ལིན་མེ་ཚོན་གྱིས་བརྩམས།

གསལ་བཤད། དཔྱད་རྩོམ་འདིའི་མ་ཡིག་ནི་སྤྱི་ལོ་2017ལོའི་རྩོམ་པ་པོའི་ཆེད་དེབ་《ནུབ་ལྗོངས་ཀྱི་གནའ་དཔྱད་དང་སྒྱུ་རྩལ་》ལས་ཁོལ་དུ་བསྒྱུར་བ་ཡིན་ལ། 《丝绸之路上的吐蕃番锦》(《西域考古与艺术》,北京大学出版社,2017年9月)དེའི་སྔོན་གྱི་སྤྱི་ལོ་2013ལོའི་《ཤར་ཕྱོགས་ཞོགས་པའི་ཚགས་པར》སྟེང་རྩོམ་འདིའི་བརྗོད་གཞི་གཙོ་བོ་འཁོད་འདུག་ན་ལོ་དེའི་སྔ་ཕྱིར་བརྩམས་པར་སྣང་ལ།  (东方早报/2013 年/11 月/11 日/第007 版) དུས་ཀྱི་ཆ་ནས་སྐབས་དེ་ཤེད་དུ་རྒྱལ་ནང་དུ་གོས་ཆེན་ཆ་ཚང་བ་མཐོང་རྒྱུ་དཀོན། བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་གཏེར་ལམ་ཤེའུ་དུར་ས་དང་པོར་མཚོན་ཡང་གོས་ཆེན་རིགས་མི་འདྲ་བ་བརྒྱ་དང་སུམ་ཅུ་ལྷག་བུད་ནས་གླིང་ལ་སྐད་གྲགས་ཆོད་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཁ་ཤས་ཀྱི་སྟེང་དུ་མཚན་བྱང་ཡང་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱིས་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་སུ་བོད་རང་ལ་ཡང་སྐབས་དེའི་རིན་པོ་ཆེ་གསེར་གྱི་དོ་ཟླར་ཉན་པའི་གོས་ཆེན་འཐག་ལས་ཀྱི་ཚོང་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཞིག་དར་ཡོད་པར་གྲུབ་མོད། དེང་གི་ཞིབ་འཇུག་པའི་སྡེ་རུ་བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན་འདིའི་རིགས་ལ་གཅིག་ནས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་གྱི་མི་སྣ་ཉུང་བ་དང་། གཉིས་ནས་བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན་ཇི་ལྟར་ངོས་འཛིན་པ་དང་མི་རིགས་གཞན་བར་གྱི་དབྱེ་ཁྱད་ཇི་ལྟར་འབྱེད་པའི་ཐད་ལ་རྩོམ་འདི་བཞིན་གྱི་ངོས་འཛིན་གསལ་བོ་ཞིག་ད་སྔ་ཡན་བྱུང་མེད་ན། ཆེད་དུ་ཡིག་བསྒྱུར་ངོ་སྤྲོད་ཞུས་པ་ཡིན། བསྒྱུར་བ་བོས་བསྣན།

དུས་རབས་ཉི་ཤུའི་ལོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་བར་མཚོ་སྔོན་གཏེར་ལམ་དུར་ས་ནས་དར་ཟབ་འབོར་ཆེན་ཐོན་ཡོད་ཅིང་སྤྱིའི་ལོ་ཚིགས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ལྔ་བ་ནས་བཅུ་བར་འཁེལ། དེང་གི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་པའི་སྡེ་རུ་གཏེར་ལམ་ནས་བྱུང་ཞིང་རྒྱལ་ཕྱིའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་དར་ཟབ་དག་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་སོག་དག(Sogdian)་1གི་གོས་ཆེན་དུ་བཞག་ཡོད་མོད། ངེད་ཀྱི་དབྱེ་ཞིབ་ལ་གཞིགས་ན་གོས་ཆེན་འདི་དག་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་ཆ་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཅན་དུ་བསྒྱུར་བའི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་བའི་སྐབས་སུ་བཟོས་པ་ཡིན་ལ། དར་ཟབ་གྱི་འཐག་ཡུལ་དངོས་ནི་བོད་རང་ས་ལས་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་ཆ་མིན། གོས་ཆེན་འདིའི་རིགས་ལ་རྒྱའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་ཧྥན་ཅིན་(番锦)ནམ་བོད་གོས་ཞེས་དང་། དུས་རབས་བརྒྱད་པར་ཨ་རབ་ཀྱིས་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཟིན་པ་ནས་སོག་དག་གི་ཡུལ་འབངས་རྣམས་ཨི་སི་ལམ་(Islam)ཆོས་ལུགས་ཅན་དུ་བསྒྱུར་ལ། ཡུལ་མིའི་མིང་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཧེ་ཧེ(回回)ར་འཕོས། གནའ་དཔྱད་ལ་གཞིགས་ན་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཧེ་ཧེ་རིགས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་གོས་ཆེན་ལ་ཨི་སི་ལམ་གྱི་རི་མོའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱིས་ཕྱུག་ཅིང་། དེའི་རིགས་ལ་ཨ་རབ་པས་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཟེར། ཡིན་ཡང་ནུབ་ཕྱོགས་ས་ཆར་བཙོང་ཆེད། གོས་ཆེན་ཁ་ཤས་ལ་པེ་ཀྲན་ཐིན་(Byzantine)གྱི་རི་མོ་ཡོད་ཅིང་། རིགས་དེ་ཏུན་ཧོང་དང་ཧྥ་རན་སའི་ཝན་ཏིན་(Verdun)ཆོས་ཁང་དུ་ཡང་ཉར་ཡོད།

དང་པོ། བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་གོས་ཆེན།

གཏེར་ལམ་དུ་ཁྲིམས་འགལ་དུར་བསྔོག་རྒྱ་ཆེ་བས་དར་ཟབ་ལ་གཏོར་སྐྱོན་ཚབ་ཆེན་ཕོག་ཡོད་ཅིང་ད་ལྟ་ཆ་ཚང་བ་ཞིག་ལྷག་མེད། ཡིན་ཡང་རྒྱལ་ཕྱིར་གྱར་བར་དར་ཟབ་ཀྱི་གྱོན་གོས་ཆ་ཚང་བ་ཁ་ཤས་ཡོད་ཅིང་། དཔེར་ན་ཁུ་ལན་ཝུ་ལན་རྡི་སྒྱུ་རྩལ་རྟེན་མཛོད་ཁང་(Cleveland Museum of Art)དང་ཨ་རིའི་རིག་དངོས་གསོག་ཉར་མཁན་ཐོ་མ་སི·ཕུ་རེ་ཚི་ཁེ་(Thomas Pritzker)ལགས་ཀྱིས་ཉར་ཚགས་གནང་པའི་གོས་ཆེན་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་བྱིའུ་ཟུང་ཁ་སྤྲོད་དུ་འགྱིང་པའི་བྱིས་པའི་ལྭ་བ་ལྟ་བུ།

ཐང་གི་སྙན་ངག་པ་ལིས་པེ་(李白)ལ་སྙན་ངག་འདི་འདྲ་ཞིག་ཡོད་དེ། གསེར་གྱི་ཕོར་བར་རྒུན་ཆང་ལྟེམས། ཝི་ཡི་སྨན་ཤར་རྟེའུར་ཞོན། གོས་ལྷམ་དམར་པོར་སྨིན་མ་བྲི། ཚིག་མི་གསལ་བའི་ཆུང་གླུ་ལེན། སྐྱེམས་སྟོན་ཁྲོད་མཇལ་མཆན་ནས་བཟི། མེ་ཏོག་མལ་གྱི་བདག་པོ་ང་།2 ཞེས་པའི་ཁྲོད་ཀྱི་སྨན་ཤར་གྱིས་གོས་ལྷམ་དམར་པོ་(红锦靴)གྱོན་པ་བཞིན་ཕུ་རེ་ཚི་ཁེ་ཡིས་དར་ཟབ་དམར་པོའི་ལྷམ་ཆ་གཅིག་ཉར་ཚགས་གནང་ཡོད་ཅིང་།(པར་དང་པོའི་གཡོན་)སྟེང་དུ་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ལ་ནང་གཤོག་ལྡན་ལུ་གུའི་རི་མོ་མི་གསལ་བ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི་སྙན་ངག་འདིའི་དངོས་དཔང་གསོན་པོ་ཡིན།3

པར་དང་པོ། ཕུ་རེ་ཚི་ཁེར་གྱིས་ཉར་པའི་གོས་ལྷམ། གཡོན། གཏེར་ལམ་ནས་བུད་པའི་འོག་དམར་པོར་སྒོར་ཕྲེང་མི་གསལ་བ་ལྡན་པའི་གོས། གཡས།

སྤྱི་ལོ་1999ལོར་པེ་ཅིང་སློབ་ཆེན་གནའ་དཔྱད་རུ་ཁག་གིས་གཏེར་ལམ་ནས་དུར་ས་བསྔོག་དཔྱད་བྱེད་སྐབས་འོག་དམར་པོར་སྟེང་དུ་སྒོར་ཕྲེང་ཡོད་པའི་དར་སྣེ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ཅིང་(ཨང་99DRNM3:23-1)། དེའི་སྟེང་དུ་ཡང་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ལ་ལུ་གུ་གཤོག་ལྡན་གྱི་རི་མོ་མི་གསལ་བ་ཞིག་ཕབ་ཡོད་ཅིང་(པར་དང་པོའི་གཡས་)། དུར་ལས་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆར་གཞིགས་ན་དུར་ས་བཏབ་པའི་ལོ་སྤྱི་ལོ་757ལོར་འཁེལ་ལ།4 དུར་ལས་བུད་པའི་དར་སྣེ་དང་ཕུ་རེ་ཚི་ཁེ་ཡིས་ཉར་བའི་དར་ཟབ་ཀྱི་ལྷམ་དམར་པོའི་རི་མོ་ཕན་ཚུན་མཚུངས་ན་དུས་རབས་ཡང་མཐུན་པ་ཡིན། དེང་གི་ཞིབ་འཇུག་ཁྲོད་གཏེར་ལམ་དུར་ས་ནས་ཐོན་པའི་རྒྱལ་ཕྱིའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་དར་ཟབ་དག་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་སོག་དག་གི་ཐོན་དངོས་སུ་འཇོག་མོད། གནའ་དཔྱད་ལ་གཞིགས་ན་དར་ཟབ་འདི་དག་གི་ལོ་ཚིགས་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་སུ་བསྒྱུར་བའི་རྗེས་ཡིན་ལ། གོས་ཆེན་འདི་དག་གི་འཐག་ཡུལ་དངོས་བོད་ལས་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་ཆ་མིན། རྒྱའི་ཡིག་ཚང་དང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་ཧྥན་ཅིན་(番锦)ནམ་བོད་གོས་ཞེས་བཏགས་ཡོད།

གཉིས་པ། བོད་བཙན་པོས་དབང་བསྒྱུར་བའི་སྐབས་ཀྱི་ནུབ་ལྗོངས་ས་ཆའི་ཧུའུ་ཅིན་(胡锦)ནམ་ཧོར་གོས།

དེང་གི་ཞིན་ཅང་ཧི་ཐན་(和田)ནམ་བོད་ཀྱི་ལི་ཡུལ་ལ་རྒྱའི་གནའ་ཡིག་ཏུ་ཡུ་ཐན་(于阗)དུ་འབོད་ལ། ལོ་རྒྱུས་སྟེང་དར་གོས་ཐོན་ཡུལ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། མཁས་པ་ལ་ལས་ནུབ་ལྗོངས་ས་ཆའི་ཡེ་ཤུ་ནེ་སི་ཐོ་རན་ཆོས་པས་(景教)དར་འབུ་གསོ་བའི་ལག་རྩལ་ས་འདི་ནས་པེ་ཀྲན་ཐན་དུ་སྒེར་འདྲེན་(走私)བྱས་པར་ཡང་བཤད།5 《ཐང་ཆེན་པོའི་ནུབ་ལྗོངས་ལམ་ཡིག་》ཏུ་ལི་ཡུལ་གྱི་བཟོ་གྲྭ་ནས་དར་འཐག་(工纺绩絁)ཞེས་པར་གཞིགས་ན་ས་འདིར་དར་འབུ་གསོ་བཞིན་པར་མ་ཟད། གོས་ཡང་འཐག་བཞིན་ཡོད།6 དེ་སྔ་སི་ཝེ་ཏན་(Sweden)གྱི་མྱུལ་ཞིབ་པ་སི་ཝན་·ཧི་ཏན་(Sven Hedin)གྱིས་དེང་གི་ཧི་ཐན་(和田)ས་ཆའི་ཚི་ལི་རྫོང་(策勒县)གི་ཐང་གི་ལྷ་ཁང་ཤུལ་ནས་རྒྱ་ཡིག་དང་ཡུ་ཐན་གྱི་ཡི་གེ་ཤན་སྦྱར་མ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ལ(ཨང་Hedin 24)། དེར་ལི་ཡུལ་བས་ཁྲི་ཀྲིག་(絺)ཟེར་བའི་དར་གོས་ཀྱི་རིགས་ཤིག་ཁྲལ་དང་སྐྱེས་སུ་བེད་སྤྱོད་བཞིན་པར་འཁོད་འདུག7

སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་བར་བོད་ཀྱིས་ནུབ་ལྗོངས་དབང་བསྒྱུར་སྐབས་ལི་ཡུལ་བ་རྣམས་བོད་ཀྱི་ཡང་རྩང་གི་སྡེའི་མངའ་ཞབས་སུ་བསྡུས་ཡོད་ལ། དབྱིན་ཇི་བ་སི་ཏན་(Stein)ནས་དེང་གི་ཞིན་ཅང་ཧི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་མ་ཀྲ་ཐ་ཀིའི་གནས་རིའི་མཁར་རྫོང་(麻扎塔格山神山堡)ནས་ཡིག་རྙིང་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ལ། ཡང་རྩང་སྡེའི་མྱང་སྟག་ཐོང་གིས་ལི་ཡུལ་རྒྱལ་བོའི་དམག་ལི་ཡུལ་བ་པ་ན་ལ་མེན་ཏྲི་(དར་གོས་ཀྱི་རིགས་ཤིག)ཡུག་གཉིས་སྐྱེད་ཁར་བླངས་ཚུལ་འཁོད་ཡོད་ལ།8 ཡིག་རྙིང་གཞན་ཞིག་(M. Tagh. B. i002)ཏུ་ནས་ཁལ་བདུན་ཅུ་རྩ་ལྔ་དང་དར་ཡུག་སྟོང་རྔུལ་སྲང་དགུ་བརྒྱ་དང་གསེར་སྲང་དྲུག་བརྒྱ་མར་ཞེས་བྱུང་ཡོད།9 གོང་གི་རྒྱུ་ཆ་ལས་ཤེས་ཐུབ་པ་ནི་བོད་ཀྱི་དབང་བསྒྱུར་བས་ལི་ཡུལ་ས་ཆར་དར་གོས་འབོར་ཆེན་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་བཞིན་པ་རྟོགས་ཐུབ།

འོ་ན་ལི་ཡུལ་བས་དར་གོས་གང་འདྲ་ཞིག་ཐོན་སྐྱེད་བྱ་བཞིན་ཡོད་དམ་ཞེ་ན་སྤྱི་ལོ་1999ལོར་པེ་ཅིང་སློབ་ཆེན་གནའ་དཔྱད་རུ་ཁག་གིས་གཏེར་ལམ་དུར་ས་བསྔོག་དཔྱད་བྱ་སྐབས་འོག་ལྗང་ཁུའི་སྟེང་དུ་མེ་ཏོག་སེར་པོའི་གོས་སྣེ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ལ(པར་གཉིས་པའི་གཡོན་)། རི་མོ་དང་ཚོས་གཞིའི་ཆ་ནས་ཡུ་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་ཏན་ཏན་ཝི་ལི་ཁི་(丹丹乌里克)བྱེ་ཐང་ནས་རྙེད་པའི་ཐང་གི་ཤིང་ལེབ་རི་མོའི་ (པར་གཉིས་པའི་གཡས་) སྟེང་གི་གྱོན་གོས་དང་འདྲ་ཆེ་ལ། དར་འདི་ལི་ཡུལ་བོད་ཀྱིས་དབང་བསྒྱུར་བྱེད་སྐབས་འཐག་པ་ཞིག་ཡིན་པར་སྙམ།

པར་གཉིས་པ། ཏན་ཏན་ཝི་ལི་ཁི་ཤིང་ལེབ་རི་མོ།གཡོན། གཏེར་ལམ་ནས་བུད་པའི་འོག་ལྗང་ཁུ་སྟེང་མེ་ཏོག་སེར་པོའི་གོས། གཡས།

སྤྱི་ལོ་1908ལོར་སི་ཏན་ནས་ཡུ་ཐན་ལྷོ་ཕྱོགས་ཡུ་རུང་ཁ་ཧྲི་གཙང་པོ(Yurungqash)འི་གཡོན་འགྲམ་སྤྱི་ལེ་གཉིས་ཀྱི་མཚམས་ནས་ལྷ་ཁང་གི་བཤིག་རོ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ལ། འདུ་ཁང་གི་བཀོད་པར་སྐོར་ལམ་ལྡན་ཞིང་། དེང་ཐ་རེ་ཧྲི་ལ་ཁི་(Tarishlak)ལྷ་ཁང་དུ་འབོད། ཁོང་གིས་ལྷ་ཁང་གི་རྩིག་གྱང་ལྷོ་མའི་བྲམ་ཟེའི་ཡི་གེ(Brahmi)འི་མཚན་བྱང་ལ་གཞིགས་ནས་ལོ་ཚིགས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ལྔ་བར་བཞག་ཡོད་མོད།10ལྡེབས་རིས་སྟེང་སྒོར་ཕྲེང་དང་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོ་ཡོད་ལ(པར་གསུམ་པའི་གོང་)། ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཕན་ཇི་ཁན་ཐི(Pyanjikent)འི་སྒོར་ཕྲེང་དང་མེ་ཏོག་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོར་(པར་གསུམ་པའི་འོག་)ཆ་མཚུངས་ན་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་གོང་དུ་འཁེལ་དཀའ།11

པར་གསུམ་པ། ལི་ཡུལ་ལྡེབས་རིས་སྟེང་གི་སྒོར་ཕྲེང་དང་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོ། གོང་། ཕན་ཇི་ཁན་ཐིའི་ལྡེབས་རིས། འོག

ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཕན་ཇི་ཁན་ཐི་དང་ལི་ཡུལ་ས་ཆའི་གོང་གི་ལྡེབས་རིས་སྟེང་གི་སྒོར་ཕྲེང་དང་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོ་ནི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་མགོར་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་སོག་དག་དར་ཟབ་ལྟར་འཐག་ཡོད་པ་དང་། ཐ་ཇེ་ཁི་སི་ཐན་(Tajikistan)མུ་གེ་རི(Mt.Mugh)འི་མཁར་རྫོང་ནས་ཡང་གོང་གི་རི་མོ་དང་ཆ་འདྲ་བའི་དར་ཟབ་རྙེད་ཡོད (པར་བཞི་བའི་གཡས་)།12 མུ་གེ་རི་ནི་ཙི་ལ་ཝུ་ཤན་གཙང་པོ(Zeravshan)འི་སྟོད་རྒྱུད་དུ་ཡོད་ཅིང་། ཤར་དུ་ས་མར་ཁན་(Samarkand)དང་སྤྱི་ལེ་200ཡོད། དེ་སྔ་སོག་དག་གི་མངའ་སྡེ་མི་མར་(Maymurgh)གྱི་ཁོངས་ཡིན། མི་གེ་རིའི་མཁར་རྫོང་ནས་སོག་དག་གི་ཡིག་རྙིང་ཡང་འབོར་ཆེན་རྙེད་ཡོད་ལ། ཁ་ཤས་རྒྱ་ཡིག་གིས་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཚར་བའི་ཤོག་བུའི་རྒྱབ་དང་། ཁ་ཤས་ཤིང་བྱང་དང་ཀོ་བའི་སྟེང་བྲིས་ཡོད། མི་མར་དབང་བསྒྱུར་བའི་ཡིག་ཚགས་ཡིན་ལ། ལོ་ཚིགས་སྤྱི་ལོ་717ནས་719ལོའི་བར་འཁེལ།13

པར་བཞི་པ། ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་ཐང་གི་དུར་སའི་གོས་ཆེན།གཡོན། མུ་གེ་རིའི་མཁར་རྫོང་ནས་བུད་པའི་གོས་ཆེན།གཡས།

སྤྱི་ལོ་722ལོར་ཨ་རབ་དམག་གིས་དེང་གི་ཐ་ཇེ་ཁི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་(Tajikistan)ཀྱི་ཕན་ཇི་ཁན་ཐིའི་མི་མར་རྒྱལ་ས་པཱོ་ཞི་རྡི་མཁར་(钵息德城)ལ་དམག་རྒྱབ་ནས་རྒྱལ་བོ་དེ་བ་ཧྲི་ཐེ་ཆི་(Divashtich)ཡིས་མགོ་སྒུར། མི་གེ་རིའི་མཁར་རྫོང་ཡང་སྐབས་དེ་ནས་མཁར་ཤུལ་དུ་བསྐྱུར། སྤྱི་ལོ་751ལོར་ཏ་ལོ་སི་གཡུལ་འགྱེད་(怛逻斯) སྐབས་ཐང་དམག་ཏ་ཟིག་ལ་ཕམ། དེང་གི་ཁ་ས་ཁི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་(Kazakhstan)ཅང་ཕུ་མཁར་(Jaunpur)ལ་གཏོགས་པའི་ཏ་ལོ་སི་དང་། དེང་ཁེ་ཅེ་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་(Kyegyzstan)ཨ་ཁུ་པེ་ཞི་མུའུ་(Ak-Beshim)ས་ཆར་འཁེལ་བའི་སི་ཡེ་(Suiye)སོགས་སོག་དག་གི་ཡུལ་མཁར་རྣམས་སྔ་ཕྱིར་ཨ་རབ་ཀྱི་ལག་ཏུ་ཤོར་བ་དང་ས་འདི་དག་ཨི་སི་ལམ་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཅན་ལ་འགྱུར་མགོ་ཚུགས། ཨི་སི་ལམ་དུ་གྱུར་བའི་སོག་དག་མི་རིགས་ལ་རྒྱའི་ཡིག་རྙིང་དུ་ཧེ་ཧེར་འབོད། དཔེར་ན་ཡོན་ཏ་ཏི་ལོར་(元大德年间1297-1307)དཔར་དུ་བརྐོས་པའི་《མངའ་ཁོངས་ཀྱི་ས་རིས་(朝圣混一方舆一统图)》ཞེས་པའི་ས་ཁྲར་ས་མར་ཁན་ནས་སོག་པོའི་མཐོ་སྒང་དུ་གནས་སྤོས་པའི་སོག་དག་གི་རྒྱུད་པར་ཧེ་ཧེ་ཞེས་མིང་སྦྱར་འདུག(པར་ལྔ་བ)

པར་ལྔ་བ། ཡོན་ཏ་ཏི་ལོ་ལ་དཔར་དུ་བརྐོས་པའི་《མངའ་ཁོངས་ས་རིས་》ཀྱི་ས་ཁྲའི་ཆ་ཤས།

ཨ་རབ་པས་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཟིན་པ་དང་ཨ་རབ་པར་མགོ་སྒུར་མི་འདོད་པའི་སོག་དག་པ་ཁག་ཅིག་བོད་ཀྱིས་དབང་བསྒྱུར་བའི་ནུབ་ལྗོངས་སུ་གནས་སྤོ་བྱས་ཡོད་ཅིང་། གནས་སྤོའི་སོག་དག་པའི་རམ་འདེགས་འོག་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་རང་ཉིད་ཀྱི་དར་འཐག་ལས་བཟོ་མགོ་བཙུགས་ཡོད་ཅིང་། རང་གིས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པ་དག་ལ་ཧྥན་ཅིན་ནམ་བོད་གོས་ཞེས་བཏགས་འདུག མུ་གེ་རི་ནས་རྙེད་པའི་སྒོར་ཕྲེང་དང་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོའི་གོས་རིགས་ཐོའུ་ལུའུ་ཧྥན་ཨ་སི་ཐ་ནའི་དུར་(吐鲁番阿斯塔纳墓)ནས་ཀྱང་བུད་ཡོད་ལ། བོད་གོས་ཀྱི་བཟོ་བོའི་ནང་སོག་དག་པ་ཞུགས་ཡོད་པས་སྔ་མོའི་དུས་ལ་སོག་དག་གི་རི་མོའི་ཤུགས་རྐྱེན་ཡོད་ཅིང་། ལི་ཡུལ་ས་ཆའི་ལྡེབས་རིས་སྟེང་གི་སྒོར་ཕྲེང་དང་ཟེའུ་འབྲུའི་རི་མོའི་དར་རིས་དང་ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་གྱི་ཐང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་དུར་ས་ལས་བྱུང་བའི་དར་གོས་(པར་བཞི་པའི་གཡོན)དང་མཚུངས་པ་དག་སྐབས་དེར་ནུབ་ལྗོངས་ས་ཆར་ཡུལ་བྱོལ་དུ་ཡོང་བའི་སོག་དག་བཟོ་བོས་བོད་ཀྱི་མཐོ་རིམ་སྐུ་དྲག་ཁག་ལ་འཐག་པར་འདོད་ཅིང་། དར་གྱི་འཐག་ཡུལ་ལི་ཡུལ་ལམ་ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་ས་ཆ་ཡིན་དགོས།

སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་དགུ་བར་བོད་ཀྱི་དབང་ཤུགས་ནུབ་ལྗོངས་ལས་བུད་ཡོད་ཅིང་། ལིས་ཧྲིན་ཐན་(李圣天)གྱིས་ལི་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་བསྐྱར་འཛུགས་བྱས། དུས་རབས་དགུ་བ་ནས་བཅུ་བའི་རྒྱ་ཡིག་གི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་ཧུའུ་ཅིན་ནམ་ཧོར་གོས་ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་བྱུང་ཡོད་ཅིང་། དཔེར་ན་ཧྥ་རན་སིར་ཉར་བའི་ (P.4975)《ས་ལུག་ཟླ་གསུམ་པའི་ཚེས་བརྒྱད་ཉིན་ཧྲིན་ཁྱིམ་གྱི་དགེ་རྩར་ཕུལ་བའི་ཐོ་》རུ་ཧོར་གོས་ཡུག་གཅིག་ཅེས་དང་།14 དབྱིན་ཇིར་ཉར་བའི་(S.4215)《ཟོང་ཐོ》ར་ཧོར་གོས་ཆུང་བའི་གདན་ཞེས་བྱུང་ཡོད་ལ།15 དེ་བཞིན་ལི་ཡུལ་རྒྱལ་བོ་ལིས་ཧྲིན་ཐན་དང་ལི་ཡུལ་རྒྱལ་བོ་ཧེ་ཧན་ཝང་(黑韩王)གིས་གོང་མར་ཕུལ་བའི་སྐྱེས་ཐོའི་ནང་དུ་ཧོར་གོས་ཡོད་ལ།16 གོང་གི་གནས་ཚུལ་ལ་གཞིགས་ན་ལི་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་བོད་ལས་ཐར་ཏེ་སྲིད་དབང་སླར་གསོ་བྱས་རྗེས་འཐག་པའི་དར་རིགས་ལ་ཧུའུ་ཅིན་ནམ་ཧོར་གོས་ཞེས་བཏགས་ཡོད་པར་སྣང་།

གསུམ་པ། ཤ་ཅུའི་དར་བའི་སྡེ་དང་བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན།

སྤྱི་ལོ་763ལོའམ་ཐང་ཏེ་ཙོང་པོ་ཡིན་ལོ་གཉིས་པ(唐代宗宝应二年)ར་། བོད་ཀྱིས་ཧོ་ཞི་དང་ལུང་ཧྲན་རྒྱུད་ཀྱི་ཁུལ་རྫོང་མང་པོ་བཟུང་པ་དང། བོད་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ལྟར་ཏུན་ཧོང་ངམ་ཤ་ཅུའི་དབངས་མི་སེར་རྣམས་ལས་རིགས་གཙོར་བཞག་སྟེ་སྡེ་ཁ་ཤས་སུ་བགོས་ཡོད། དེར་དར་བའི་སྡེ་(丝锦部落)དང་། ལམ་འགྲོའམ་ཉན་སྣའི་སྡེ(行人部落)། རབ་བྱུང་བའི་སྡེ(僧尼部落)། ཏོ་ལུགས་པའི་སྡེ་ (道门亲表部落)སོགས་དང་། སྡེ་གཅིག་གི་མངའ་ཁོངས་ཆེ་ཆུང་ཤང་(乡)གཅིག་དང་ནང་གི་རྩ་འཛུགས་བོད་ཀྱི་ཡུལ་དབུས་དང་འདྲ།17 སྡེ་རེ་ལ་སྡེ་དཔོན་དང་བློན་ཡོད་ལ། བློན་ལ་བློན་ཆེན་པོ་ཡོད། རྩ་བའི་སྒྲིག་གཞི་ལ་སྟོང་སྡེ་དང་། དེའི་འོག་ཏུ་དུད་ཁྱིམ་ལྔ་བརྒྱ་ཅན་གྱི་སྟོང་སྡེ་ཆུང་བ། དེར་སྟོང་དཔོན་གཅིག སྟོང་སྡེ་ཆུང་བའི་འོག་ཏུ་བརྒྱ་སྡེ་དང་། བརྒྱ་སྡེའི་དཔོན་ལ་ལས་སྤྱི་མཁན། དེའི་འོག་བཅུ་ཁྱིམ། བཅུ་ཁྱིམ་གྱི་དཔོན་པོར་ལས་མཁན་དུ་འབོད། ཤ་ཅུའི་དར་བའི་སྡེ་འདི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་མང་དུ་ཐོན་ཡོད་པ་མ་ཟད།18 ཧྥ་རན་སིར་ཉར་བའི་རྒྱའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཚང་(P.2162)དུ་བོད་ཀྱིས་ཤ་ཅུ་ས་ཆར་དར་འབུ་གསོ་བའི་བཟོ་གྲྭ་ཞིག་ཀྱང་བཙུགས་ཡོད་པར་བསྟན་ཡོད།19

དར་བའི་སྡེ་འདི་ཞིབ་འཇུག་པ་ལ་ལས་སྲིང་བལ་འདེབས་འཛུགས་དང་འབྲེལ་བར་གོ་ནས། ཤ་ཅུ་ས་ཁུལ་དུ་བོད་ཀྱི་སྲིང་བལ་འདེབས་འཛུགས་ཀྱི་ལས་རིགས་དར་ཡོད་ཚུལ་གསུངས་མོད། ཉི་ཧོང་བ་ཧྥུ་ཅི་ཨེ་རྡ་ཨ་ཁེ་ར་(藤枝晃)ཡིས་ལྟ་ཚུལ་དེར་མི་འཐད་པ་མ་ཟད། དར་བའི་སྡེ་ནི་ཤ་ཅུ་ས་ཁུལ་གྱི་བོད་ཀྱི་དར་འཐག་ལས་རིགས་དང་འབྲེལ་བར་སྒྲུབ་ཡོད།20 གཞན་ཡིག་ཚང་《ཀྲིག་གི་དེབ་ཐེར། ཡུལ་གཞན་གྱི་ཚན་པ་སྨད་ལས་ཡན་ཆིའི་ལོ་རྒྱུས་》སུ་ནུབ་ལྗོངས་ཀྱི་ས་ཆ་ཁ་ཤས་སུ། དར་འབུ་གསོ་བ་དར་སྐུད་ཀྱི་ཆེད་མ་ཡིན་པར་གོས་ཆེན་བཟོ་བའི་ཕྱིར་ཡིན་ཞེས་དང་།21ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་གྱི་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་ཅིན་(锦)གྱི་ཡི་གེ་འདི་དར་གོས་ལས་བལ་རས་མིན།22མདོར་ན་སྐབས་དེའི་ཤ་ཅུ་ནི་བོད་ཀྱི་དར་གོས་ཐོན་སྐྱེད་ཀྱི་ས་ཁོངས་གལ་ཆེན་པོའི་གྲས་ཡིན།

ཅང་པོ་ཆིན་(姜伯勤)གྱིས་རྒྱའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་བོད་ལ་བོད་ཆེན་པོ(大蕃)་འམ་ཐུ་བྷོད་(吐蕃)དུ་འབོད་ཅིང་། བསྡུས་ན་ཧྥན་ནམ་བོད་(番)དུ་འབོད། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་ཧྥན་ཅིན་(番锦)ཞེས་པ་བོད་ཀྱི་གོས་སྤྱི་ལ་གོ་བར་གསུངས་མོད། དེ་ཡང་ཅུང་མ་འགྲིག་པར་སྙམ་སྟེ། ཧྥན་ཅིན་(番锦)གྱི་ཧྥན་ནི་ཞི་ཧྥན་(西番)དང་ཆ་མཚུངས་པ་སྟེ། བོད་བཙན་པོའི་དབང་བསྒྱུར་འོག་གི་རྨ་ནུབ་དང་མཚོ་སྔོན་རྒྱུད་ལས་བོད་བཙན་པོའི་ཁབ་ཡོངས་མ་རེད། བརྡ་འདི་ཕྱིས་ཀྱི་ཡོན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་བར་བེད་སྤྱོད་བཏང་ཡོད་པ་མ་ཟད། གོང་གི་ཡོན་ཏ་ཏི་ལོ་ལ་བརྐོས་པའི་ས་ཁྲར་རྨ་ནུབ་ནས་མཚོ་སྔོན་རྒྱུད་ལ་ཐ་སྙད་འདི་སྦྱར་ཡོད།

བོད་བཙན་པོའི་དབང་བསྒྱུར་འོག་གི་དར་བའི་སྡེར་སོག་དག་གི་མི་འཇོན་པོ་མང་ལ། དབྱིན་ཇིར་ཉར་བའི་རྒྱའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཚང་(S.2228)《ཧྥུ་ཏིན་གྱིས་མཁར་ཉམས་གསོ་གནང་བའི་ཐོ》རུ། ཤ་ཅུ་དར་བའི་སྡེར་བློན་གཡས་གཡོན་ཁག་གཉིས་སུ་བགར་ནས་བློན་གཙོ་བོ་གཅིག་གིས་འགན་བཟུང་ཡོད་ལ། དེར་གཡས་ཀྱི་གསུམ་པའི་བློན་ལ་ཨན་ཧྥོ་ནུ་དང་ཁང་ཐོང་ཤིན། གཡས་ཀྱི་བཞི་བའི་བློན་ལ་ཁང་ཡིག་ཙི། གཡས་ཀྱི་དྲུག་པའི་བློན་ལ་ཚོ་པོ་ཀྲུ་དང་ཁང་ཡི། གཡས་ཀྱི་བརྒྱད་པའི་བློན་ལ་ཨན་ཕྲན་ནུའུ། གཡས་ཀྱི་བཅུ་བའི་བློན་ལ་ཉི་དོན་ཐོན་སོགས་23སོག་དག་གི་རྒྱུད་པ་མང་བས་བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན་ལ་སོག་དག་གི་ཤུགས་ཞུགས་ཡོད། སི་ཏན་(M.A. Stein)ལ་ཏུན་ཧོང་གསུབ་རབ་ཕུག་པ་ནས་སོག་དག་ལུགས་ཀྱི་དར་གོས་མང་པོ་རགས་ཡོད་ཅིང་། དེ་སྔ་དར་གོས་དེ་དག་ཚང་མ་སོག་དག་གི་གོས་ལ་བཞག་ཡོད་མོད། གཏེར་ལམ་བོད་གོས་གསར་རྙེད་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ལས་བལྟས་ཚེ། སོག་དག་ལུགས་ཀྱི་དར་གོས་ལ་རིགས་གཉིས་འབྱེད་དགོས་ཤིང་། གཅིག་ནི་སོག་དག་རང་གི་གོས་དང་གཞན་ནི་སོག་དག་ལུགས་ལྟར་བཟོས་པའི་བོད་གོས་རེད། འདི་གཉིས་ཀྱི་དབྱེ་ཁྱད་ད་ལྟ་ཡོངས་སུ་དགར་ཐུབ་པ་ཞིག་མ་ཡིན་ཡང་། རྩ་བ་ནས་བགར་མི་ཐུབ་པ་ཞིག་ཀྱང་མིན།

དུས་རབས་དགུ་བའི་མཇུག་གི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་བྱིའུ་རི་མོ་ཅན་གྱི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་ཧྥན་ཅིན་ནམ་བོད་གོས་ཟེར་ཞིང་། ཧྥ་རན་སིར་ཉར་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་(P.2631)《ཐང་ཞན་ཐོང་ལོ་བཅུ་བཞི་བའི་ཟླ་དང་པོའི་ཚེས་བཞི་ལ་ཤ་ཅུ་དགོན་པ་ག་གེ་མོའི་དགེ་འདུན་པའི་དངོས་ཟོག་རྩིས་ཐོ》ར། ཧྥན་གོས་དམར་པོ་གསར་པ་ལྷུ་ལག་གཅིག རིང་ཚད་ལ་ཁྲེ་ཙེ་ལྔ། ཞེང་ལ་མཐོ་གཅིག དཀྱིལ་ལ་སྒོར་དབྱིབས་གཉིས། སྒོར་རེ་རེའི་ནང་དུ་སེང་གེ་ཆ། མཐའ་དམར་པོར་བྱིའུ་རི་མོ་ཅན་གྱི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་ ཧྥན་ཅིན་ནམ་བོད་གོས་དགུ་བཅུ་གོ་དྲུག་ཞེས་བྱུང་ཡོད་ལ།24 འདིར་བྱུང་བའི་ཕྱི་སྒོར་མོར་ནང་སེང་གེ་ཆ་ཞེས་པའི་གོས་ནི་སི་ཝེ་སི་ཨེ་བྷེ་ཀི་(Abegg Stiftung)ཐེབས་རྩའི་ཉར་བའི་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲོད་མའི་བོད་གོས་རིགས་རེད(པར་དྲུག་པའི་གཡོན་)།25

པར་དྲུག་པ། སི་ཝེ་སི་ཨེ་བྷེ་ཀི་ཐེབས་རྩའི་ཉར་བའི་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་སྣེ།གཡོན། གཏེར་ལམ་བོད་ཀྱི་དུར་ས་ནས་ཐོན་པའི་བོད་གོས། གཡས།

གཞན་སྤྱི་ལོ་1999ལོར་པེ་ཅིང་སློབ་ཆེན་གནའ་དཔྱད་རུ་ཁག་གིས་གཏེར་ལམ་དུར་ས་བསྔོག་དཔྱད་སྐབས་གོང་གི་དར་གོས་དང་ཆ་འདྲ་བ་རྙེད་ཡོད་ལ། སྙིང་གཟུགས་སྣེ་མཐུད་པའི་དར་སྣེ་དང་། སྒོར་དབྱིབས་རི་མོ་ལྡན་པའི་གོས་ཡོད་ལ(པར་དྲུག་པའི་གཡས་)། དུར་སའི་ལོ་ནི་སྤྱི་ལོ་757ལོར་འཁེལ།26 དུས་རབས་དགུ་བར་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ལ་ནང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་འདི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་མཇུག་ནས་དུས་རབས་དགུ་བའི་དུས་མགོར་དར་གོས་ཚོང་ལམ་དུ་བྲིན་ཆེ་བའི་བོད་གོས་རེད། རྩོམ་འདིའི་ལེ་ཚན་བཞི་བར་ང་ཚོས་གོང་དུ་བསྟན་པའི་འོག་ཚོས་གཞི་དམར་པོར་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲོད་མའི་གོས་ལ་པེ་ཀྲན་ཐིན་ཀྱི་རི་མོའི་ལུགས་ལས་བྱུང་བའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱིས་ཤན་ཡོད་པ་མཐོང་ནུས།

ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་མཐའ་དམར་པོའི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་ཧྥན་གོས་སམ་བོད་གོས་ཞེས་པ་གཏེར་ལམ་དུར་ས་ནས་བྱུང་བའི་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་བྱིའུ་གཉིས་ཁ་སྤྲད་པའི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་གོས་སྟོན་གྱི་ཡོད་ལ། ཡོན་རབས་ཀྱི་ཆོ་ཅིས་(乔吉)་གྱི་སྙན་ངག་27 ལས་བྱུང་བའི་ཧྥན་ཅིན་ཀྲི་གོའུ་(番锦鹧鸪)ཞེས་པ་ཡང་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲད་པའི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་གོས་(联珠对鸟纹五色锦)རེད།

  

པར་བདུན་པ། ཕུ་རེ་ཚི་ཁེར་ནས་ཉར་བའི་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་བྱིས་པའི་སྟོད་ལྭ་ཕུ་ཐུང་མ།

ཨ་རིའི་རིག་དངོས་ཉར་ཚགས་པ་ཕུ་རེ་ཚི་ཁེར་ནས་དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་བྱིས་པའི་སྟོད་ལྭ་ཕུ་ཐུང་མ་ཞིག་ཉར་ཡོད་ལ། ཁོག་སྟོད་གོས་ཆེན་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲོད་མདོག་ལྔས་གྲུབ་ཡོད་ལ། ཁོག་སྨད་རས་གཞི་སྔོན་པོ་ཡིན་(པར་བདུན་པ)28 གཞན་ཨ་རིའི་ཁུ་ལེ་ཝི་ལན་རྡི་སྒྱུ་རྩལ་རྟེན་མཛོད་ཁང་དུ་ཡང་ཐང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་བྱིས་པའི་སྟོད་ལྭ་གོས་ཆེན་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲོད་མདོག་ལྔས་བཟོས་པ་གཞན་ཞིག་ཡོད་ཅིང་། མདོག་ལྔའི་ཐད་ནས་ཕུ་རེ་ཚི་ཁེར་གྱི་ཉར་བ་དང་འདྲ་ཞིང་། གོས་ཆེན་འདིའི་ལོ་ཚིགས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བརྒྱད་པར་བཞག་པ་འགྲིག་མོད། སོག་དག་གི་གོས་ཆེན་གྱི་ཁོངས་སུ་བཞག་པ་མ་དག29མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གནའ་དཔྱད་ཁང་གིས་གཏེར་ལམ་དུ་དུར་ས་བསྔོག་འདོན་བྱས་པའི་ཁྲོད་ཀྱང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲོད་མའི་ དར་ཚོན་སྣ་ལྔའི་དར་གོས་རྙེད་ཡོད་ལ། པད་འདབ་ལྟ་བུའི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲོད་མ་འདབ་མའི་སྟེང་འགྱིང་། མཆུ་ཏོར་དར་སྣེ་བསྡམས་ཡོད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཚང་ལ་གཞིགས་ན་དར་འདིའི་རིགས་བོད་རང་ས་ནས་བཟོས་པའི་ཧྥན་ཅིན་ནམ་བོད་གོས་རེད།

རྒྱའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་《མེ་ལུག་དང་ཤིང་བྱ་ལོར་ཀོས་ཡེ་དམག་གཞུང་ཕྱོགས་ཀྱི་རས་རལ་དང་ལི་ཐོ》འི་ཐིག་ཕྲེང་ཉེར་བརྒྱད་པར་བོད་གོས་ཀྱི་རིགས་གཞན་གཅིག་བསྟན་ཡོད་པ་ནི། ཡུག་གཉིས། ཉིན་དེར་འ་ཞ་བ་ཤེ་རུ་མན་བཟང་གྲོངས་པར། ཤྭ་རས་ཡུག་གཅིག་སྤྲད།30ཅེས་པའི་ལུའུ་པུའུ་(鹿布)འམ་ཤྭ་རས་ནི་ཤྭ་བའི་གཟུགས་བརྙན་ཕབ་པའི་གོས་ཆེན་ལ་གོ་དགོས། རིགས་འདི་དུས་རབས་དགུ་བའི་སྨད་ནས་བཅུ་བའི་སྟོད་ལ་རྒྱུགས་ཆེ། གཏེར་ལམ་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་དུར་ས་དང་ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པ་ན་དར་གོས་འདིའི་རིགས་ཡོད་ཅིང་(པར་བརྒྱད་པ་)། རིགས་འདི་ལ་ལུའུ་པུའུ་འམ་ཤྭ་རས་ཟེར།31

པར་བརྒྱད་པ། གཏེར་ལམ་བོད་ཀྱི་དུར་སའི་གོས། གཡོན། ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པ་ནས་བུད་པའི་གོས། གཡས།

སྤྱི་ལོ་2007ལོའི་ནེའུ་ཡོག་སྒྱུ་རྩལ་དངོས་རྫས་རྡབ་ཚོང་(拍卖)གི་དཀར་ཆགས་སྟེང་ཤྭ་བའི་རི་མོས་བཟོས་པའི་ཕྱུ་བ་ཞིག་ཡོད་ཅིང་(པར་དགུ་པའི་གཡོན་)། དེང་ནེ་པཱ་ལའི་ཚོང་བ་ཞིག་གིས་ཉར་ཡོད།32 ཕྱུ་བ་འདིའི་རིང་ཚད་ལ་ལིས་རྨིད་104འདུག་ཅིང་། ངོས་ཀྱི་རི་མོ་གཙོ་བོ་ཤྭ་བ་ཁ་སྤྲོད་རེད། ཉོ་བདག་གིས་དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་བརྒྱད་པའི་ནང་སོག་དག་བཟོ་བོས་བཟོས་པར་བཤད་མོད། ཕྱུ་བའི་ཕུ་རུང་སྟེང་གི་རི་མོ་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་བྱིའུས་དར་སྣེ་བསྡམས་ཡོད་པ་དང་། འདིའི་རིགས་མཚོ་སྔོན་ཞིང་ཆེན་གནའ་དཔྱད་ཁང་གིས་གཏེར་ལམ་ནས་རྙེད་ཡོད་ཅིང་། པད་འདབ་བཞིན་གྱི་ཕྱི་སྒོར་མོར་ནང་བྱིའུ་འགྲེང་ཡོད་ལ། མཆུར་དར་སྣེ་བསྡམས་ཡོད་(པར་དགུ་པའི་གཡས་)། ལོ་ཚིགས་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་དགུ་བ་ཡིན།33

པར་དགུ་བ། ནེའུ་ཡོག་སྒྱུ་རྩལ་དངོས་རྫས་རྡབ་ཚོང་སྟེང་གི་ཤྭ་བའི་རི་མོས་བཟོས་པའི་ཕྱུ་བ། གཡོན། གཏེར་ལམ་བོད་ཀྱི་དུར་ས་ནས་བུད་པའི་ཕྱི་སྒོར་མོར་ནང་བྱིའུ་དར་སྣེ་བསྡམས་པའི་གོས་སྣེ། གཡས།

བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན་གྱི་ལོ་ཚིགས་སྤྱིའི་ཆ་ནས་བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་དུས་མཚུངས་ལ། སྤྱི་636ལོར་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་གྱིས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ་ནས་སྤྱི་ལོ་840ལོའི་ཡས་མས་སུ་ལྷ་སྲས་དར་མས་ནང་བསྟན་སྣུབ་པའི་བར་དུ་འཇོག་དགོས། བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་དུས་མགོའི་གོས་ཆེན་ལ་སོག་དག་གི་རི་མོར་ལད་ཟློས་བྱས་ཡོད་མོད། ཕྱིས་སུ་དར་འཐག་ལས་རིགས་གོང་དུ་འཕེལ་བ་ནས་རང་རྐྱ་འཕེར་བའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རི་མོ་བྱུང་ཡོད། གོང་ནས་བསྟན་པའི་གཏེར་ལམ་ས་ཆའི་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ཀྱི་རི་མོ་ལྡན་པའི་གོས་ཆེན་དག་སོག་དག་དར་གོས་སུ་མི་མཐོང་བས་བོད་རང་ས་ནས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་བོད་གོས་ཡིན། ནེའུ་ཡོག་སྒྱུ་རྩལ་དངོས་རྫས་རྡབ་ཚོང་སྟེང་གི་ཤྭ་གཟུགས་ཕྱུ་བ་དེའི་ཕུ་རུང་སྟེང་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་བྱིའུས་དར་སྣེ་བསྡམས་ཡོད་པས། བོད་གོས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ལས་སོག་དག་མིན།

བཞི་བ། ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཅན་ཆགས་པའི་སྐབས་ཀྱི་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས།

དུས་རབས་བརྒྱད་པར་ཨ་རབ་ཀྱིས་ཨེ་ཤ་ཡའི་དཀྱིལ་མ་བཟུང་པ་ནས་སོག་དག་ཡུལ་འབངས་རྣམས་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་སུ་འགྱུར་ཡོད་ལ། སོག་དག་པ་རྣམས་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཧེ་ཧེར་མིང་འཕོས། སྐབས་དེའི་ཧེ་ཧེ་བས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་དར་ལ་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ (Zandaniji)ཞེས་སྐད་གྲགས་ཡོད་ལ། དུས་རབས་བཅུ་བའི་ཨ་རབ་རྩོམ་པ་པོ་ནཱ་ཤ་ཁ་(Narshakhi)ཡི་《པོའུ་ཧ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་(布哈拉史)》སུ། ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ནི་ས་གནས་རང་ནས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པ་མ་ཟད། ས་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ནས་བཟོས། རྒྱུ་ཆའི་སྤུས་ཀ་ཡག་ཅིང་ཐོན་སྐྱེད་འབོར་ཆེ་ལ། དར་གོས་འདིའི་མང་ཤོས་ཤིག་པོའུ་ཧ་ལའི་གྲོང་ཚོ་གཞན་ནས་ཀྱང་བཟོས་མོད། མིང་ལ་གཅིག་གྱུར་གྱིས་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཟེར། རྒྱུ་མཚན་ཡང་ཆེས་སྔ་མོར་གྲོང་ཚོ་འདི་ནས་བྱུང་བས་ཡིན་ཞེས་འཁོད་འདུག34

སྤྱི་ལོ་1959ལོར། འཇར་མན་པ་ཞེ་ཧྥར་རྡི་(Shepherd)དང་དབྱིན་ཇིའི་ཨེ་རང་རིག་པ་བ་(伊朗学家)ཧེ་ནིན་(Henning)གཉིས་ཀྱིས་《གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ལ་དཔྱད་པ་》ཞེས་པར་སྦེ་ཇིམ་(Belgium)ཡེ་ཤུ་ཆོས་ཁང་དུ་ཉར་བའི་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་ནང་ལུག་གཉིས་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ལ་བསྐྱར་དུ་ཞིབ་འཇུག་གནང་ཡོད་པ་དང་། གོས་ཆེན་འདིའི་རིང་ཚད་ལ་རྨིད་1.915དང་ཞེང་ལ་རྨིད་1.22ཡོད། དེ་སྔའི་སྤྱི་ལོ་1913ལོར་ཝན་·ཧྥོ་ཁི་(von Falke)ནས་ཀྱང་གོས་ཆེན་འདིའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་འབྲས་སྤེལ་ཡོད་མོད། དེ་དུས་མཚན་བྱང་ལ་དོ་སྣང་བྱུང་མེད། ཕྱིས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཧི་ནིན་(亨宁)གྱིས་གོས་ཆེན་སྟེང་གི་མཚན་བྱང་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་སྐབས་ཀྱི་སོག་དག་ཡི་གེ་ཡིན་པར་བསྟན་འདུག་ལ། ནང་དོན་ནི་རིང་ཚད་ལ་མཐོ་དྲུག་བཅུ་རེ་གཅིག ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཞེས་དང་། Zandanijiཞེས་པའི་ Zandanaནི་ས་མིང་སྟེ། ཀྲི་ཧྥེ་ནེ་(志费尼)ཡི་《འཇིག་རྟེན་དབང་བསྡུ་མཁན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་》ཅེས་པར་པོའུ་ཧ་ལགྲོང་བརྡལ་ནས་བྱང་དུ་ལིས་བཅུ་ཡི་མཚམས་སུ་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གྲོང་ཚོ་ཡོད་ཅེས་པ་དང་། མཇུག་གི་jiནི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་དོན་དེ་མཚམས་འདིར་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཞེས་གོ་བ་ལེན་དགོས།35

ཀྲུང་ཧྲན་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་ཅང་པོ་ཆིན་(姜伯勤)ལགས་ནི་རང་རེའི་རྒྱལ་ནང་དུ་སོག་དག་གོས་ཆེན་ཀྱིས་དར་གོས་ཚོང་ལམ་ཞིབ་འཇུག་ཐད་གལ་ཆེ་བར་རྟོགས་པའི་ཞིབ་འཇུག་པ་དང་པོའི་གྲས་ཡིན་ལ། ཁོང་གིས་གོས་འདིའི་མཚན་ཐོག་མར་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་“赞丹尼奇” ཞེས་པར་སྒྲ་བསྒྱུར་བྱས་མོད།36 ཕྱིས་སུ་ཆིན་ཧྭ་སློབ་ཆེན་གྱི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་ཧྲང་ཀང་(尚刚)གིས་གོས་ཆེན་དེའི་ཐ་སྙད་རྒྱ་ལ་སྔ་ས་ནས་ཡོད་པ་དང་། 《ཡོན་གྱི་དཔོན་གནས་ལམ་ལུགས་》སུ་སཱ་ད་ཚི་ཆེན་“撒答剌欺” དུ་འབོད།37 ཡོན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་གོས་ཆེན་རིགས་འདིའི་བཟོ་བའི་འགོ་བར་ཐོབ་རིམ་པ་དང་པོའི་ལྔ་བ(正五品)འི་གོ་ས་ཡོད་ལ། དེ་ལས་ཅིན་ཏི་ཀྲིན་(景德镇)གྱི་ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྫ་དཀར་རིགས་བཟོ་མཁན་གྱི་འགོ་བར་ཐོབ་རིམ་པ་དང་པོའི་དགུ་བ་ལས་མེད་པས།38 ཡོན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་སྐུ་དྲག་རིམ་པའི་བློ་ངོར་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ནི་རྫ་དཀར་རིགས་ལས་མཐོང་ཆེ་བར་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ། ནཱ་ཤ་ཁ་ཡི་《པོའུ་ཧ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་》ལ་གཞིགས་ན་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་སེ་རེ་ཡ་(Syria)ནས་ཨེ་ཅིབ། རོམ་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་སོགས་སུ་ཡང་བཙོང་བཞིན་པ་དང་། སེ་རེ་ཡ་ཡི་མར་ཝན་(Marwan)ནས་དེ་སྔ་སོག་དག་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཆོས་ལྡན་པའི་གོས་ཆེན་གྱི་སྣེ་མོ་རེ་རྙེད་མྱོང་ཡོད་ལ་(པར་བཅུ་བ་)། ལོ་ཚིགས་ནི་དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་འཁེལ་ཞིང་། དེང་ལོན་རྡོན་ཝེ་ཁི་ཐོ་རེ་ཡ་དང་ཨེ་བྷོ་ཐི་རྟེན་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་ཡོད།39 གོས་སྣེ་དེར་ཨ་རབ་ཀྱི་མཚན་བྱང་(科菲体阿拉伯文)ཡོད་ལ། ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་ཆ་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཅན་དུ་འགྱུར་རྗེས་པོའུ་ཧ་ལའི་བཟོ་བས་ཨི་སི་ལམ་གྱི་ས་ཆར་བཟོས་པའི་གོས་ཆེན་གྱི་རིགས་ཡིན།

པར་བཅུ་བ། ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཆོས་ལྡན་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གོས། སེ་རེ་ཡ་ཡི་མར་ཝན་ནས་བུད།

1912 ལོར་ཉི་ཧོང་ཨོ་ཐ་ནི་མྱུལ་ཞིབ་རུ་ཁག་གི་ཡོ་ཞི་ཁ་བ་ཁོ་ཐི་རོའུ་(吉川小一郎)ནས་ཞིན་ཅང་ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་ཨ་སི་ཐ་ན་དུར་(阿斯塔纳墓地)ནས་མཚན་བྱང་ཡོད་ཅིང་ཟླ་གསར་རིས་ཡོད་པའི་གོས་སྣེ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ཅིང་། ཨོ་ཐ་ནའི་དངོས་ཟོག་གཞན་དང་ལྷན་ད་ལྟ་རུ་ཁོ་ཁུའུ་སློབ་ཆེན་(龙谷大学)གྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་ཡོད་(པར་བཅུ་གཅིག་པ)། དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཞིག་ལ་གོས་སྣེ་འདི་སུར་གཏོགས་དང་དེའི་མཚན་བྱང་ཧ་མ་གོ་བར་ལུས་ཡོད་མོད།40 སྤྱི་ལོ་1985ལོར་ཆོན་ཀྲིག་རྟེན་མཛོད་ཁང་(泉州博物馆)གི་ཁྲིན་ཏཱ་ཧྲིན་(陈达生)ནས་གོས་ཆེན་སྟེང་གི་ཡི་གེ་ཨ་རབ་ཡི་གེ་ཡིན་པ་དང་། ནང་དོན་ནི་རྒྱལ་ཁ་ལེན་པའི་དོན་ཡིན་པར་བཤད། farid fath(唯有胜利) ཀུན་ལ་གསལ་ཆ་ཆེ་བ་ཞིག་ལ་ཟླ་གསར་ནི་ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་རི་མོ་ཡིན་ལ། དར་འཐག་ལག་རྩལ་ལས་བལྟས་ཚེ། གསེག་རིས་ཉིས་བརྩེགས་མའི་འཐག་སྟངས་འདི་པར་ཟིག་དང་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མས་ཡིན། ཧང་ཀྲིག་དར་གོས་རྟེན་མཛོད་ཁང་གི་ཀྲའོ་ཧྥིན་(赵丰)གྱི་དགོངས་པ་ལྟར་ན་ཟླ་གསར་རིས་ཀྱི་གོས་ཆེན་ནི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་སྟོད་ཀྱི་ཨི་སི་ལམ་གྱི་དར་གོས་ཀྱི་རིགས་ཡིན་པར་འདོད་ཅིང་།41 ཞིན་ཅང་རྟེན་མཛོད་ཁང་གི་ཅ་ཡིན་ཡཱས་(贾应逸)ཀྱི་ངོ་སྤྲོད་ལྟར་ན། ཞིན་ཅང་པ་ཁྲུའུ་རྫོང་(巴楚县)གི་ཐཱོ་གི་རྩེ་ཧྲ་ལེན་མཁར་(托古孜沙来古城)ནས་ཡང་ཟླ་གསར་དང་རི་བོང་རིས་ཡོད་པའི་ཐང་གི་གོས་ཆེན་རྙེད་ཡོད་ཅིང་། ཀྲོའི་ཧྥིན་གྱིས་གོས་ཆེན་དེ་ཡང་ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁུངས་སུ་བཅུག་འདུག42

པར་བཅུ་གཅིག་པ། ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་ཨ་སི་ཐ་ན་དུར་ས་ནས་བུད་པའི་ཟླ་གསར་རིས་ཀྱི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གོས།

སྤྱི་ལོ་819ནས་སྤྱི་ལོ་999ལོའི་བར་པར་ཟིག་ས་ཆའི་དེ་སྔ་རྒུད་པའི་སྐུ་དྲག་ཁག་དེང་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་གྱི་ནུབ་བྱང་ནས་སྟོབས་ཤུགས་རྒྱས་སྟེ། པུའུ་ཧ་ལ་རྒྱལ་སར་བཟུང་ནས་ཨེ་ཤ་ཡའི་དཀྱིལ་མ་དང་པར་ཟིག་གི་ཤར་ཕྱོགས་ལྟེ་བ་བྱས་པའི་ས་མན་རྒྱལ་རབས་(Samanid)བཙུགས་ཤིང་།  མངའ་ཁོངས་ནུབ་ཁ་ཟར་མཚོ་(Khazar)ནས་བྱང་ཁོ་རེ་ཟམ་(Khorezm)།ཤར་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་གྱི་པ་ཏ་ཧྲང་(Badahshan)། ལྷོ་ཨ་ཧྥུ་ཀ་ནི་སི་ཐན་གྱི་གྷ་ཟི་ན་(Gazna)ས་ཆའི་བར་སླེབས་ཡོད་ཅིང་(པར་བཅུ་གཉིས་པ)། ཧྥ་རན་སིར་ཉར་བའི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་(P.3532)ལས་བྱུང་བའི་《བཙུན་པ་ཧེ་ཁྲོ་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཁག་ལྔར་བསྐྱོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་》སུ། ཐོ་གར་ནས་ནུབ་ཏུ་ཟླ་གཅིག་ཕྱིན་ན་པར་ཟིག་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་སླེབས་ཞིང་།……པར་ཟིག་ནས་བྱང་དུ་ཉིན་བཅུར་ལ་བརྒལ་ནས་ཕྱིན་ན་སྟག་གཟིག་ཏུ་སླེབས།43 ཞེས་སྐབས་འདིའི་པར་ཟིག་ནི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་མན་རྒྱལ་རབས་ཡིན།

པར་བཅུ་གཉིས་པ། ས་མན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ས་ཁྲ།

ཡིག་ཚང་《མ་ཧཱ་རུས་སྤལ་ལས་གོང་མའི་རབས་》དང་《རྒྱལ་རབས་ལྔའི་དེབ་ཐེར་ལས་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཚན་པ་གཉིས་པ》ར་བསྟན་པའི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བཅུ་བར། ཤ་ཅུའི་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་ཀེ་ཡུས་དམག་ཁག་(沙州地方政权归义军)གིས་ཐང་རྒྱལ་རབས་དང་ཀྲིག་རྒྱལ་རབས་ཕྱི་མར་ཕུལ་བའི་སྐྱེས་སུ་པར་ཟིག་གི་གོས་ཆེན་འབྱུང་ལ།44 སྔ་མོའི་སར་སན་(Sasanian)པར་སིག་ནི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པའི་དུས་དཀྱིལ་གྱི་སྔོན་ནས་འཇིག་ཚར་བས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བཅུ་བར་དར་གོས་ཚོང་ལམ་སྟེང་བཙོང་བཞིན་པའི་པར་ཟིག་གོས་ཆེན་ནི་དོན་གྱིས་ས་མན་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ས་ཆ་པུའུ་ཧ་ལ་སོགས་སུ་བཟོ་བཞིན་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཡིན།

སྤྱི་ལོ་1970ལོར། ཨ་རིའི་ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་པ་ཏུའུ་རེ་(Carel J. Du Ry)ནས་《ཨི་སི་ལམ་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་》ཞེས་པའི་དེབ་དུ། དུས་རབས་དགུ་བར་ས་མན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་འོག་སེར་པོར་སྟེང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པ། དཀྱིལ་དུ་སྲོག་སྡོང་ཡོད་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་སྣེ་ཞིག་དྲངས་འདུག་ཅིང་(པར་བཅུ་གསུམ་པའི་གཡོན་)།45 དུས་རབས་དགུ་བའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་ཆེན་ལ་པེ་ཀྲན་ཐིན་འཐག་རིས་ཀྱི་ཤན་ཞུགས་ཡོད་ལ། དེ་ཡང་གཙོ་བོ་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་བཙོང་ཆེད་པེ་ཀྲན་ཐིན་སྒྱུ་རྩལ་ཁྲོད་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་སེང་གེ་ཁ་སྤྲོད་མའི་རི་མོ་བཀོལ་སྤྱོད་བྱས་པ་ཞིག་རེད་(པར་བཅུ་གསུམ་པའི་གཡས་)། ཡིན་ཡང་མི་འདྲ་བའི་ཆ་ནི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་ཆེན་མདོག་གཙོ་བོ་སེར་པོ་དང་པེ་ཀྲན་ཐིན་གྱི་བཏགས་རས་ལ་ཚོས་གཞི་སྔོན་པོ་ཤུགས་ཆེ།

པར་བཅུ་གསུམ་པ། ས་མན་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་སྣེ། གཡོན།པེ་ཀྲན་ཐིན་གྱི་སེང་གེའི་རི་མོ་ལྡན་པའི་རས་སྣེ། དུས་རབས་དགུ་བའི་སྐབས། གཡས།

ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཅན་དུ་འགྱུར་རྗེས་སུ་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་ཆེན་དར་གོས་ཚོང་ལམ་སྟེང་ བྲིན་ཆེ་ལ། ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པ་ནས་འོག་སེར་པོར་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ཆེན་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་དར་བྱང་རྙེད་ཡོད་ཅིང་(པར་བཅུ་བཞི་བའི་གཡས་)།46 རིགས་འདྲ་བ་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་དུས་རབས་དཀྱིལ་མའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ཁང་དུ་ཡང་ཉར་ཡོད། དཔེན་ན་ཧྥ་རན་སའི་ཝན་ཏིན་ཆོས་ཁང་(Cathedral of Verdun)དུ་ཉར་ཚགས་གནང་པའི་དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་བརྒྱད་པའི་རིང་གི་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ཆེན་དང་། དེང་ལོན་རྡོན་ཝེ་ཁི་ཐོ་རེ་ཡ་དང་ཨེ་བྷོ་ཐི་རྟེན་མཛོད་ཁང་དུ་ཉར་བའི་གོས་ཆེན་ལྟ་བུ(པར་བཅུ་བཞི་བའི་གཡོན་)། ཚོས་གཞིའི་སྟེང་ནས་བལྟས་ཚེ་ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པ་ནས་བྱུང་བའི་འོག་སེར་པོར་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ཆེན་དང་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་དུ་འགྱུར་བའི་དུས་རིམ་ཁྲོད་བཟོས་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་དར་བྱང་བར་སྔ་རྒྱུ་ཕྱི་བསྲིངས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ལྡན་ཞིང་། བོད་ཀྱི་གོས་ཆེན་སྟེང་རྒྱུགས་ཆེ་བའི་ཚོས་གཞི་དམར་པོ་དང་ཁྱད་ཆེན་པོ་འདུག ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་པར་ཟིག་གོས་ཆེན་ཞེས་པ་ཡང་གོང་དུ་བསྟན་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་རིགས་ལ་གོ་དགོས།

པར་བཅུ་བཞི་བ། ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པའི་གོས། གཡོན། ཧྥ་རན་སའི་ཝན་ཏིན་ཆོས་ཁང་དུ་ཉར་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གོས། གཡས།

གོང་དུ་གླེང་ཟིན་པའི་རྩོམ་ཧྲིལ་བོའི་དགོངས་པ་མདོར་བསྡུས་ན་ཁག་གསུམ་སྟེ།

དང་པོ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཆེས་ཉུང་ཡང་དར་གོས་ཐོན་ཡུལ་ཁག་གཉིས་བཙུགས་ཡོད་ཅིང་། གཅིག་ནི་ལི་ཡུལ་དང་གཞན་ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིན། ལི་ཡུལ་ས་ཆར་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་གོས་ཆེན་གྱི་རིགས་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དུ་ཧུའུ་ཅིན་ནམ་ཧོར་གོས་ཟེར་ཞིང་། བོད་བཙན་པོས་ཏུན་ཧོང་ས་ཆ་དབང་བསྒྱུར་གནང་སྐབས་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པའི་གོས་ལ་ཧྥན་ཅིན་ནམ་བོད་གོས་ཟེར།

གཉིས། གནའ་དཔྱད་ལ་གཞིགས་ན། མཚོ་སྔོན་གཏེར་ལམ་ནས་བྱུང་བའི་སོག་དག་གི་གོས་ཆེན་ཞེས་པ་མང་ཤོས་ཞིག་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་དུ་བསྒྱུར་བའི་རྗེས་སུ་ཐོན་སྐྱེད་བྱས་པ་རྐྱང་ཡིན་ལ། གོས་ཆེན་གྱི་ཐོན་ཁུངས་ནི་བོད་རང་ས་ཡིན་པ་ལས་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་མིན། དཔེར་ན་གོས་ཆེན་ཁྲོད་ཀྱི་འོག་ལྗང་ཁུ་ལ་ཕྱི་སྒོར་ཕྲེང་། ནང་བྱིའུ་ཁ་སྤྲད་པ་དང་འོག་དམར་པོ་ལ་ཕྱི་སྒོར་དབྱིབས་ནང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ཆེན་ལྟ་བུ།

གསུམ། ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་ཅན་དུ་འགྱུར་རྗེས། སོག་དག་གི་མཁར་འབངས་ཨི་སི་ལམ་དུ་ཡོངས་སུ་འགྱུར་ཞིང་། སོག་དག་རྒྱུད་པ་ནི་ཕྱིས་ཀྱི་ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ཧེ་ཧེ་ཡིན། ཁོང་ཚོས་བཟོས་པའི་ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་གོས་ལ་ཡིག་ཚང་ཁྲོད་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཟེར་བ་དང་། ཞིན་ཅང་ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་དང་པ་ཁྲུའུ་སོགས་ནས་རྙེད་པའི་ཨི་སི་ལམ་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་གོས་ཆེན་དག་ནི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ཨི་སི་ལམ་དུ་འགྱུར་རྗེས་བཟོས་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གོས་རེད། ཡིན་ཡང་ནུབ་ཕྱོགས་ས་ཆར་བྲིན་ཆེད་པེ་ཀྲན་ཐིན་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་འོག་སེར་པོར་སྟེང་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་ཀྱི་གོས་ཆེན་ཡང་ཡོད་པ་ནི་ཏུན་ཧོང་གསུང་རབ་ཕུག་པ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་དུས་རབས་དཀྱིལ་མའི་ཆོས་ཁང་ནང་ཡང་ཉར་ཚགས་གནང་ཡོད་པ་ལྟ་བུ་ཡིན་ལ། གལ་སྲིད་ཕྱོགས་གཉིས་ཅུང་བསྡུར་བ་བྱས་ཚེ་བོད་གོས་ཁྲོད་ཀྱི་འོག་དམར་པོ་ལ་སྒོར་དབྱིབས་སེང་གེ་ཁ་སྤྲད་པའི་གོས་ཆེན་དག་ལ་པེ་ཀྲན་ཐིན་རི་མོའི་ལུགས་ལྟར་འཐག་པའི་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་གོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཡོད། 

ལིན་མེ་ཚོན(林梅村)། པེ་ཅིང་སློབ་ཆེན་གནའ་དཔྱད་རིག་དངོས་སློབ་གླིང་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་དང་སྤྱི་ལོ་1999ལོའི་གཏེར་ལམ་གནའ་དཔྱད་བསྔོག་མཁན་གཙོ་བོ་ཡིན།

མཆན། 

1  དེ་སྔར་དེང་ཀྱི་འགྱུར་རྩོམ་ཁ་ཤས་སུ་སོག་གུར་ལ་བསྒྱུར་ཡང་ཅུང་མ་དག་པར་མངོན། བསྒྱུར་བ་བོས་མཆན།

2 李白:《对酒》,《全唐诗》卷一八四,北京:中华书局,1979年,第1905页。蒲萄酒金叵罗,吴姬十五细马驮。青黛画眉红锦靴,道字不正娇唱歌。玳瑁筵中怀里醉,芙蓉帐底奈君何。

3 Amy Heller, “An Eighth Century Child’s Garment of Sogdian and Chinese Silks.” In Chinese and Central Asian Textiles: Selected Articles from Orientations 1983-1997. Hong Kong: Orientations Magazine, 1998,pp.220-222.Fig.4.

4 北京大学考古文博学院、青海省文物考古研究所:《都兰吐蕃墓》,北京:科学出版社,2005年,第74128页,图版二五-2

5 〔法〕布尔努瓦:《丝绸之路》,耿昇译,济南:山东画报出版社,2001年,第155-156页(译自L.Boulnoia,La Route de la Soie,ParisArhaud,1963)。

6 季羡林等:《大唐西域记校注》卷十二,第1001页。

7 林梅村:《新疆和和田出土汉文于阗文双语文书跋》,收入林梅村《西域文明》,第209-233页。

8 杨铭:《唐代吐蕃与西域诸族关系研究》,哈尔滨:黑龙江教育出版社,2005年,第89页。

9 王尧、陈践:《吐蕃简牍综录》,北京:文物出版社,1984年,第43页;F.W. Thomas, Tibetan

Literary Text and Documents concerning Chinese Turkistan,vol.1,London,1955,p.371

10  M.A.Stein, Serindia:Detailed Report of Explorations in Central Asia and Westernmost China,vol.4,1921,p.126.

11  ལྡེབས་རིས་འདི་ཕན་ཇི་ཁན་ཐིའི་གནའ་ཤུལ་གྱི་ས་ཁག་ཉེར་ལྔའི་ཁང་ཤུལ་ཨང་བཅུ་གཉིས་པ་ནས་བུད་ལ།Sector XXV,Room 12 གནའ་དཔྱད་བསྔོག་ཞིབ་པ་མར་ཧྲ་ཁི་ནས་རི་མོ་བསྐྱར་གསོ་བྱས་པ་ཡིན། ཞིབ་ཏུ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་དུ་གསལ། Boris Marshak,”The So-called Zandaniji Silk”, in: Regula Schorta (ed.), Central Asia Textiles and Their Contexts in the Early Middle Ages, Riggisherg:Abegg-Stiftung,2006,p58,fig.33

12 Hans-Joachim Klimkeit,”Der Buddhismus in Zentralasien”, Kunst des Buddhisums:Entalang der Seiden strasse, Munchen:Staaliches Museum fur Volkerkunde,1992,pp.118-119,no.37.

13 马小鹤:《米国钵息德城考》,《中亚学刊》第二辑,北京:中华书局,1987年,第65-75页。

14 法藏敦煌文书(P.4975)《辛未年三月八日沈家纳赠历》胡锦一疋

15 英藏敦煌文书S.4215)《杂物帐》小胡锦褥子

16 姜伯勤:《敦煌吐鲁番文书与丝绸之路》,北京:文物出版社,1994年,第206-207页。

17 杨铭:《吐蕃时期敦煌部落设置考兼及部落的内部组织》,《西北史地》1987年第2期,第34-40页。

18 གཤམ་གྱི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་ཁག་ཏུ་གསལ།S.5824S.2228Ch.73viii[8]P.T.1086P.3613P.3774S.5182S.6965P.2162

19 གཤམ་གྱི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དུ་གསལ།P.2162

20 藤枝晃:《吐蕃统治时期的敦煌》,《东方学报》(京都)第31号,1961年。

21 《周书·异域下·焉耆传》养蚕不以为丝,唯充绵纩

22 唐长孺:《吐鲁番文书中所见丝织手工业技术在西域各地方的传播》,《出土文献研究》,北京:文物出版社,1985年,第146-151页。韩国磐:《从吐鲁番出土文书来看高昌的丝绵织业》,收入韩国磐主编:《敦煌吐鲁番出土经济文书研究》,厦门:厦门大学出版社,1986年,第349页。

23 姜伯勤:《敦煌吐鲁番文书与丝绸之路》,第223页。隐藏敦煌文书(S.2228)《夫丁修城记录》记载,沙洲丝锦部落以左右为单位,由将头负责。其中,右三[]有安佛奴、康通信;右四[]有康友子;右六[]有曹保住、康与;右八[]有安善奴;有十[]有米屯吞等。

24 法藏敦煌文书(P.2631)《唐咸通十四年(873)正月四日沙州某寺徒众常物交割历》大红番锦伞额壹,新。长丈伍尺,阔壹丈,心内花两窠,各壹张内,每窠各师()子贰,四缘红番锦伍色鸟玖拾陆。

25 赵丰主编:《中国丝绸史》,苏州:苏州大学出版社,2005年,第245页,图4-4-29གོས་ཆེན་འདིའི་སྟེང་དུར་ཁང་དང་འབྲེལ་བའི་མཚན་བྱང་ཡོད། བསྒྱུར་བ་བོས་བསྣན།

26 北京大学考古文博学院、青海省文物考古研究所:《都兰吐蕃墓》,北京:科学出版社,2005年,第74128页,图版二五-2

27 《歌者睥睨潦倒故赋此咎焉》绣屏春暖茜氍毹,罗袖香番锦鹧鸪,银盆笑击珊瑚树。弃明珠换绿珠,见书生如此头颅。升仙桥曾题柱,卓文君不驾车,谁识相如?སྙན་ངག་འདིར་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱལ་ལྗོངས་དམིགས་གསལ་བ་ལྡན་པས་ན་ནང་དོན་ཇི་བཞིན་བསྒྱུར་མ་ཐུབ།བསྒྱུར་བ་བོས་མཆན།

28 Amy Heller, “An Eighth Century Child’s Garment of Sogdian and Chinese Silks.” In Chinese and Central Asian Textiles: Selected Articles from Orientations 1983-1997. Hong Kong: Orientations Magazine, 1998,p.220.fig.1.

29 James C.Y. Watt and Anne E. Wardwell, When Silk was Goild: Central Asia and Chinese Textiles. New York: The Metropolitan Museum of Art,1997,pp.34-35.

30 〔日〕池田温:《中国古代籍帐研究》,龚泽铣译,北京:中华书局,1979年,第606页。敦煌文书《唐己未辛酉年(899901)归义军衙内破用布、纸历》“…两匹。同日,支与退浑悉如没藏身死,支鹿布壹匹。

31 赵丰主编:《敦煌丝绸艺术全集》,上海:东华大学出版社,2007年,第128页,图092b

32 Cf. The International Asian Art Fair, New York,2007, p.39.

33 赵丰主编:《丝织品考古新发现》,香港:艺纱堂/服饰出版社,2002年,第88-90页。

34〔苏〕别连尼茨基、宾托维奇撰:《中亚丝织业史论略:萨答刺欺织物的考证》,《苏联考古学》1961年第2期(ཨུ་རུ་སིའི་ཡི་གེ)。

35 D. G. Shepherd and W.B. Henning,” Zandaniji identified?” Festschrift fur Ernst Kiihnel, ed. By R. Ettinghausen, Berlin 1959,pp21-29.

36 姜伯勤:《敦煌吐鲁番文书与丝绸之路》,第211-217页。

37 尚刚:《元代工艺美术史》,沈阳:辽宁教育出版社,1999年,第93-95页。

38 《元史·百官志》记载:萨答刺欺提举司,铁正五品,副提举一员,提控案牍一员。至元二十四年(1287),以札马刺丁率人匠成造萨答刺欺,与丝同局造作,遂改组练人匠提举司为萨答刺欺提举司。……浮梁磁局,铁正九品,至元十五年(1279)立,掌烧造磁器并漆造马尾、棕藤、笠帽等事。大使、副使各一员。”གོང་གི་ཡོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་དཔོན་གནད་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ལེའུ་ལ་ཙན་དན་ཉི་ཆོས་དང་རྫ་དཀར་བཟོ་མཁན་གྱི་ཚན་པ་ཁག་དང་དེའི་གོ་ས་མཐོ་དམན། གོ་ཐོབ་པའི་མི་གྲངས་སོགས་གཏན་འཁེལ་བྱས་འདུག ཡིན་ཡང་དཔོན་གནས་ལམ་ལུགས་ཐད་ཚད་མཐུན་གྱི་འགྱུར་མ་རྙེད་པས་ནང་དོན་མདོར་བསྡུས་ལས་ཞིབ་ཏུ་བསྒྱུར་མ་ནུས། བསྒྱུར་བ་བོས་མཆན།

39 Jonathan Bloom and Sheila Blair, Islamic Art, London: phaidon Press,1997,pp94-95.

40 井丿口泰淳:《龙谷大学图书馆藏大谷探险队将来西与文化资料选》,京都:龙谷大学图书馆,1983年,第48页图版及文字说明。ཅང་པོ་ཆིན་གྱིས་གོས་ཆེན་འདིའི་པར་ཏུན་ཧོང་ཐུའུ་ལུའུ་ཧྥན་གྱི་ཡིག་ཚང་དང་དར་གོས་ཚོང་ལམ་ཞེས་པའི་དཔེ་ཆེའི་མདུན་ཤོག་སྟེང་བཞག་ཡོད་ཅིང་། ཡོང་ཁུངས་ཞིན་ཅང་མིས་ལན་དང་། སྟེང་གི་མཚན་བྱང་སོག་དག་ཡི་གེར་བཞག་འདུག་མོད། ཁུངས་གང་ཡིན་མ་ཤེས། ཞིབ་ཏུ་ཁོང་གི་དེབ་དུ་གསལ།姜伯勤,《敦煌吐鲁番文书与丝绸之路》,第218-219页。

41 赵丰:《魏晋织锦中的异域神祗》,《考古》1995年第2期,第179-183页。

42 贾应逸:《新疆丝织技术的起源极其特点》,《考古》1985年第2期,第173-181页。

43 法藏敦煌写本(P.3532)《慧超往五天竺国传》记载:又从吐火罗国西行一月,至波斯国又从波斯国北行十日,入山至大(食)国

44 《册府元龟·帝王部》后唐庄宗同光四年(925)正月条记载:沙洲节度使曹义全,进谢赐旌节官诰玉鞍具二、玉团硇砂、散玉鞍辔铰具、安西白氎、胡锦、雄黄、波斯锦、红地松树、眊褐、胡桐泪、大鹏沙。《五代史·外国列传二》记载:周世宗时(924-959),又以(曹)元忠为归义军节度使,元恭为瓜州团练使。其所贡碙(硇)砂、羚羊角、波斯锦、安西白氎、金星矾、大鹏砂、眊褐、玉团。皆因其来者以名见,而其卒立世次,史皆失其纪。

45 Carel J. Du Ry, Art of Islam. New York: Harry Abrams, Inc., 1970.

46 Roderick Whitefield, The Art of Central Asia: The Stein Collection in the British Museum, vol.3, Tpkyo,1985.