཆེན་ནི་བོད་ལྗོངས་ཤར་ལྷོ་ཁུལ་གྱི་ལྷ་རྩེ་གྲོང་བརྡལ་གྱི་ལྷོ་ནུབ་ཁུལ་དུ་མཆིས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ1990ལོར་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་རིག་དངོས་དོ་དམ་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གིས་ཁྲོམ་ཆེན་ལ་ཞིབ་འཇུག་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ལས་གཞི་ལག་བསྟར་བྱས་ཏེ། དེའི་ཁོངས་སུ་སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་གྱི་དགེ་རྒན་ཆེ་མོ་ཧོ་ཝེ་(霍魏)དང་བོད་ལྗོངས་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་གི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཆེ་མོ་པ་སངས་དབང་འདུས་སོགས་ལས་གཞི་འདིར་ཞུགས་ཡོད། ཁོང་ཚོས་ལྷ་རྩེ་ཁུལ་གྱི་བང་སོ་སྟོང་ཕྲག་ལྷག་ལ་བརྟག་དཔྱད་དང་། དེ་དག་ལས་ཁྲོམ་ཆེན་གནའ་ཤུལ་ནི་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་ཆེ་ཤོས་ཡིན། ཁྲོམ་དུས་མཚུངས་སུ་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་དང་རྡོ་རིང་གཅིག་ས་འོག་ནས་རྙེད་སོན་བྱུང་། ཧྥ་རན་སིའི་ཕཱ་རའི་སིའི་གཞུང་གི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་བའི་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཆ་ཨང་PT1083ཁྲོད། ཤོག་དྲིལ་གྱི་ངོས་སུ་ཁྲོམ་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་དམ་ཕྲུག་ཟུར་བཞི་མ་བཀོད་ཡོད་པས། ཁྲོམ་ནི་བཙན་པོ་དུས་སུ་ས་ཁུལ་སྲིད་འཛིན་ལམ་ལུགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ཞིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་གནང་ཐུབ། གནའ་དཔྱད་བརྟག་དཔྱད་བརྒྱུད་ཁྲོམ་ཆེན་ནས་གནའ་རབས་ཀྱི་བང་སོ་སོ་བརྒྱད་དང་། དེ་དག་ཁྲོད་བང་སོ་བཅུ་ནི་ཆེ་གྲས་སུ་གཏོགས། བང་སོའི་མདུན་དུ་སྲོག་ཆགས་དུར་མཆོད་བྱེད་སའི་ས་དོང་བདུན་གསར་རྙེད་བྱུང་། ཞིབ་འཇུག་བརྒྱུད་ཤེས་གསལ་ལ། བང་སོ་གཙོ་བོའི་རིང་ཚད་ལ་སྨི70དང་མཐོ་ཚད་ལ་སྨི15། བང་སོའི་མདུན་དུ་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་འགྱིང་ཉམས་སྒོས་བསླངས་ཡོད་པ་དང་། ཅིག་ཤོས་ས་འོག་ཏུ་ཐིམ་ཡོད། རྡོ་རིང་ནི་རྡོའི་སེང་གེ་ལས་བར་ཐག་སྨི25བར་གྱི་མཚམས་སུ་ཡོད། བང་སོ་འདིའི་རྒྱ་ཁྱོན་དང་ཆགས་ས། དེ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་རྡོ་རིང་སོགས་རྙེད་པའི་ཆ་ནས་དཔྱད་ན་བང་སོ་འདི་དག་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་སྐུ་དྲག་གམ་སྲིད་བློན་གཙོ་གྲས་ཀྱི་བང་སོ་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ་ནའང་། རྡོ་རིང་ངོས་ཀྱི་བརྡ་རྙིང་མང་ཤོས་བགྲེས་སྐྱོན་ཐེབས་རྐྱེན་གསལ་ལ་མི་གསལ་བའི་ཡིག་རྙིང་ཁྲོད་བརྡ་རྙིང་ཁ་ཤས་ཀློག་ཐུབ་པས་རྡོ་རིང་འདི་ནི་བཙན་པོ་ཁྲི་གཙུག་ལྡེ་བཙན་དུས་སུ་ཤེས་རབ་རྣལ་འབྱོར་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཆེད་དུ་བཞེངས་ཡོད་པ་ཟུར་ནས་ཤེས་ཐུབ།

པར། 6 ཆག་དུམ་ཤོར་བའི་རྡོ་རིང་། ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན་གྱི་དུས་སྐབས། མཐོ་ཚད301cm ཞེང་ཚད 93cm པར་རིས་ནི་སྤྱི་ལོ1996ལོར་པ་སངས་དབང་འདུས་ཀྱིས་མཁོ་འདོན་བྱས།


བཞི་བ། ཁྲོམ་ཆེན་སེང་གེ

ཁྲོམ་ཆེན་ནས་བསྔོགས་འདོན་བྱུང་བའི་རྡོའི་སེང་གེའི་བོངས་ཚད་ཆེ་ལ། རྡོ་གདན་ནས་སེང་མགོའི་བར་གྱི་མཐོ་ཚད་ལ་ལིའི་སྨི98དང་བྲང་ཞེང་ནས་རྔ་མའི་བར་ལ་ལིའི་སྨི་114ལྷག་ཡོད།(པར.4)  རྡོ་གདན་སྟེང་ཙོག་པུའི་འདུག་སྟངས་དང་རྔ་མ་རྐང་ལག་བར་དུ་འཁྱིལ་སྟངས་གོང་དུ་གླེང་ཟིན་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཞན་དག་དང་མཚུངས་ཆོས་སུ་སྣང་ནའང་སེང་གེའི་མགོ་བོ་དང་མིག་ཟུང་འཕྱོངས་རྒྱས་སུ་མཆིས་པའི་སེང་གེ་དང་མི་འདྲ་ལ། ཁོག་ཏུ་འཛུལ་བའི་མིག་ཟུང་ནི་གཏེར་ལམ་རྒྱུད་དུ་ཐོན་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་མཐུན་ཆོས་སུ་སྣང་མོད། ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་རྡོའི་སེང་གེའི་མཆུ་སྒྲོས་ཁ་ཟུམ་ཡོད་པ་དང་གཡུ་རལ་གྱི་རྣམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་སྣང་། སེང་གེའི་འདིའི་གཡུ་རལ་ནི་མགོ་ནས་སོག་མའི་བར་འབུར་དུ་བརྐོས་པ་མིན་པར་འཁྱོག་ཐིག་གཉིས་ཀྱིས་སྟུག་ལ་འཛིང་བའི་གཡུ་རལ་མིག་ཟུར་ནས་སྐེད་ལྟག་བར་འཁྱིལ་ཡོད། རྡོའི་སེང་གེ་གཞན་ཤོས་ཀྱི་མགོ་ས་ཁར་ཐོན་ཡོད་ནའང་མཇིང་བ་མན་ས་འོག་ཏུ་ཐིམ་ཕྱིར་རྣམ་པའི་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་སྔོན་གྱི་སེང་གེ་དང་ཤིན་ཏུ་མཐུན།(པར.5) ཡིན་ནའང་སེང་གེ་འདིའི་མགོ་དང་རྒྱབ་ངོས་ལ་བརྒྱན་རིས་དང་ཞིབ་ལས་མ་བྱས་ནའང་བརྗིད་ཉམས་ཆེན་པོ་ལྡན། དེ་སྔ་བསྔོག་ཟིན་པའི་སེང་གེའི་རྔ་མ་འཁྱིལ་དབྱིབས་ཅན་བགྲེས་སྐྱོན་གྱི་དབང་གིས་གསལ་བོ་མི་མཐོང་ཕྱིར་ངོས་འཛིན་ཤིན་ཏུ་དཀའ། དེར་བརྟེན། ས་འོག་ཏུ་ཐིམ་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་འདི་བསྔོག་འདོན་བྱ་ཐུབ་ན་ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་སྔོན་གྱི་རྡོའི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་གང་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་གཞི་ནས་རྟོགས་ཐུབ།

པར། 7 གླང་ཆེན་བརྐོས་རིས་ཅན་གྱི་རྡོ་རིང་གི་ཞབས་སྟེགས། སྤྱི་ལོ755ནས་797བར། བོད་ལྗོངས་ཀོང་པོ་ཁུལ་གླང་དཀར་གྲོང་ཚོ། མཐོ་ཚད50cm རི་མོ་ནི་སྤྱི་ལོ2007ལོར་Charles Heller ཡིས་བྲིས།


ལྔ་བ། སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་བརྐོས་ཡོད་པའི་རྡོ་རིང་།

དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་དཀྱིལ་ཏེ་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན་གྱི་དུས་སྐབས་སུ་བསྐྲུན་པའི་རྡོ་རིང་ནི་ཉིང་ཁྲི་གྲོང་ཁྱེར་སྨན་གླིང་རྫོང་གཏམ་སྙན་ས་ཆའི་གླང་མཁར་གྲོང་ཚོའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་ཡོད་པ་དང་། རྡོ་རིང་འདིའི་མཐོ་ཚད་ལ་ལིའི་སྨི370ཡོད་ལ་དུམ་བུ་གཉིས་སུ་ཆག་འདུག(པར.6) གྱེན་དུ་འགྲེང་བའི་རྡོ་རིང་གི་ངོས་སུ་ཡིག་ཕྲེང་སོ་གཅིག་ཡོད་ནའང་དེང་གི་དུས་སུ་གསལ་བོར་མཐོང་དཀའ་ཕྱིར་ཀློག་ཏུ་མི་ཐུབ། རྡོ་རིང་སྟེགས་ངོས་ཀྱི་ཟུར་ལོགས་སུ་མུ་ཏིག་བསྟར་བརྒྱུས་གྲུ་བཞི་ནར་མོའི་དབྱིབས་སུ་བཀོད་པའི་རི་མོའི་ནང་བཞི་ཆའི་གསུམ་ཆར་རྒྱན་རིས་ཀྱི་བརྒྱན་པའི་གླང་ཆེན་ཅིག་བརྐོས་ཡོད་དེ།(པར.7) མུ་ཏིག་བསྟར་བརྒྱུས་ཀྱིས་གཟབ་འཆོར་སྤྲོས་པའི་གླང་ཆེན་གྱི་འགྲོས་ཉམས་མིག་དབང་འཕྲོག་པ་ཞིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་གྱི་བལ་པོའི་ཊམ་གའི་ངོས་སུ་བཀོད་པའི་གླང་ཆེན་དང་གཉིས་སུ་མ་མཆིས། བལ་པོའི་ཊམ་ཀའི་ངོས་སུ་འགྲོས་ཉམས་ལྡན་པ་དང་གྱེན་དུ་ལངས་བའི་གླང་ཆེན་ལ་མུ་ཏིག་བསྟར་བརྒྱུས་བཀོད་ཡོད་པ་མ་ཟད་གཟབ་འཆོར་སྤྲས་ཡོད། (པར.8)དེའི་ངོས་ནས་དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་བལ་པོའི་ལྷ་བཟོ་བ་དང་ཆོས་པ་ཚོས་དངུལ་ཊམ་བེད་སྤྱད་དེ་རིག་གནས་དང་ཚོང་ཟོག་བརྗེ་རེས་ཀྱི་བྱ་འགུལ་མང་པོ་སྤེལ་ཡོད་པ་དང་། གླང་ཆེན་གྱི་འབུར་བརྙན་དེ་དག་རིམ་བཞིན་བོད་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཚོན་བྱ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད་པར་འདོད། རྡོ་རིང་གི་སྟེགས་ངོས་སུ་བརྐོས་སུ་བཏབ་པའི་གླང་ཆེན་གྱི་མཚོན་དོན་ནི་རི་རྒྱལ་ལྷུན་པོ་ནང་བཞིན་བརྟན་ལ་འགུལ་སྐྱོད་དཀའ་ལ། རྒྱལ་ཁབ་བརྟན་བརླིང་དང་དར་རྒྱས་ཡོང་བའི་མཚོན་དོན་ཡིན་པར་སྙམ། དེའི་རྐྱེན་གྱིས་གླང་ཆེན་ནི་ནང་བསྟན་གྱི་མཚོན་རྟགས་ཙམ་དང་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཆིབས་པ་ཡིན།

པར། 8 ཊམ་ཀའི་མདུན་ངོས། སྤྱི་ལོ625ནས་641བར། བལ་པོ། ཟངས་དང་ཞ་ཉེ། མཐུག་ཚད 2cm The British Museum, London, UK(Acc.No.V(10.1)) དབྱིན་ཇིའི་ལུན་ཏོང་རྟེན་མཛོད་གླིང་།

རྡོ་རིང་ཏོག་སྟེང་གི་མུ་ཏིག་བསྟར་བརྒྱུས་ཁྲོད་ཉི་ཟླ་དང་སེང་གེ་ཞིག་བརྐོས་ཡོད་པ་རྒྱ་གར་རིག་གནས་ཀྱི་རྒྱུན་སྲོལ་ཞིག་ཏུ་ཆགས་ཡོད། གོང་དུ་བསྟན་པ་བཞིན་འདི་ནི་ཕལ་ཆེར་ཉམས་ལེན་ཁྲོད་བདེན་པ་ར་འཕྲོད་བྱུང་བའི་རྒྱ་གར་གྱི་རྡོ་རིང་ཡི་གེ་ཞིག་གི་ངོས་སུ་ཉི་ཟླ་སྐར་གསུམ་ནི་ཡོངས་སུ་གྲགས་པའི་རྒྱ་གར་གྱི་བསྔོ་ཡིག་ཞིག་ལས་དྲངས་བ་སྟེ། ཇི་སྲིད་ཉི་ཟླ་སྐར་གསུམ་གནས་པ་དང་། དེ་སྲིད་ཡི་གེ་དེའང་གནས་བར་ཤོག་ཅིག་ཞེས་པ་ལས་མཚོན་ཐུབ།(པར.9) སེང་གེ་འདིའི་རྣམ་པ་ནི་གོང་དུ་བསྟན་ཟིན་པའི་བང་སོ་མདུན་གྱི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་བསྡུར་ན་རྙོག་འཛིང་མིན་ལ། པདྨའི་འདབ་མ་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བའི་ཟླ་བའི་གདན་སྟེང་དུ་སེང་གེ་ཟུར་འདུག་དང་མགོ་བོ་རྒྱབ་ཏུ་བསྟན་ཏེ་བཞི་ཆའི་གསུམ་ཟུར་ལོགས་ནས་འབུར་དུ་ཐོན་ཡོད། མ་མགལ་རྣོ་ལ་མགོ་བོའི་སྟེང་གི་གཡུ་རལ་སིལ་ལི་རྣམ་པ་ལྟར་འཛིང་ཞིང་མགོ་བོའི་རྒྱབ་ངོས་སུ་དཔྱངས་ཡོད། དེ་མིན་མ་མགལ་འོག་ནས་མཇིང་ངོས་སུ་གཡུ་རལ་མངོན་མེད། འཇམ་ལ་གཉེན་པའི་སེང་གེའི་རྔ་མ་བང་སོའི་རྒྱུད་དུ་ཡོད་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་གཞན་དང་མི་འདྲ་བར་ལྟོ་བའི་ངོས་སུ་འཁྱིལ་མེད་པར་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་ཏེ་མུ་ཏིག་བསྟར་བརྒྱུས་ཀྱི་རི་མོའི་ཕྱི་ལོགས་སུ་བརྒལ་ཡོད། དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བའི་སྐབས་སུ་ཐག་བཅད་ཟིན་པའི་གསེར་ཟངས་ཀྱི་ཆབ་མགོ་ངོས་སུ་སེང་གེའི་རྣམ་པ་བཀོད་ཡོད་དེ། སེང་གེ་གཉིས་ཀྱི་རྔ་མ་གྱེན་དུ་བསྒྲེངས་ཡོད་པ་དང་བཞི་ཆའི་གསུམ་ལྷག་མཐོང་ཐུབ་པའི་པདྨ་མའི་གདན་གྱི་སྟེང་ནས་གྱེན་དུ་ཕྱོགས་ཡོད། (པར.10)ཅ་དངོས་འདི་ནི་ཕལ་ཆེར་ཀོ་ཐག་གིས་དཔེ་ཆ་བསྡམ་སྤྱད་ཀྱི་ཆབ་ལུང་དང་ཅུང་འདྲ་བོ་ཡོད་པ་དང་། ཆབ་མ་དང་རྡོ་རིང་གི་པད་གདན་ངོས་བཀོད་པའི་སེང་གེའི་རི་མོ་འདི་དག་ནི་ནང་བསྟན་ཆོས་ལུགས་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད་པས་རྡོ་རིང་འདི་ནི་དགོན་པའི་འཛུགས་སྐྲུན་གྱི་གྲུབ་ཆ་ཡིན་པ་རྟོགས་ཐུབ།

པར། 8 ཊམ་ཀའི་མདུན་ངོས། སྤྱི་ལོ625ནས་641བར། བལ་པོ། ཟངས་དང་ཞ་ཉེ། མཐུག་ཚད 2cm The British Museum, London, UK(Acc.No.V(10.1)) དབྱིན་ཇིའི་ལུན་ཏོང་རྟེན་མཛོད་གླིང་།


མཐའ་སྡོམ།

བཙན་པོའི་མངའ་ཁོངས་རྒྱ་བསྐྱེད་པ་དང་བསྟུན་ནས་ནང་བསྟན་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་ཆགས་ཡོད་པ་དང་། གཤིན་པོའི་གུས་སྲོལ་དང་བང་སོའི་ལམ་ལུགས་ཀྱང་རིམ་བཞིན་བཙན་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ལུགས་སྲོལ་ལས་ངོ་བོ་བསྒྱུར་བའི་རྣམ་པའི་འོག བཙན་པོའི་བང་སོའི་ལམ་ལུགས་ལ་ནུབ་རྒྱུད་དང་ནང་སའི་ས་ཁུལ་གྱི་སེང་གེ་སོགས་ཀྱིས་དུར་སྲུང་བའི་ལམ་ལུགས་མི་སྤྱོད་པར། ནང་བསྟན་གྱི་རྣམ་པ་དང་བཟོ་ལུགས་མི་འདྲ་བའི་སེང་གེ་དང་དེ་ཡིས་མཚོན་པའི་ནང་དོན་དང་དཔེ་ཆོས་སོགས་དང་ལེན་བྱས་ཡོད། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་མཇུག་ཏུ། སེང་གེའི་རྣམ་པ་ནི་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་རིག་གནས་ཁྲོད་རྒྱལ་པོའི་དབང་ཆ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཚོན་དོན་ཙམ་དུ་གྲུབ་ཡོད་པ་དང་། རྩོམ་འདིའི་ནང་གླེང་བའི་སེང་མགོ་ལྡན་པའི་རྡོ་རིང་བརྐོས་མ་འདི་ནི་བཙན་པོས་སྤྱི་ལོ799ལོར་བཀའ་བཏང་ནས་བསྐྲུན་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། བཀའ་གཙིགས་འདིར་ནང་བསྟན་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་དགོས་པའི་སྐོར་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་ཡོད། རྡོ་རིང་ངོས་ཀྱི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་ནི་ཐུ་བྷོད་སྒྱུ་རྩལ་ཁྲོད་རྒྱུན་དུ་མཐོང་ཐུབ་པའི་སེང་གེ་ཟུར་དུ་ཕྱོགས་པའི་བཟོ་རྩལ་སྤྱད་ཡོད་དེ། པདྨའི་གདན་སྟེང་གི་སེང་གེ་ཙོག་པུའིམའདུག་སྟངས་དེ་ཡིས་རྒྱ་གར་གྱི་ནང་བསྟན་སྒྱུ་རྩལ་བོད་དུ་ཤན་ཞུགས་པ་མཚོན་ཡོད།(པར.10)

པར། 9 ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན་རྡོ་རིང་སྟེང་གི་སེང་གེའི་སྣང་བརྙན། སྤྱི་ལོ755ནས་797བར། གླང་དཀར་གྲོང་ཚོ། མཐོ་ཚད69cm ཞེང་ཚད། 85cm

འདི་ནས་དགེ་རྒན་ཆེ་མོ་Whitfieldཡིས་བཙན་པོ་དང་ནང་སའི་སྒྱུ་རྩལ་པས་ཏུན་ཧོང་ནས་བྱ་བ་སྒྲུབ་ཚུལ་ལ། “འདི་ནི་འབུར་བརྐོས་ཀྱི་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་མིན་ཏེ། ཞིབ་འབྲི་བྱེད་སྟངས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་རེད་ཟེར།” སྤྱི་ལོ804ལོར་ཁམས་ཕྱོགས་སུ་བརྐོས་སུ་བཏབ་པའི་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ཀྱི་བྲག་བརྐོས་ངོས་ནས་ང་ཚོས་བཟོ་རྒྱུན་དང་ཐབས་ཤེས་གཉིས་ཟུང་འབྲེལ་བྱས་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ་ལ། སེང་གེ་ཕྱོགས་ཟུར་ནས་འགྲེང་ཏེ་བཞུགས་ཁྲི་གྱེན་དུ་བཏེགས་ཡོད་པ་དང་སེང་གེའི་རྔ་མ་ལྟོ་ངོས་སུ་འཁྱིལ་བའི་བརྐོ་སྟངས་ནི་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་བང་སོ་མདུན་ནས་རྙེད་པའི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་གཅིག་མཚུངས་སུ་སྣང་། ཡིན་ནའང་། སེང་གེའི་མགོ་བོ་གྱེན་དུ་བཏེགས་ནས་མི་ཚོགས་ལ་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་ནི་ནང་བསྟན་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་པད་གདན་ངོས་ཀྱི་སེང་གེ་དང་འདྲ། རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་བཀོད་པའི་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་སེང་གེ་ཡིས་གནས་ལུགས་འདི་སྒྲུབ་བྱེད་གཏོང་ཐུབ་པ་དང་། བོད་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཉིང་བཅུད་ནི་རིག་གནས་བརྗེ་རེས་དང་ནང་འདྲེན། ཟླ་སྒྲིལ་འདྲ་མིན་བྱས་པའི་སྟེང་ནས་དར་རྒྱས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད་དེ། ཁ་ཐོར་བྱུང་བའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་སྣང་བརྙན་འདི་དག་སྒྲིག་ཏེ་ངོ་བོ་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་བྱུང་བའི་ངོས་ནས་རྣམ་པ་གསར་བ་ཞིག་གྲུབ་ཏེ་མཉམ་འདྲེས་དང་གསར་གཏོད་ཀྱི་ནུས་པ་ཡུན་ནས་ཡུན་དུ་བོད་ཀྱི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཞིང་ས་རུ་ཐིམས་སོ།།

པར། 10 སེང་གེའི་ཆབ་མགོ སྤྱི་ལོ750ནས་800བར། བོད། ལི་མ། མཐོ་ཚད6cm ། ཞེང་ཚད4.8cm ། མཐུག་ཚད1.5-2mm ། དབྱིན་ཇིའི་ Ashmolean Museum, Oxfordཡིས་མཁོ་འདོན་བྱས།


མཇུག་གི་གཏམ།

ཧྥ་རན་སིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚན་རིག་ལྟེ་གནས་ཀྱིས་སྤྱི་ལོ1997ལོའི་གཏེར་ལམ་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་བོད་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་རྣམ་གྲངས་ལ་མ་དངུལ་གྱིས་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ལེགས་འབུལ་དང་སིད་ཝེ་སིའི་བློ་བཟང་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་གྱིས་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་བར་སྙིང་ཁོངས་རུས་པའི་གཏིང་ནས་ཐུགས་རྗེ་ཞུས་པ་ཡིན།  Krishna Riboudཡིས་གདན་འདྲེན་ཞུས་པར་བཀའ་དྲིན་དང་ ། ཡ་གླིང་འཐག་གོས་ཡིག་ཚགས་ལྟེ་བས  The Centre de Documentation des Texiles Asiatiques གནའ་དཔྱད་ཡིག་ཆ་ལ་རྟོག་ཞིབ་བྱས་ཏེ་གྲངས་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་ཐོབ་ཡོད།  གནས་འདི་རུ་  Roderick Whitfield དང་ང་ཚོའི་གཏེར་ལམ་རྫོང་གི་བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་བང་སོ་དང་། ཟ་འོག གསེར་ཆས་སོགས་གནའ་དཔྱད་རིོག་པའི་རྒྱུ་ཆར་བློ་སྒོ་འབྱེད་པ་དང་། ཁོང་གི་ཆེད་ལས་ཤེས་བྱ་དང་རིག་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱིས་ང་ལ་རོགས་རམ་དང་། ཁོང་གི་མཁྱེན་རྒྱ་དང་ཕངས་མེད་ཀྱི་གཤིས་ཀས་ང་དང་རོགས་པ་གཞན་དག་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་པས་རྩོམ་འདི་དགའ་སྣང་དང་བཅས་ཁོང་ལ་ཕུལ་བ་ཡིན།

 

མཆན།

1  Amy Heller       Tibet Program 8155, CNRS,

2  སྙིང་ལྕགས་རྒྱལ།  ཕོ།  མཚོ་སྔོན་རྡོ་སྦིས།   ཞིབ་འཇུག་པ་གཞོན་པ། བོད་ལྗོངས་རྟེན་རྗས་བཤམས་མཛོད་ཁང་དུ་བོད་ཀྱི་གནའ་དཔྱད་རིག་པ་དང་སྒྱུ་རྩལ་སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་གནང་མུས་ཡོད།

3   གནའ་རབས་རྒྱ་གར་གྱི་རིག་གནས་ཁྲོད་གླང་ཆེན་དང་སེང་གེའི་འབུར་བརྙན་ནི་ནང་བའི་བསྟན་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཤུགས་ཆེན་ཡོད་པ་དཔེར་ན། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་གཉིས་པའི་སང་ཅིའི་མཆོད་རྟེན་སྟེང་འབུར་རིས་སུ་དོད་པའི་སེང་གེ་དང་གླང་ཆེན་ཡོད་དེ། དེ་དག་ལས་ཤར་སྒོ་ངོས་སུ་སེང་གེ་གཤོག་ལྡན་མ་གསལ་པོར་བརྐོས་ཡོད། གཤོག་པ་ལྡན་པའི་སེང་གེ་མང་པོ་མེད་ནའང་འབུར་བརྙན་འདིའི་རིགས་བརྐོས་ཡུན་རིང་ལ་ཤན་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད། དུས་རབས་ལྔ་བ་དང་དྲུག་པའི་བལ་ཊམ་ངོས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི་རྣམ་པའི་རིགས་སུ་གྲུབ་པའི་སེང་གེ་འདི་རིགས་མཐོང་ཐུབ། Nicholas G. Rhodes, Karl Gabrisch, and Carlo Valdettaro Pontecorvo della Rocchetta, The Coinage of Nepal from Earliest Times to 1911(London: Royal Numismatic Society,1989), pl.1.

4 参见霍魏《西藏古代墓葬制度史》,成都,四川人民出版社,1995年。许新国:《中国青海省都兰吐蕃墓群的发现、发掘与研究》,《西陲之地与东西方文明》,北京燕山出版社,2006年。འགྱུར་ཡིག་རྩོམ་འདིའི་ཁྲོད་དུ Central Asian Textiles and Their Contexts in the Early Middle Ages, ed.  Regula Schorta (Riggisberg: Abegg Stiftung,2006),265-90.བསྡུས་ཡོད།  对琼结藏王陵的最新研究参见王仁湘、赵慧民、刘建国、郭幼安:《西藏琼结县吐蕃王陵的勘测与研究》,《考古学报》年第4期,第471-492页。ནུབ་གླིང་གི་ཆེད་མཁས་དག་གིས་ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་བང་སོ་དང་སྒྱུ་རྩལ་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་འབྲས་རྣམས། Anne Chayet, Art et Archeologie du Tibet(Paris:Picard,1994),230-8; Paola Mortari Vergara Caffarelli,“Archtectural Style in Tombs from the Period of the King,” In Tibetan Art, Toward a Definition of Style ,eds. Jane Casey Singer and Philip Denwood (London: Laurence King,1997),230-41; Anne Chayet,“Tradition et archeology,notes sur les sepultures tibetaines,”in Tibetan Studies ,eds. Helmut krasser et al.(Wien Verlag der Osterreichischen Akademie der Wissenschaften,1997),131-9. On Khrom chen tombs: པ་སངས་དབང་འདུས།  གསར་དུ་རྙེད་པའི་ཁྲོམ་ཆེན་བང་སོ་ལ་དཔྱད་པ   in Tibetan Studies,ed Per Kvaerne(Oslo; Institute for Comparative Research in Human Culture,1994),629-39

5 དུར་མཆོད་བྱེད་སའི་ས་དོང་ནི་བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་ལྷོ་བྲག་སྐྱིད་སྟོད་བང་སོ་ནས་རྣམ་པ་འདིའི་རིགས་མཐོང་ཐུབ།  (霍魏《西藏古代墓葬制度史》,成都,四川人民出版社,1995. པར4-14) མིག་སྔར། འཕྱོངས་རྒྱས་བཙན་པོའི་བང་སོའི་གནའ་དཔྱད་རྟོག་དཔྱོད་མུ་མཐུད་དུ་སྤེལ་བཞིན་ཡོད་དེ། བང་སོའི་ཉེ་འགྲམ་དུ་སྲོག་ཆགས་སྦས་སའི་ས་དོང་རྙེད་ཡོད།

6 བོད་ཀྱི་ནུབ་རྒྱུད་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་དང་ཤར་རྒྱུད་ཆབ་མདོའི་མཁར་རོའི་ལོ་རྒྱུས་སྔོན་གྱི་གནའ་དཔྱད་བརྟག་དཔྱད་ལས་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་འཛུགས་སྐྲུན་ཁྲོད་ཁང་པ་སོ་སོ་དབྱེ་མེད་དེ་དོང་དབྱིབས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཡོད་པའི་ཁང་པ་ཞིག་ས་འོག་ཏུ་བསྐྲུན་ཡོད།  Mark Aldenderfer ,  “Defining Zhangzhang Ethnicity:An Archaeological Perspective from Far Western Tibet, ”in Discoveries in West Tibet and the Western Himalayas eds,Amy Heller and Giacomella Orofino(Leiden:Brill 2007);and Sonam Wangdu,“Lesite neolithique de Karo, ”In Tibet Civilisation et Societe,ed. Fernand Meyer(Paris: Foundation Singer-Polignac,1990),199-201.བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་རྒུད་རྗེས། བོད་ཁུལ་དུ་བང་སོ་བསྐྲུན་པའི་ལུགས་སྲོལ་རིམ་བཞིན་ཉམས་ཏེ། ནང་བསྟན་གྱི་ལྟ་གྲུབ་ཁྲོད་ས་འོག་གི་རྒྱུ་རྫས་སོགས་ནི་ཀླུ་རིགས་ལ་དབང་བ་དང་སྐུ་ཕུང་ས་འོག་ཏུ་སྦས་པར་འཛེམ་དོགས་བྱས་ཏེ། སྐུ་ཕུང་ཞུགས་ལ་འབུལ་བ་དང་བྱར་གཡེང་བའི་ལུགས་སྲོལ་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད། མཚམས་མཚམས་སུ། བླ་མ་དང་སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་སྐུ་ཕུང་མཆོད་རྟེན་གྱི་གཟུངས་སུ་ཕུལ་ཏེ་རིང་བསྲེལ་གྱི་ཚུལ་དུ་དད་པའི་རྟེན་དུ་མཆོད་བཞིན་ཡོད།

7 པ་ཚབ་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་ཆེད་རྩོམ་གྱི་ཤོག་ངོས་631ཁྲོད་བསྟན་དོན། རྡོའི་སེང་གེ་ནི་ཁྲོམ་ཆེན་བང་ཚོམས་ལས་བང་སོའི་དང་པོའི་ཤར་ནུབ་རྒྱུད་དུ་ཡོད་པར་བསྟན་པ་དང་།  Jampa Panglung ཡིས་ཀྱང་སེང་གེ་ནི་འཕྱོངས་རྒྱས་ཀྱི་བཙན་པོའི་བང་སོའི་ཨང་དྲུག་པའི་ཤར་ངོས་དང་ནུབ་ངོས་སུ་ཡོད་པ་བསྟན་ཡོད།  Jampa Panglung“Die metrischen Berichte uber die Grabmaler der tibetischen konige” in Tibetan Studies, eds. Helga Uebach and Jampa Panglung (Munich: Bayerische Akademie der Wissenschaft,1988),365. གཏེར་ལམ་གྱི་རྡོའི་སེང་གེ་སྐོར་ལ།  参见“汤惠生:《略说青海都兰出土的吐蕃石狮》,《考古》2003年第12期, 第82-86页”

8 འཐག་གོས་ངོས་སུ་མཆོང་ལྡིང་དང་ཙོག་པུ་འདུག་པའི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་ཞིབ་འབྲི་གནང་ཡོད་དེ། དེ་ལ་སོལ་རྒྱུ་ལོ་ཚིགས་ལས་བརྟག་དཔྱད་གནང་རྗེས་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བའི་བར་གཏན་ཁེལ་ཐུབ། འབྲེལ་ཡོད་ཚན་རིག་གི་དཔྱད་གཞི་ནི Amy Heller, “Two Inscribed Fabrics and Their Historical Context: Some Observation on Esthetics and Sick Trade in Tibet, 7th to 9th Century,”in  Entlang der Seidenstrasse,ed. Karel Otavsky(Riggisberg: Abegg Stiftung,1998),95-118 ལས་མཐོང་ཐུབ།

9 འཕྱོངས་རྒྱས་བཙན་པོའི་དུས་ཀྱི་སེང་གེའི་ཕྱི་རྣམ་ནི་ཏ་ཟིག་གི་བཟོ་རྒྱུན་ཡིན་པར་འདོད་པ་དང་།      David Snellgrove and Hugh Richardson, A Cultural History of Tibet(Boulder:Prajna Press,1980),54.ཨམ་ཅོག་ཆུང་ལ་འབུར་ཚུགས་སུ་དོད་པའི་མིག་ཟུང་། འཁྱིལ་ལ་སི་ལིའི་རྣམ་པ་བཀོད་པའི་གཡུ་རལ་ལྡན་པའི་སེང་གེ་དང་དུས་རབས་དགུ་བའི་དུས་མགོར་བཞེངས་པའི་ས་ཟན་(Sasanian)རྒྱལ་རབས་དུས་མཇུག་གི་དངུལ་ཕོར་སྒང་ནས་ཐོན་པའི་སེང་གེ་དང་མཚུངས་ཆོས་སུ་སྣང་།     Boris Marshak Silberschatze des Orients (Leipzig:E.A.Seemann Verlag,1986),pls.29 and 31   དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་ཁོ་ར་སན་(Khorasan)ས་ཁུལ་ནས་རྙེད་པའི་དངུལ་ཕོར་ཁྲོད་དུའང་རྣམ་པ་འདིའི་རིགས་ཐོན་གྱིན་ཡོད།    Musee Cernuschi, Les Perses Sassanides (Paris :Editions Findakly,2006 ),pl.72. སེང་གེའི་གཡུ་རལ་ནི་ངོ་གདོང་གི་རྒྱབ་ངོས་སུ་ཕྱོགས་ཏེ། མ་མགལ་འོག་ཏུའང་གཡུ་རལ་ཐུང་བ་ཡོད་པ་དེ་དག་རྒྱ་གར་སེང་གེའི་འཐུས་ཚབ་ཅན་དང་ཕྱི་རྣམ་རིག་པའི་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་ཡ་གླིང་གི་སེང་གེའི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཐུན། འཕྱོངས་རྒྱས་ནས་རྙེད་པའི་སེང་གེ་ལ་མ་མགལ་འོག་གི་གཡུ་རལ་ཐུང་བ་དེ་མེད།

10  Christopher Beckwith, The Tibetan Empire in Central Asia(Princeton: Princeton University Press,1987); Gabriel Mole, The Tu-Yu-Hun from the Northern Wei to the time of the Five Dynasties(Rome:ISMEO,1970); Helga Uebach,”Eminent  Ladies of the Tibetan Empire according to Old Tibetan Text,” in Les Habitants du Toit du Monde, eds. Samten Karmay and Philippe Sagant(Nanterre:Societe d’ ethnologie,1997),53-74  དང་ཐོག གནའ་དཔྱད་རིག་པ་བ་དག་གིས་གཏེར་ལམ་གྱི་བང་སོ་ནི་འ་ཞའི་སྐུ་དྲག་གི་བང་སོ་ཡིན་པར་འདོད་ནའང་། ཞི་ཤིན་ཀའོ་ཡིས་གསར་དུ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་རྗེས་ཐུ་བྷོད་བང་སོ་ རིགས་སུ་གཏོགས་པར་འདོད།许新国:《都兰吐蕃墓群的发掘与研究》,《文物报》,1996年7月21日。Trans.Bruce Doar,China Art and Archaeology Digest (1996)

11 མཚོ་སྔོན་གྱི་གནའ་ལམ་དང་ཚོང་ལམ། 《中国文物的阿特拉斯,青海省》(北京:国家文化研究院出版,1992) 29-30  Rolf A.Stein , Les Tribus Anciennes des Marches Sino-Tibetaines(Paris:Presses Universitaires de France,1959); Amy Heller, “ Silk Trade in Tibet,”102-4

12 Wilhelm Filchner Who visited Dulan in 1933[Leipzig: F.A. Brockhaus,1940],102-3); Ella Maillart, Oasis Interdites (Lausanne:Editions Payot et Rivages,1974)73,87(visit of 1932, in proximity to the route”Doulan to Lhassa”). ཞི་ཤོན་ཀའོ་ཡིས་བསྟན་དོན། གཏེར་ལམ་ཁུལ་ནི་སྔོན་ཆད་པེ་ལན་(白兰)རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གཞིས་རྙིང་ཡིན།  许新国、赵丰:《都兰出土丝织品初探》,《中国历史博物馆馆刊》1991年第15、16期合刊, 第63-81页。འགྱུར་རྩོམ  Bruce Doar, China Art and Archaeology Digest(1996)

13 སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་ཆ་ནས་གཏེར་ལམ་གྱི་བང་སོ་མང་ཆེ་བ་ནི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བའི་བར་བརྩིགས་པར་འདོད་མོད། བཱང་ཐོ་(王涛)ཡིས་ཆེས་ཆེ་བའི་བང་སོ་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་སྐབས་སུ་བརྩིགས་པར་འདོད།  Wangtao”Tibetan and Tuyuhun?-the Dulan site  Revisited, ”in From Nisa to Niya: New Discoveries  and studies in Central and innerAsian Art and Archaeology, eds. Madhuvanti Ghose and Lilla Russell-smith Notes 64( London: Saffron books, in press )  འདི་ནས་རྩོམ་འདིའི་རྩོམ་པ་པོས་ཆེད་རྩོམ་འདི་པར་སྐྲུན་མ་བྱས་གོང་ལ་ང་ལ་ཕུལ་བར་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ།

14 许新国、赵丰:《都兰出土丝织品初探》,《中国历史博物馆馆刊》1991年第15、16期合刊, 第63-81页。མཚོ་སྔོན་གྱི་གནའ་དཔྱད་པའི་ཁོང་ཚོས་མ་འོངས་བའི་བརྟག་དཔྱད་དང་བསྔོག་འདོན་ཐད་ལ་ཕྱོགས་སྣ་མང་ནས་རྒྱབ་སྐྱོར་དང་། ང་རང་གིས་ཀྱང་གཏེར་ལམ་བསྔོག་འདོན་སྐོར་གྱི་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་ཡོད་པ་དང་། རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་ཅ་དངོས་ཉེར་གཉིས་དང་བང་སོའི་པར་སོགས་བཀོད་ཡོད།   Amy Heller” Some Preliminary remarks on the Dulan excavation,”Orientation29/9  (1998):84-92  མིག་སྔར་བར་དུ་འཕྱོངས་རྒྱས་བཙན་པོའི་བང་སོ་ནས་ཅ་དངོས་ཐོན་མེད་པས་མཚོ་སྔོན་གཏེར་ལམ་ནས་གསར་རྙེད་བྱུང་བའི་ཅ་དངོས་རིགས་ནི་ཤིན་ཏུ་རྩ་ཆེན་བར་འདོད།

15ཞི་ཤིན་ཀོས་ཉེ་ཆར་སྒོ་ཤར་ནས་གསར་དུ་རྙེད་པའི་སྡོམ་ཚིག་གི་སྐོར་ལ་དེབ་འདིར་གཟིགས།  许新国:《都兰吐蕃墓群的发掘与研究》,265-90

16  许新国:《都兰吐蕃墓群的发掘与研究 》དེབ་འདིའི་ནང་དུ་དོང་ཙེའི་སྟེང་ན“开元通宝”་ཁེ་ཡོན་ཐུང་པོ་ཞེས་ཡིག་འབྲུ་བཞི་ལུགས་བརྒྱབ་པ་ཞིག་ཡོད་པ་དངུལ་ཊམ་ཆེད་མཁས་པ་Nicholas Rhodes མཁོ་འདོན་བྱས་ཏེ་བརྟག་དཔྱད་གནང་བ་ལྟར་ན། ཊམ་ཀ་འདིའི་རིགས་ནི་ཐང་བཙན་རྒྱལ་གྱིས་སྤྱི་ལོ760ནས་841བར་རིམ་བཞིན་ཉུང་དུ་ཕྱིན་ནས་ཊམ་ཀ་གསར་བས་ཚབ་བྱས་ཡོད་པ་དང་། དུས་རབས760བར་མཚམས་ཤིག་ལ་ཊམ་ཀ་འདིའི་རིགས་བེད་སྤྱོད་མང་པོ་བཏང་མེད་པར་བཤད།  Nicola Rhodes, “Tang dynasty Coins made in Xinjiang,” in Studies in Silk Road Coins and Culture , Papers in Honour of  Professor Ikou Hirayama on his 65th birthday, eds. Katsumi Tanabe, Joe Cribb, and Helen Wang (Kamakura: Institute of the Silk Road Studies,1997), 181-86

17  Karl Jettmar,”The Main Buddhist Period Represented in the Petroglyphs at Chilas and Thalpan,”in South Asian Archaeology, 1985: Papers from the Eighth International Conference of South Asian Archaeologists in Western Europe, Held at Moesgaard Museum, Denmark,1-5July 1985,eds. Karen Frifelt and Per Sorensen(London: Curzon Press.1989),407-11; Mario Bussaagli, Central Asian Painting (Geneva,Skira:1963),39; ལྡེབས་རིས་འདིའི་རིགས་ཧྥ་རན་སིའི་ཅི་མེ་བཤམས་སྟོན་ཁང་(Musee Guimet,Paris)དུ་ཉར་ཚགས་གནང་ཡོད།

18 ཏོག་ནས་ཐུར་དུ་དཔྱངས་བའི་དར་དཔྱངས་ཡོད་པའི་བཀའ་གདམས་མཆོད་རྟེན་འདིའི་རིགས་ནི་སྤྱི་ལོ1042ལོར་རྒྱ་གར་ནས་ཇོ་བོ་རྗེ་ཨ་ཏི་ཤས་བསྣམས་ཕེབས་ཡོང་བ་དང་། དེ་ནི་ཐན་རྒྱུ་ལོ་ཚིགས་དབྱེ་ཞིབ་ལྟར་ན་ནེ་ཝའར་(Newark Museum)རྟེན་མཛོད་གླིང་དུ་ཉར་བའི་མཆོད་རྟེན་འདི་ནི་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་སྐབས་སུ་བཞེངས་བར་འདོད།  Valrae Reynolds, Amy Heller, and Janet Gyatso, Catalogue of the Tibetan Collection of the Newark Museum ,3 [Newark Museum,1986],pl. S9 A-D

19 དབྱིན་ཇིའི་དཔེ་མཛོད་ཁང་གི་Burkhard Quessel ཡིས་ཐུགས་བརྩེ་པའི་ངང་ཚ་ཚའི་པར་རིས་ལ་ཞིབ་ལྟ་ཐུབ་པར་ཐུགས་རྗེ་ཞུ། ཚ་ཚ་ངོས་ཀྱི་ཡི་གེ་གསལ་བོར་མི་མཐོང་ཕྱིར་མུ་མཐུད་དུ་ངོས་འཛིན་གནང་བར་བཀག་རྒྱ་ཐེབས་ཡོད།།

20  གོང་གི་མཆན་14ལ་གཟིགས།

21 དངུལ་ཆས་རིགས་འདི་དག་ནི་གཏེར་ལམ་ནས་ཐོན་པ་དང་། དེང་Cleverland  Museum of Art  ནང་དུ་ཉར་ཚགས་གནང་ཡོད། འདིའི་ལོ་ཚིགས་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་སྐོར་ལ་Martha Carter,” Three Silver Vessels from Tibet’s Earliest Historical Era: a Preliminary Study,” in Cleveland Studies in the History of Art 3 (1998):22-47   H. Stoddardཡིས་འདོད་ལུགས་ལ་དངུལ ཕོར་འདི་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཅོའི་ཅ་དངོས་ཡིན་ལ། སྤྱི་ལོ640ལོར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་གི་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་དང་གཉེན་བསྡེབས་ཡོད།  དངུལ་ཕོར་གྱི་ཞབས་རའི་ངོས་སུ་ཕན་ཤིང་ཀོང་སྐྱེས་ཀྱི་སུག་བྱད་ཞེས་མཚན་བྱང་བཀོད་ཡོད་དེ། དེའི་དོན་ནི་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཅོའི་སྒེར་གྱི་ཅ་དངོས་ལྟར་བཀྲལ་ཡོད། H.E.Richardsonཡིས་དོ་སྣང་བྱང་བ་ལྟར་ན་བོད་ཡིག་གི་ཡི་གེ་སྦྱོར་སྟངས་སྟེང་ནས་དཔྱད་ན་དུས་རབས་དགུ་བའི་གོང་གི་ཡིན་པར་སྙམ། འདིའང་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཅོ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་འདོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གཅིག་ཡིན། མཚན་བྱང་གི་རྗེས་སུ་གོར་ཐིག་གཉིས་ཡོད་དེ། དེ་ནི་དབྱེ་བ་འབྱེད་བྱེད་ཀྱི་རྟགས་མཚན་ཡིན། གོར་ཐིག་འདི་གཉིས་ཀྱང་རའི་དབྱིབས་ཀྱི་ཕོར་བའི་ཞབས་ངོས་སུ་བཀོད་ཡོད། Martha Carter ཡིས་སྤྱི་ལོ1999ལོའིཟླ8པའི་ཚེས23ཉིན་བསྐུར་ཡིག་གི་ལམ་ནས་སྣོད་ཆས་འདི་ནི་སོག་དག་གི་སྐུ་དྲག་གིས་རྟེན་འབྲེལ་དང་དུས་སྟོན་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་དུས་སུ་རྒུན་ཆང་གི་འཇོག་སྤྱད་དུ་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད་པ་བསྟན་པ་དང་། ང་རང་གིས་མཚན་བྱང་སྟེང་གི་ནང་དོན་ནི་སྐུ་དྲག་གི་སྒེར་གྱི་ཅ་དངོས་ལྟར་བསྒྱུར་ན་འོས་ཞིང་འཚམ། རའི་དབྱིབས་ཀྱི་ཆང་ཕོར་ནི་སོག་ཐུའི་སྐུ་དྲག་གི་སྤྱོད་ཆས་ཡིན་པ་དང་། བློ་མཐུན་ཤིས་ཤིན་ཀོའི་ཡིས་གཏེར་ལམ་ནས་རྙེད་པའི་རོ་སྒམ་གྱི་པང་ལེབ་ངོས་ཀྱི་རི་མོ་ཁྲོད་བཙན་པོའི་སྐུ་དྲག་གིས་རའི་ཆང་ཕོར་བསྣམས་ཡོད་པའི་སྐོར་བཀོད་ཡོད།   许新国 :《郭里木乡吐蕃墓葬棺板画研究》《西陲之地与东西方文明》,北京:燕京出版社, 2006年。

22 Karl Jettmar , “The Petroglyphs at Chilas and Thalpan”; Katsumi Tanabe,”Essay on Two Lion from the Rock Carvings at Hodar, Upper Indus Valley: Reconsideration of K.Jettmar’ s Interpretations, ” Bulletin of Ancient Orient Museum XI(1990): 209-56     སེང་གེའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་འཐག་གོས་འདི་དང་འདྲ་བའི་ཟ་འོག་གི་གོས་ཆེན་ཞིག་Abegg ཐེབས་རྩ་ཚོགས་པར་ཉར་ཡོད། Amy Heller, “Silk Route Textiles.”

23 ཞིང་སྡེ་ནི་གཏེར་ལམ་གྲོང་བརྡལ་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་ལེ་དབར་བཅོ་ལྔའི་སར་ཡོད་དེ། སྤྱི་ལོ1945ལོའི་སྔོན་ལ་གཏེར་ལམ་རྫོང་ནི་གནས་འདི་རུ་གཞིས་ཆགས་ཡོད་པ་དང་། སྤྱི་ལོ1950ལོའི་སྔོན་དུ་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ནི་བང་སོའི་གནའ་ཤུལ་དུ་ཡོད་ལ་དེ་ནས་གྲོང་བརྡལ་དུ་དབོར་ནའངམ། རྡོ་རིང་འདི་ག་དུས་བང་སོའི་འགྲམ་ནས་གནས་འདི་རུ་དབོར་བའི་དུས་ཚོད་ལ་གསལ་ཆ་མེད། དེའི་རྗེས་སུ་གྲོང་མིས་རྡོའི་སེང་གེ་ས་འོག་ཏུ་སྦས་ཏེ་ད་རེག་བར་དུ་བརྗེད་པ་དང་། སྤྱི་ལོ1997ལོར་གཞུང་ལམ་འཛུགས་སྐྲུན་བྱས་སྐབས་གཞི་ནས་རྡོའི་སེང་གེ་གཉིས་ལས་གཅིག་རྙེད་སོན་བྱུང་། ལོ་དེའི་ཟླ་དགུ་བར་ང་རང་གིས་རྡོའི་སེང་གེ་འདི་མཐོང་རྗེས། ས་གནས་ཡུལ་མི་ལ་སེང་གེ་གཞན་ཤོས་དང་རྡོ་རིང་གི་སྐོར་བཀའ་འདྲི་ཞུ་སྐབས། ང་རང་གིས་ཤེས་པའི་སེང་གེ་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་དང་ནུབ་རྒྱུད་ཀྱི་མ་དཔེ་ཡིན། མི་ཁ་ཤས་ཀྱིས་སེང་གེ་གཞན་ཤོས་ཉེ་འགྲམ་དུ་སྦས་ཡོད་པ་གསལ་ཆ་མེད་པ་དང་། རྡོ་རིང་གི་ཆག་རོའང་གྱང་རྡོ་ལ་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཚར་ཡོད། སེང་གེ་གཞན་ཤོས་དེ་གསར་རྙེད་བྱུང་བ་དང་། ང་རང་གིས་རྡོ་རིང་གི་ཆག་རོ་དང་སྔོན་གྱི་ཆ་ཚད་ངོས་ནས་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ཐུབ།

24 Mark Aldenderfer   ཡིས་འབྲེལ་ཡོད་འདིའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་དང་རྡོའི་སེང་གེའི་པར་རིས་མཁོ་སྤྲོད་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཞུས་པ་ཡིན།

25 ཕུག་པ་འདིའི་ནང་དུ་རྡོའི་སེང་གེ་ཡོད་པ་མ་ཟད། Filchner ཡིས་དངུལ་སྒ་ཞིག་དང་གསེར་མདོག་ལྡན་པའི་མགོ་རྒྱན་དང་གྱོན་ཆས་ཁ་ཤས་རྙེད་ཡོད།  Wilhelm Filchner, Bismillah, 102-3.

26 འདི་དང་ ཁྲང་ཨན་ཉེ་འགྲམ་ཆན་ལིན་བང་ཚོམས་དང་ཨོ་ཙེ་ཐན་(武则天)གྱི་བང་སོ་མདུན་གྱི་ཆེ་ལ་བརྗིད་ཉམས་ལྡན་པའི་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྡོའི་སེང་གེ་དང་བསྡུར་ཏེ་བཤད་པ་ཡིན།

27 ཧོ་ཝེ་དང་པ་སངས་དབང་འདུས་གཉིས་ཀྱིས་བང་ཚོམས་དང་ས་འོག་ནས་ཐོན་པའི་ཅ་དངོས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་སྙིང་སོགས་ཀྱི་དཔྱད་གཏམ་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ལེགས་འབུལ་དང་། འདིའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་ནི་ 西藏文管会文物普查队:《西藏拉孜、定日二县古墓群调查清理简报》,《南方民族考古》第四辑,四川科技出版社,1992年,第105-124页。ཁྲོད་གཟིགས་རོགས་ཐུ།

28 ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་ཆབ་སྲིད་དབང་ཆའི་ཡིག་ཆ་ལས།   Ariane Macdonald(Ariane Spanien)དང་今枝由郎(Yoshiro Imaeda,Choix de documents Tibetans conserves a la Bibliotheque Nationale complete par quelques manuscrits  del’ India Office et du British Museum 2  (Paris: Bibliotheque Nationale, 1979),pl.429    དང་ཐོག་Yoshiroཡིས་རྡོ་རིང་སྟེང་གི་སྲོག་ཆགས་ནི་སེང་གེ་གཤོག་པ་ཅན་(P.18)ཡིན་པར་ཐག་གཅོད་གནང་ཡོད་མོད། དོན་དངོས་ཐོག་ནས་དཔྱད་ན་སྲོག་ཆགས་འདི་ནི་སྤྱང་ཀིའི་མགོ་དང་ཞེང་ཆེ་བའི་གཤོག་པ། རྣོ་ལ་ཕྲ་བའི་སྡེར་མོ་དང་འཇམ་སི་སིའི་རྔ་མ་བཅས་ཡོད་པའི་སྲོག་ཆགས་ཕུང་གསུམ་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་ཞིག་ཡིན (པར་འདི་ནི་Amy Heller , Tibetan Art, 10མཐོང་ཐུབ ) རྣམ་པ་འདིའི་སྟེང་ནས་བོད་ཀྱི་སྒྱ་རྩལ་བས་ཡང་དག་པའི་སྒོ་ནས་སེང་གེ་ཇི་འདྲ་ཞིག་ཡིན་པ་ཤེས་མེད་པ་བསྟན་ཡོད། ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་མི་འདྲ་བའི་སྐོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་Hugh Richardson, “The Province of the Bde Blon of the Tibetan Empire,” in High Peaks, Pure Earth: Collected Writings on Tibetan History and Culture, ed., Michael Aris(London: Serindia Publications 1988),167-76ཆེད་རྩོམ་འདིའི་ནང་དུ་གསུངས་ཡོད།

29 པ་སངས་དབང་འདུས་ལགས་ཀྱིས་རྡོ་རིང་དང་ས་གནས་འདིའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་སྒོས་བང་སོ་གཙོ་བོ་འདི་དང་བཙན་པོ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གལ་ཆེ་བའི་ཁྱིམ་རྒྱུད་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་གླེང་ཡོད་དེ། ཁྱིམ་རྒྱུད་འདི་ཐེངས་ཁ་ཤས་ལ་སྤུ་རྒྱལ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རྒྱུད་དང་གཉེན་བསྡེབས་ཡོད། 巴桑旺堆:《查木钦吐蕃石碑新考》。

30 པ་སངས་དབང་འདུས་ལགས་ཀྱིས་རྡོ་རིང་ཡིག་རྙིང་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་དང་ཧོ་ཝེ་ལགས་ཀྱིས་ཁྲོམ་ཆེན་བང་སོ་དང་དེའི་སྒྲིག་གཞི་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག ལ་རྒན་པ་སངས་དབང་འདུས་ལགས་ཀྱི་ཞབས་མཆན༢༨དང (霍魏《西藏古代墓葬制度史》,成都,四川人民出版社,1995.ལ་གཟིགས་རོགས།

31 སྤྱི་ལོ2005ལོའི་ཟླ5བར། ས་གནས་རིག་དངོས་དོ་དམ་སྡེ་ཚན་ལས་ཤེས་གསལ་ལྟར། རྡོའི་སེང་གེའི་གནའ་དཔྱད་བསྔོག་འདོན་མི་འགྱངས་བར་སྤེལ་རྒྱུ་ཡིན་པ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་།

32 སྤྱི་ལོ2007ལོའི་ཟླ4བར་པ་སངས་དབང་འདུས་ལ་སྒེར་འབྲེལ་བརྒྱུད་འདིའི་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཞུས་པ་ཡིན།

33 Nicolas Rhodes ཡིས་སྤྱི་ལོ་625ནས་641བར་ལུགས་བརྒྱབ་པའི་བལ་པོའི་ཊམ་ཀའི་དཔྱད་གཞི་ཡིག་ཆ་རེག་པར་ཐུགས་རྗེ་དང་། གླང་ཆེན་ཞིབ་འབྲིའི་རྣམ་པRhodes, Gabrisch, and Valdettaro Pontecorvo della Rocchetta, The Coinage of Nepal,Pls.3-5.དེབ་འདིའི་ནང་དུ་མཐོང་ཐུབ།

34 བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་བསམ་ཡས་དགོན་པར་མཐོ་ཚད་ལ་ལིའི་རྨིད75དང་ཞབས་སྟེགས་ལ་ལིའི་རྨིད20ཡོད་པའི་རྡོའི་གླང་ཆེན་ཞིག་ཡོད་པ་དུས་རབས་བརྒྱད་པར་དགོན་པ་བཞེངས་དུས་སུ་བསྐྲུན་པར་འདོད།  A.Heller, Tibetan Art(Milan: Jaca Book, 1999 ) ཚོན་ཁྲ་ཅན་གྱི་བརྙན་རིས1. 19

35 Cristina A. Scherrer-Schaub and Georges Bonani, “Establishing a typology of the old Tibetan manuscripts: a multidisciplinary approach,” in 65 Dunhuang Manuscript Forgeries, ed. Susan Whitfield, (London: The British Library, 2002),184-215, 191-94

36 ཕྲ་ལ་རིང་བའི་མ་མགལ་དང་རྣོ་ལ་མཐོ་བའི་ཨམ་ཅོག་ཅན་གྱི་སེང་གེའི་ངོ་གདོང་གི་བསྡུར་ཚད་ནི་ཁྲོམ་ཆེན་གྱི་སེང་གེ་གཤོག་ལྡན་ཅན་གྱི་ཐེལ་ཙེ་དང་ཅུང་འདྲ་བ་དང་། དེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ། རྣོ་ངར་ཅན་གྱི་མ་མགལ་ལ་སེང་གེའི་ཕྱི་རྣམ་འདྲ་ཆགས་པོ་མེད་ནའང་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པའི་གནའ་རབས་བལ་པོའི་སེང་གེའི་མགོ་བོའི་རྣམ་པ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་མ་ཟད། རྡོ་རིང་ངོས་ཀྱི་སེང་གེ་དང་གཤོག་ལྡན་སེང་གེ བཙན་པོ་དུས་ཀྱི་ཤིང་ཁྲམ་དང་ལི་མའི་ཆབ་མགོ་སྟེང་གི་སེང་གེའི་རྣམ་པ་སོགས་ནི་སེང་གེའི་མགོ་བོ་དང་གཡུ་རལ་སོགས་དང་ཤིན་ཏུ་མཐུན། དོན་དངོས་འདིའི་སྟེང་ནས་སེང་གེའི་དབྱིབས་རྣམ་འདི་འདྲ་ཡོད་པ་སྐབས་དེ་དུས་ལྟོས་དབང་ངང་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་མིན།

37  སེང་གེའི་རི་མོ་ལྡན་པའི་ཆབ་མགོ  དེང་ཅ་དངོས་འདི་ནི Early Himalaya Art of the Ashmolean Museum བཤམས་མཛོད་གླིང་དུ་ཉར་ཚགས་གནང་ཡོད་པ་དང་། Amy Heller,   Early Himalaya Art of the Ashmolean Museum,(Oxford: Ashmolean Museum 2007),pl.16  Andrew Topsfield ལགས་ཀྱིས་རྒྱུ་ཆ་མཁོ་སྤྲོད་དང་རི་མོའི་ལམ་ནས་འདྲ་བཤུས་གནང་བར་ཐུགས་རྗེ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

38 སྤྱི་ལོ1996ལོར་ཟླ12 ལ་པ་སངས་དབང་འདུས་ལགས་ཀྱི་འཕྲིན་ཡིག་གཞིར་བཟུང་བ་ཡིན།

39 Roderick Whitfield, The Art of Central Asia: the Stein collection in the British Museum1(Tokyo; Kodansha International Ltd. In cooperation with the Trustees of the British Museum, 1982), 312 (discussion of a painting with a dual inscription, Tibetan and Chinese, pl.16).

40 རི་མདའ་བྲག་བརྐོས་ནི་སྤྲེལ་ལོར་ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་ལྡེའུ་སྲོང་བཙན་སྐབས་ཏེ་སྤྱི་ལོ804ལོར་བཞེངས། བོད་ལྗོངས་ཆབ་མདོའི་རྒྱུད་དུ་མཆིས་ལ། རྡོ་བརྐོས་འདི་བཞེངས་དོན་ནི་ཐང་བོད་ཞི་བའི་གྲོས་མོལ་ཀྱི་རྗེས་དྲན་མཚོན་བྱེད་ཡིན། Yoshiro Imaedaཡིས་སྤྱི་ལོ༢༠༠༣ལོའི་དབྱིན་ཇིའི་ཉིག་ཅིན་(Oxford)གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་ནས་སྤེལ་བའི་བོད་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚོགས་འདུ་སྟེང་བསྟན་དོན། ཧྥ་རན་སིའི་ཅི་མེ་རྟེན་མཛོད་གླིང(Musee Guimer,Paris)དུ་ཏུན་ཧོང་གི་དར་ཐང་ངོས་བྲིས་པའི་སེང་གེ་དང་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ཀྱི་བྲག་བརྐོས་སྟེང་གི་སེང་གེའི་གཉིས་ཤིན་ཏུ་མཚུངས། Yoshiro imaeda,”Re-examination of the Ldan ma brag inscription in Eastern Tibet,” presented at the 2003 Oxford seminar of the International Association for Tibetan Studies.   A. Heller, “Archaeological Artefacts from the Tibetan Empire in Central Asia,” Orientation34/4 (2003): 55-64, Fig.11.