ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདི་ནི་ཡོངས་གྲགས་སུ་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ། བཀའ་གདམས་དགེ་བཤེས་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང(1011-1075)གིས་བརྩམས་པ་དང་། བོད་སྔ་རབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གནའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་གྲགས་ཅན་ཅན་ལྔ་དང་། གསང་བ་ཡང་ཆུང་སོགས་དང་འདྲ་བར་མཐོང་ཆེན་བྱེད་པར་མ་ཟད། ལྡེའུ་ཇོ་སྲས(དུས་རབས༡༢པ)དང་མཁས་པ་ཇོ་རྣམ(དུས་རབས༡༣པ)། དབུས་པ་བློ་གསལ(དུས་རབས༡༣པ)། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ(1504-1566)། རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ(1617-1682)ལྟ་བུའི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལུང་གི་རྒྱབ་རྟེན་དུ་དྲངས་པའང་ཤིན་ཏུ་མང་མོད། དུས་ཕྱིས་ཀྱི་འཇིགས་པས་ད་ཕན་བར་དུ་དཔེ་རྒྱུན་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་སྒྲོས་ཤིག་མི་འདུག ཡིན་ནའང་། གུས་པའི་གོ་ཐོས་ལ་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེན་པོའི་སྐབས་སུ་ཨུ་རུ་སུར་གདན་དྲངས་པའི་དཔེ་ཐོའི་ཁྲོད་དུ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་བཞུགས་པ་དང་། ཡང་ཉེ་ཆར་གྲོགས་པོ་ཞིག་གིས་བོད་ལྗོངས་རྟེན་མཛོད་ཁང་དུ་ཆ་ཚང་མིན་མ་ཤེས་ཀྱང་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་རྒྱུན་ཞིག་བཞུགས་པར་ཐོས།

གཅིག ཞིབ་འཇུག་གནས་བབ།  

ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདི་དེ་འདྲའི་རྩ་ཆེ་ཞིང་དཔེ་རྒྱུན་ཤིན་ཏུ་དཀོན་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ཆེད་དུ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཞིག་ཁོ་བོས་ད་ཕན་བར་དུ་མ་མཐོང་ལ། ཞོར་འཕྲོས་སམ་བརྒྱུད་པའི་ཞིབ་འཇུག་ལ་སྤྱི་ལོ1957ནས་སྤྱི་ལོ1958བར་དུ་ཧྥ་རན་སིའི་བོད་རིག་པའི་མཁས་དབང་སི་ཏྱེན(R.A. Stein,1911-1999)གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་མ་ཎི་བཀའ་འབུམ་གྱི་ཚན་པ་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཐོག་མའི་པར་གཞིར་ལྷད་ཞུགས་ནས་ཕྱིས་སུ་ཚན་པ་རེ་འགའ་འདོར་ལེན་བྱས་པར་འདོད་ལ།[1] སྤྱི་ལོ1992ལོར་མཁས་དབང་མཁར་རྨེའུ་བསམ་གཏན་ལགས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཛད་པ་པོ་གཉིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཅུང་ཙམ་གླེང་ཡོད་པ་དང་། མཁས་པ་ལྡེའུས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ནང་དོན་ཅི་ཞིག་ཡིན་པ་གསུངས་མེད་པར་བཤད།[2] ཡང་ལོ་དེར་ཕུ་ཐྲེ་ཁུ(L. Petech)ལགས་ཀྱིས་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་དང་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་དུ་འཁོད་པའི་ཁེང་ལོག་གི་བྱུང་བ་དེ་དོན་དུ་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་གཞིར་བྱས་པ་ཞིག་དང་། གཏམ་རྒྱུད་དེ་ནི་མག་མོག་དང་ལྷ་རབས་ཀྱིས་བསླད་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གསུངས།[3] ཕྱིས་སྤྱི་ལོ1996ལོར་མཁས་དབང་བན་སྦྲུར་ཁེ་ཕུ(L.W.J. van der Kuijp)ལགས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པའི་མཚན་བྱང་བཏགས་པ་སྔ་ཤས་དང་ཚིགས་བཅད་ཀྱིས་བརྩམས་པ་ཞིག་ཡིན་པར་བཤད།[4] སྤྱི་ལོ1997ལོར་ཏན་མར་ཐྲེན(D. Martin)དང་ཡེའོ་སྦེན་ཐྲུར(Y. Bentor)གཉིས་ཀྱིས་མ་ཎི་བཀའ་འབུམ་གྱི་དབུའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་སངས་རྒྱས་སྟོང་རྩའི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་གཉིས་དབར་ལ་འབྲེལ་བ་ངེས་ཅན་ཡོད་པར་འདོད་ལ། ལམ་འབྲས་ཁོག་ཕུབ་ཁྲོད་ཀྱི་ཞ་མེའི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་འདི་མ་ཅིག་ཞ་མེའི་མཚན་ཅན་ཞིག་ལས། ཁུ་སྟོན་གྱིས་མཛད་པ་མིན་ཚུལ་དང་འདི་ནི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་དེའི་ཡར་སྔོན་གྱི་བྱུང་བ་འཁོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཞིག་ཡིན་པར་གསུངས་པ[5]སོགས་མདོར་ན་ནུབ་གླིང་དུ་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་ཞིབ་འཇུག་རབ་དང་རིམ་པ་བྱས་ཡོད་ཀྱང་། ཚང་མས་ངོ་སྤྲོད་ཙམ་མ་གཏོགས་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིའི་དཔེ་རྒྱུན་དང་ནང་དོན། རྩོམ་རོགས་སོགས་ལ་སྔར་བཞིན་འདྲི་གཞི་ཆེན་པོ་ཞིག་བསྐྱུར་ཡོད། རྒྱལ་ནང་དུ་སྤྱི་ལོ2004ལོར་བར་ཁ་ངག་དཀོན་ལགས་ཀྱིས་བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྲུབ(1290-1364)ཀྱི་དུས་སྐབས་ཙམ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་ཅན་ལྔ་སོགས་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་ལྟ་ཀློག་ཁྲིད་སྦྱོང་གི་སྲོལ་རྒྱུན་ཉམས་པར་གསུངས་པ་དང་།[6] སྤྱི་ལོ2006ལོར་སྐུ་ཞབས་སུང་ལེན་གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ནང་དོན་དང་ཕྱིས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཅི་འདྲ་ཐེབས་པ་སོགས་ཕྱོགས་འགའ་ནས་གླེང་ཡོད།[7] ཡང་སྤྱི་ལོ2015ལོར་བན་ཤུལ་དཔལ་མཁར་རྒྱལ་ལགས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ནང་དོན་དང་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་དུ་དྲངས་པའི་ལྡེ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་དེ་ཁུའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདི་ཉིད་ཡིན་མིན། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིའི་མཚན་བྱང་དངོས་བཅས་ལ་དཔྱད་པ་བྱས་ཡོད།[8] དེའི་ཕྱི་ལོར་ཤ་བོ་མཁའ་བྱམས་ལགས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་བོད་སིལ་བུའི་དུས་ཆེད་དམིགས་ཀྱིས་བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཞིག་དང་། དེར་རྒྱ་ལྷ་པོ་ཞེས་པའི་རྩོམ་རོགས་ཤིག་ཀྱང་བྱུང་བས་མི་སྒེར་གྱི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་མ་ཡིན་པར་གསུངས།[9]གོང་གསལ་ཞིབ་འཇུག་དག་ལས་ཏན་མར་ཐྲེན(D. Martin)དང་ཡེའོ་སྦེན་ཐྲུར(Y. Bentor)གཉིས་ཀྱི་བོད་ཡིག་གིས་མཛད་པའི་ལོ་རྒྱུས་བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ཡིག་ཚངས་ཞེས་པ་མ་གཏོགས། གཞན་ཐམས་ཅད་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་མ་ཚུགས་སྔོན་གྱི་དབང་མཛད་ཀྱི་གནས་སྟངས་དང་བོད་གློ་བུར་བའི་རྒྱལ་པོའི་ཁུངས་སྟོན་པའི་ཡིག་ཆ་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དུས་ཞོར་འཕྲོས་སུ་སོང་བ་ཤ་སྟག་ཏུ་ཡིན་མོད། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་འདི་ལ་དཔྱད་པ་ཅུང་རྒྱས་པ་ཞིག་བྱས་པ་ནི་སྤྱི་ལོ2011ལོར་གཡང་མོ་འཚོ་ལགས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་གི་བསྟན་བྱ་དང་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་ལ་དཔྱད་པ་གནང་བ་དེ་ཡིན།[10]

གཉིས། མཚན་བྱང་སྐོར།

ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིར་མཚན་བྱང་མི་འདྲ་བ་འགའ་ཡོད་པ་ཐོག་མར་བཏགས་པ་དང་ཕྱིས་སུ་བཏགས་པ་གཉིས་སུ་འདུ་ཞིང་། སོ་སོར་བོད་སྔ་རབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་དང་རྗོད་བྱེད། བསྟན་བཅོས་ཤོང་ཚད་བཅས་ལ་གཞིགས་ནས་བཏགས་པས། སོ་སོར་དོན་སྙིང་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པར་མ་ཟད་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་བྱུང་འཕེལ་གྱི་གོ་རིམ་ནང་ཤུགས་རྐྱེན་གལ་ཆེན་ཐེབས་ཡོད།       

ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི་མཚན་བྱང་འདི་སྤྱིར་བཏང་རྒྱུགས་ཆེ་ཞིང་ཆོས་འབྱུང་དེབ་ཐེར་མང་ཤས་སུ་བེད་སྤྱད་བྱས་ཡོད་མོད། དཔེ་རྒྱུན་དངོས་ལག་སོན་མ་བྱུང་བ་དང་ནང་དོན་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མ་གཏོགས་པས། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པ་གཞུང་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་གཏིང་ཟབ་ལ། བཤད་པ་སྣ་ཚོགས་མ་ལུས་པར་འདུས་པས་ཐོགས་པར[11]གསུངས་པ་སྤྱིའི་ཆ་ནས་དཔྱད་པ་གནད་དུ་ཐིངས་ཀྱང་། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པ་ཕྱིས་སུ་བཏགས་པའི་མཚན་བྱང་ཡིན་ཞིང་། བོད་གློ་བུར་གྱི་རྒྱལ་པོའི་འབྱུང་ཁུངས་བརྗོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཅན་ལྔ་གསང་བ་ཡང་ཆུང་དང་ལྷན་གཅིག་ཏུ་བཀོད་ཡོད་ལ། དེ་དག་སོ་སོས་ཀྱང་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དཀྱུས་སུ་བཟུང་ཡོད་པ་དང་། སྒོས་སུ་དེབ་ཐེར་སོ་སོའི་ནང་དོན་གནད་དོན་གཅིག་རང་ལ་ཕྱོགས་ཡོད་པས། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དེ་དག་གི་ཟླ་ལ་སྦྱར་ན་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཙམ་མ་ཟད། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་སྔོན་དང་ཁྲི་དར་མ་འུ་དུམ་བཙན་གྱི་རྗེས་སུ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་དོན་རྐྱེན་ཡང་བཀོད་པས། ཕྱིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གོང་གསལ་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཁག་དྲུག་དང་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་གཞུང་གི་ཤོང་ཚད་ལ་གཞིགས་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་བཏགས་པ་མིན་ནམ་སྙམ། ལོག་གནོན་ཆེན་པོ་ཡང་ལོག་སྨྲ་ཚར་དུ་གཅོད་ཅིང་སྨྲ་བ་ངན་པ་ཀུན་ནས་འཇོམས་པས་དེ་ལྟར་ཐོགས་པར་གསུངས་པར[12]རྒྱུ་མཚན་ངེས་ཅན་ཞིག་ལྡན་མོད། ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་འདིར་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་ནང་དོན་ཤིན་ཏུ་མང་པས། མཚན་བྱང་འདོག་མཁན་རང་ཉིད་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དག་གི་དགོངས་པར་མ་མཉེས་པར་གཞིགས་ནས་དེ་ལྟར་བཏགས་པ་ཡིན་ཡང་སྲིད་མོད། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ་ཡང་ཅན་ལྔ་གསང་བ་ཡང་ཆུང་བཅས་དང་ལྷན་དུ་བྱུང་ཞིང་། གོང་གསལ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་སྐབས་སུ་ཞུས་པ་ལྟར་དེབ་ཐེར་གཞན་ཁག་དྲུག་པོའི་མཚན་བྱང་ལ་སོ་སོའི་ནང་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ངེས་ཅན་ཞིག་ལྡན་པ་ནང་བཞིན། ལོག་གནོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་བྱང་ཡང་གཞུང་རང་དུ་བསྟན་པའི་ཁེང་ལོག་གམ་གྱེན་ལོག་གི་ནང་དོན་དང་འབྲེལ་བ་མེད་དམ་སྙམ་སྟེ། ལོག་གནོན་ཆེན་པོ་ཞེས་པའི་མཚན་བྱང་གདགས་པར་དེབ་ཐེར་གཞན་ཁག་དྲུག་ནང་བཞིན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་ངེས་ཅན་ཞིག་མ་རྙེད་པས་བརྟག་པར་འོས།

དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་དངོས་སུ་གཟིགས་མྱོང་བས། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིའི་དཔེ་རྒྱུན་དང་ནང་དོན་ལ་ཆ་རྒྱུས་ཟབ་མོ་ཡོད་པ་བསྙོན་དུ་མེད་ཀྱང་། ཁོང་གིས་ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་གྱི་ཡན་ལག་གསུམ་པའི་ལེའུ་གཉིས་པར་ལུང་ཁུངས་འགོད་སྐབས། ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོར་གྲགས་པ[13]ཞེས་གྲགས་པའི་ཐ་སྙད་སྦྱར་བ་དེས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོར་མཚན་བྱང་དངོས་ཤིག་ཡོད་པར་བསྟན་པ་མིན་ནམ་སྙམ་སྟེ། སྤྱི་ལོ1643ལོར་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོས་ཁུ་སྟོན་གྱིས་མཛད་པའི་བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད[14]ཅེས་པ་ཞིག་གསུངས་ཤིང་། དེར་དྲངས་པའི་གྱེན་ལོག་གི་ལོ་རྒྱུས་དེ་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་དང་མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་དྲངས་པ་དང་རྒྱས་བསྡུས་བཅད་ལྷུག་གི་ཁྱད་པར་ཙམ་ལས་མེད་པས། བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད་ཅེས་པ་འདི་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་དངོས་ཡིན་པ་ལུང་རིགས་གཉིས་ཀས་གྲུབ་ལ། ཡང་ཕྱིས་སུ་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བརYoseb Gerganལགས་ཀྱིས་ཀྱང་མཚན་བྱང་དེ་བཞིན་དྲངས་ཡོད། མདོར་ན་བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད་ཅེས་པ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་ཆ་ཚང་ཡིན་མིན་མི་ཤེས་ཀྱང་། འདིར་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ཡར་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དུ་མ་གསུངས་པའམ་གསུངས་ཀྱང་དོན་དངོས་དང་མི་མཐུན་པ་མང་པོར་གསལ་ཁ་དོད་པས། རྩ་ཆེ་ཞིང་ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་བཏགས་པར་སྙམ་མོ། ། ཡང་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་སྦ་བཞེད་གཉིས་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་གཅིག་ལ་བྱེད་ཀྱང་། དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱིས་བླ་བཞེད་སོགས་བསམ་ཡས་ལོ་རྒྱུས་འཁོད་པའི་ཡིག་ཚངས་བཅུ་ཕྲག་ཅིག་གུང་བསྒྲིགས་དུས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཆིག་རྐྱང་དུ་གླེང་བ་དང་། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་མཆོག་གིས་བསམ་ཡས་དཀར་ཆག་ཆེན་མོའམ་རྒྱལ་རབས་དབའ་བཞེད་ཆེ་འབྲིང་དང་སོ་སོར་གསུངས་པ། བསྟན་བཅོས་ཀྱི་བརྗོད་བྱའི་ཆ་ནས་ཀྱང་ད་ཕན་ལག་སོན་བྱུང་བའི་དབའ་བཞེད་རིགས་དུ་མས་ཆེས་སྔ་ན་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་དང་འཕྱི་ན་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོར་རེ་བ་ཙམ་མ་གཏོགས། བསམ་ཡས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་བརྗོད་ཡོད་པར་དཔག་ན་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ནང་དོན་དངོས་མ་རྟོགས་པར་བྱུང་བ་ཡིན་ཤས་ཆེ། ཡང་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་ལྡེ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་གཉིས་གཅིག་ཡིན་མིན་ལ་དོགས་གཞི་སློང་མཁན་ཡོད་ཀྱང་། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་ལྡེ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་དུ་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་ས་སྙིང་གི་སྤྲུལ་བ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་དེ་དང་། མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་རུ་ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་སའི་སྙིང་བོའི་སྤྲུལ་བ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་གཉིས་གཅིག་ཁེལ་ཏུ་ཁེལ་བས། ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་དུ་དྲངས་པའི་ལྡེ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་ཟེར་བ་དེ་དང་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་གཉིས་ཆོས་འབྱུང་གཅིག་ཡིན་པ་ལས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་མིན་པ་དཔག་ཐུབ་ལ། དེ་མིན་ལོ་རབས་དགུ་བཅུ་ཙམ་ནས་ལྡེ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་དང་མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་གཉིས་དེབ་ཐེར་གཅིག་ཡིན་པར་གསུང་མཁན་ཤིན་ཏུ་མང་།[15] ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་ཡུལ་བྲིས་ཆེན་མོ་བསྟན་བཅོས་གཉིས་སུ་གོ་བ་ལེན་མཁན་ཡོད་ཀྱང་། དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱིས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་མཐའ་འཁོར་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་འབྲེལ་བའམ་སོ་མཚམས་བརྗོད་དུས་ཡུལ་བྲིས་ཆེན་མོ་ཞེས་རེས་མོས་སུ་དྲངས་ཡོད་པའི་དགོངས་གཞི་ཡང་། བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད་དམ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་བོད་རང་གི་ཆབ་སྲིད་དང་ཆོས་ལུགས་ལོ་ལོ་རྒྱུས་ཙམ་མ་ཟད། རྒྱ་གར་ལྟ་བུའི་མཐའ་འཁོར་གྱི་བསྟན་པ་འཕེལ་བའི་གཞི་རྒྱལ་རབས་ཀྱང་འབྱུང་བ་སོགས་ཡུལ་ཕྱོགས་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་བྲིས་པར་གཞིར་བྱས་ནས་བཏགས་པ་རྟོགས་ཐུབ། ཡུལ་བྲིས་ཆེན་མོ་ཞེས་པ་འདི་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པ་ཙམ་ནས་རྒྱ་ཆེར་སྤྱོད་པའི་སྲོལ་བྱུང་བ་འདྲ་ཡང་ཕྱིས་དེ་ཙམ་དར་ཁྱབ་མི་ཆེ།

གསུམ། མཛད་པ་པོ་དང་དཔེ་རྒྱུན་འཁྱར་ཚུལ་སྐོར།

ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིའི་མཛད་པ་པོ་བཀའ་གདམས་དགེ་བཤེས་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་ནི་ཡར་ལུང་དུ་གནའ་བོའི་བོད་ཀྱི་རུས་རྒྱུད་ཁུ[16]ལས་འཁྲུངས་ཤིང་། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་རྗེས་ཀྱི་ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་དང་ཕར་ཕྱིན་བཤད་ཉན་གྱི་བརྒྱུད་ཁུངས་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཇོ་བོ་རྗེའི་ཐུགས་སྲས་ཁུ་རྔོག་འབྲོམ་གསུམ་ཞེས་བཀའ་གདམས་དགེ་བཤེས་རྣམས་ཀྱིས་ནམ་རྒྱུན་ངག་ཏུ་འཁྱེར་བ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ལས་ཆེན་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན(1432-1506)གྱིས་མཛད་པའི་བཀའ་གདམས་ཆོས་འབྱུང་གསལ་བའི་སྒྲོན་མེར་རྣམ་ཐར་ཅུང་རྒྱས་པ་ཞིག་ཡོད་པ་མ་གཏོགས། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་དང་ཆོས་འབྱུང་སོགས་སུ་ཇོ་བོ་རྗེ་ནས་རྔོག་འབྲོམ་གཉིས་དང་དེ་ལས་བརྒྱུད་པའི་བཀའ་གདམས་དགེ་བཤེས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་བརྗོད་པ་གཙོ་ཆེ་ཞིང་། ལར་རགས་ཙམ་བྲིས་པའང་དེབ་ཐེར་སྔོན་པོར་འབྱུང་བ་དེ་ལས་ནང་དོན་གཞན་ཞིག་མ་མཐོང་། དུས་སྐབས་དེར་ཁུ་སྟོན་གྱིས་ཇོ་བོ་རྗེ་དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི་ཤ(982-1054)ལ་བསྙེན་བཀུར་ཡག་པོ་མ་གནང་བ་དང་དགེ་བཤེས་སྟོན་པ(1004-1064)དང་གཏེར་སྟོན་གྲ་བ་མངོན་ཤེས། ཨ་མེས་བྱང་ཆུབ་བཅས་ལ་མི་མགུ་བར་བསྙད་པ་སོགས་བོད་སྟོན་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ཁུ་སྟོན་ལ་ཐུགས་སྣང་ཡག་པོ་མེད་པས། ཕྱིས་བཀའ་གདམས་པའི་ཆོས་འབྱུང་རྩོམ་མཁན་དག་གིས་ཁོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དེ་ཙམ་སྣང་འཇོག་མ་བྱས་པ་ཡིན་ཡང་སྲིད། གང་ལྟར་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་ཉིད་མི་ཆེན་ཡིན་པ་དང་ཐུགས་རྒྱལ་ཅུང་ཙམ་ཆེ་བས། སོལ་ནག་ཐང་པོ་ཆེའི་དགོན་པ་མེས་ཚིག་པའང་ཁུ་སྟོན་གྱིས་འབྲོམ་སྟོན་པར་མི་མགུ་བའམ་སྡང་སུན་བྱས་པ། གཏེར་སྟོན་གྲྭ་བ་མངོན་ཤེས་ལ་བརྙས་ཐབས་བྱས་པའི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བར་འདོད[17]ནའང་། དགེ་བཤེས་སྟོན་པའི་ཞལ་ནས་དིང་སང་ཇོ་བོ་ལས་གཞན་བོད་ན་གཞུང་མན་ངག ལུང་རིགས་པ་ཐམས་ཅད་དགེ་བཤེས་ཁུ་སྟོན་ལས་ལྷག་པ་མེད་པར་གསུངས་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བའི་བར་དུ་ཟམ་མ་ཆད་པའི་ཕར་ཕྱིན་དང་མངོན་པ། བྱང་སའི་བརྒྱུད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཁུ་སྟོན་ནས་བརྒྱུད་པ་དང་། རྒྱལ་བའི་བཀའ་བོད་དུ་བསྒྱུར་བར་ཡང་ཕྱག་རྗེས་གང་འཚམས་ཤིག་ཡོད་ཕྱིན།[18] ཁོང་ནི་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་དུ་མཛད་རྗེས་ཆེ་བའི་མི་སྣ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།                                         

རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་དང་ཆོས་འབྱུང་གསལ་བྱེད་དམིགས་ཐུར་གྱི་འགྲེལ་བར་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་རྩོམ་རོགས་ལ་རྒྱ་ལྷ་པོ་ཞེས་པ་ཡོད་པར་གསུངས་པ་མ་གཏོགས། ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ནས་ཀྱང་རྩོམ་རོགས་དེ་འདྲ་ཞིག་ཡོད་པར་མ་གསུངས་ལ། རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་དང་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། དབུས་པ་བློ་གསལ་སོགས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ལ་གདེང་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐུ་དངོས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་གཟིགས་མྱོང་ཡང་། རྒྱ་ལྷ་པོ་ཞེས་པའི་རྩོམ་རོགས་ཤིག་ཡོད་པར་མ་གསུངས་པས་དོགས་གཞི་ཤིན་ཏུ་ཆེ་ཞིང་། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་ཀུན་གྱི་བོད་རིག་པའི་མཁས་དབང་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྒྱ་ལྷ་པོ་ཞེས་པའི་མི་འདི་ཁུ་སུམ་མེར་འཇོག་རྒྱུ་ལས་མ་བྱུང་མོད། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་དང་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ་རྒྱ་ལྷ་པོས་བརྩམས་པར་བཤད་པ[19]ནི་རྩ་བའི་གཞུང་གི་བསྟན་བྱ་མ་ཡིན་ལ། ཕྱིས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་པའི་ཁྲོད་དུ་ལྷ་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱ་ལྷ་བར་གསུངས་པར་དགོངས་གཞི་གང་ཞིག་ཡོད་པར་མ་ཤེས་མོད། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་གཞིར་བཟུང་བའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པའི་དབུ་མེད་ལག་བྲིས་མར་རྒྱ་ལྷ་པོ་ཞེས་འབྱུང་བས་དཔེ་རྒྱུན་གཞན་ཞིག་ལ་ཁུངས་གཏུགས་པ་ཡིན་ཡང་སྲིད། གང་ལྟར་སྔ་མ་བཞིན་བྱུང་ན་བཙན་པོའི་གདུང་རྒྱལ་ཕྱི་མའི་ཁྲོད་དུ་ལྷ་བཙུན་ཚུལ་ཁྲིམས་བཟང་པོས་ཀྱང་རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་ཆེན་མོ་ཞིག་མཛད་མྱོང་བར་གསུངས་པས་མནོ་བསམ་གཏོང་མི་ཆོག་པ་མེད་ལ། ཕྱི་མ་དེ་ཕལ་ཆེར་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་དང་གཅིག་ཏུ་འགྲོ་བས། ཁུ་སྟོན་དང་དུས་མཉམ་གྱི་རུས་རྒྱ་ཅན་ཞིག་ལ་བསམ་བློ་གཏོང་རྒྱུ་ལས་འོས་མེད་དེ། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་རྗེས་སུ་རུས་རྒྱ་ཅན་གྱི་མཁས་པ་དང་ལོ་ཙཱ་བ་མང་དུ་བྱུང་བ་ལས། ཁུ་སྟོན་དང་དུས་མཉམ་པའམ་ཁུ་སྟོན་ལ་འབྲེལ་འདྲིས་ཆེ་བ་རྒྱ་རྒྱལ་བ་ཚུལ་ཁྲིམས་སེང་གེ་ཞེས་པས་ཁོང་གི་མདུན་ནས་ཕར་ཕྱིན་དང་མངོན་པ། བྱང་ས་བཅས་གསན་མྱོང་བ་མ་གཏོགས།[20] གཞན་རུས་རྒྱ་ཅན་གྱི་མཁས་པ་ཁུ་སྟོན་དང་འབྲེལ་འདྲིས་ཟབ་པ་ཞིག་རྙེད་མ་བྱུང་བས། དོར་ཞི་རིན་པོ་ཆེའི་ཞལ་ནས་སྤྱིར་རྩོམ་པ་པོ་སུ་ཡིན་ཐག་མི་ཆོད་ཅིང་ཐེ་ཚོམ་ཡོད་པའི་གནའ་རྩོམ་གྱི་རིགས་རྟོག་ཞིབ་བྱེད་པའི་ཚེ། ཡིན་མིན་གང་ཡང་ཤེས་བྱེད་ཀྱི་རྟགས་རྡོ་རྗེ་ལྷུན་པོ་དང་འདྲ་བ་མེད་ན། ཞེ་འདོད་དང་འོལ་ཚོད་ཀྱིས་ཐག་བཅད་པ་མཁས་པའི་ལུགས་དང་འགལ་བར་མ་ཟད། ཐག་བཅད་ཀྱང་གཏན་ཚིགས་ཀྱི་ནུས་པ་མེད་པས་ཚད་མར་མི་འཛིན་ནོ། ། ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ཤེས་བྱེད་གཞན་མ་མཆིས་པས་འོལ་ཚོད་བྱེད་མི་གཏུབ་བོ། །

ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་བྱ་བའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདི་ད་ལྟ་རང་ཅག་གི་མིག་གི་བགོ་སྐལ་དུ་མ་སྨིན་ནའང་། བོད་སྔ་རབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ལུང་འདྲེན་དང་དཔེ་ཐོར་བཀོད་དེ། དུས་ཡུན་རིང་བོ་ཞིག་ལ་དཔེ་རྒྱུན་ཆད་མེད་པ་མངོན་གསལ་ཡིན་པར་མ་ཟད། དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པ་ནས་བཅུ་གསུམ་པའི་བར་དུ་མཁས་པ་མང་པོས་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་གྱི་རྩ་བའི་ཁུངས་སུ་བཅོལ་ཡོད་མོད། བར་སྐབས་འདིར་ཁོང་ཅག་གིས་ལུང་ཁུངས་གསལ་བོར་མ་བཀོད་པས། དཔེ་སྡུར་བྱེད་དུས་ནང་དོན་ལ་ལྷད་སྐྱོན་བྱུང་ཡོད་མེད་བརྟག་རྒྱུ་དཀའ་བའི་གནས་སུ་ལྷུང་། ཆོས་འབྱུང་གསལ་བྱེད་དམིགས་ཐུར་གྱི་འགྲེལ་བར་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གིས་བརྩམས་པ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོའམ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་བྱུང་བ་དང་།[21] ཡང་ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ཀྱིས་ཆོས་འབྱུང་དམིགས་ཐུར་རྩ་བར་བཟུང་ནས་ཆོས་འབྱུང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན་བརྩམས་པར[22]གཞིགས་ན། དམིགས་ཐུར་གྱི་རྩོམ་མཁན་ནི་ད་ཕན་མཐོང་དུ་ཡོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་དག་ལས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་གཟིགས་མཁན་སྔ་ཤས་སུ་བརྩི་ཆོག་པར་སྙམ་ཡང་། ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ཀྱིས་མཛད་པ་པོ་དངོས་སུ་མ་བསྟན་ལ་ཆོས་འབྱུང་གསལ་བྱེད་དམིགས་ཐུར་གྱི་འགྲེལ་བར་ཡང་མཚན་མི་གསལ་བར་མ་ཟད། ཆོས་འབྱུང་དམིགས་ཐུར་གྱི་རྩ་བར་ཡང་འགྲེལ་པ་ནང་བཞིན་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་དྲངས་ཡོད་མེད་བརྟག་དཀའ་བར་གྱུར། དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་དུས་མགོར་ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ཀྱིས་ཐེངས་གཉིས་ལ་མ་གཏོགས་ཁུའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིའི་མཚན་བྱང་དྲངས་མེད་པ་དང་།[23] ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དབང་མཛད་བཅུའི་སྐོར་ལ་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་ཡོད་པ་ཤིན་ཏུ་མངོན་གསལ་ཡིན་ཡང་། དབང་མཛད་གཉིས་ཆད་པས་རྩོམ་པ་པོ་རང་གི་ལྟ་བའམ་དཔེ་རྒྱུན་ལ་ཆད་ལྷག་བསྲེས་གསུམ་ཤོར་བ་ཡིན་ཡང་སྲིད། དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གྱིས་གསལ་བཤད་ཁ་གསལ་མེད་པར་ཐེངས་གཉིས་ལ་ལོག་གནོན་ཆེན་པོའི་རྩ་བའི་གཞུང་ལུང་འདྲེན་དང་། ཡང་སྔ་ཕྱི་བར་གསུམ་བཅས་ཐེངས་གསུམ་ལ་མཚན་བྱང་དྲངས་ཀྱང་བར་མར་མཛད་མཁན་སྨྲས་མེད་ལ།[24] སྔ་ཕྱི་གཉིས་ཀྱི་མཛད་པ་པོ་མི་གཅིག་པས་དགོངས་གཞི་གཞན་ཞིག་ཡོད་མེད་ཅིས་ཀྱང་བརྟག་པར་འོས། དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པར་དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱིས་ཐེངས་དྲུག་ལ་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ལུང་འདྲེན་ཁུངས་གཏུགས་མཛད་ཅིང་། དབང་མཛད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མ་གཏོགས་གཞན་དག་ད་ཕན་ལོ་རྒྱུས་མཁས་པ་གཞན་དག་གིས་ལུང་འདྲེན་བྱས་མྱོང་མེད་པ་ཤ་སྟག་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དུ་གསུངས་པ་ཐ་དད་དུ་སོང་བ་དང་ལོ་རྒྱུས་དོན་དངོས་ལ་འབྲེལ་བ་ཆེ་བས། ཁོང་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ལུང་ཁུངས་ལ་གསལ་བྱེད་དང་ཡུལ་བྲིས་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི་བླ་དྭགས་ཀྱི་མཚན་བྱང་འདོན་མཁན་སྔ་གྲས་ཆགས་ཡོད། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པ་ནས་བཅུ་བདུན་པའི་བར་ནི་རྩ་བའི་ཆ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་ཐོ་འགོད་པ་ཙམ་མ་ཟད། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་དང་རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་རྣམ་གཉིས་ནས་སྔར་གྱི་ལུང་འདྲེན་སྟེང་ལ་ནང་དོན་གསར་བ་ཁག་ཅིག་དྲངས་པ་དང་། དེ་ལས་ཀྱང་གལ་ཆེ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆོས་འབྱུང་དེབ་ཐེར་རྣམས་སུ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ལུང་ཁུངས་སྨྲས་མེད་པ་དག་ལ་གསལ་ཁ་དོད་ཅིང་། མཚན་བྱང་དངོས་བཀོལ་བས་ཕྱིས་ཀྱི་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བར་ཡང་ལྔ་བ་ཆེན་པོའི་ལུང་འདྲེན་རྩ་བར་བཟུང་བའང་ཡོད་ལ། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་སྔ་རྗེས་སུ་ཐེངས་བཞི་ལ་ལུང་འདྲེན་མཛད་ཅིང་དཔེ་ཐོར་དྲངས་པ་དང་། རྒྱལ་དབང་ལྔ་བ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོས་ཐེངས་གཅིག་ལ་མ་གཏོགས་ལུང་འདྲེན་མ་མཛད་ཀྱང་། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་དངོས་ཐོག་མར་བསྟན།

དུས་རབས་བཅོ་བརྒྱད་པ་ནས་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བའི་བར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་རྒྱུན་གནས་སྟངས་དེ་མཚམས་རེར་ལུང་ཁུངས་ཇི་བཞིན་སྨྲས་ཡོད་པ་དང་། ཡང་མཚམས་རེར་ལུང་ཁུངས་བརྒྱུད་ནས་དྲངས་ཡོད་པ་བཅས་རབ་རིབ་མག་མོག་ཅིག་ཡིན་མོད། ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་གསལ་ཁ་མི་དོད་ཅིང་སྔོན་གྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་སུ་མ་གསུངས་པ་དག་ལ་ཁ་གསབ་བྱས་ཡོད་པས། རྩ་བའི་ཆ་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་རིན་ཐང་སྔར་བཞིན་མ་ཉམས་པར་གནས་ཡོད། བྲག་དགོན་པ་དཀོན་མཆོག་བསྟན་པ་རབ་རྒྱས(1801-?)ཀྱིས་ཆོས་འབྱུང་དང་རྣམ་ཐར་གྱི་ཐོ་རུ་ཁུ་སྟོན་དང་ཁོང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའམ་ལོག་གནོན་ཆེན་པོ་བཀོད་པར་མ་ཟད། ཞང་མདའ་འཇམ་དཔལ་དང་ཡང་གོང་ཤེས་རབ་འབྱུང་གནས་གཉིས་ཁམས་སུ་བྱོན་པ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་གཏུགས་ཡོད་ཀྱང་། ཞང་མདའ་འཇམ་དཔལ་ལས་བླ་ཆེན་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བའི་ཚིག་ཇི་བཞིན་དྲངས་འདུག་པས། ཁོང་གིས་འདི་དག་ནི་རང་གི་མཐོང་ཐོས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་བ་རགས་རིམ་བཀོད་པ་ཡིན་ལ་འགའ་ཞིག་འོག་ཏུ་འབྱུང་ངོ་། །[25] ཞེས་མཐོང་ཐོས་གཉིས་སུ་གསུངས་པ་ཡང་དོན་ལ་མཁས་པའི་ལུང་རིགས་ཀྱི་གཏན་ཚིགས་ཡ་མ་བྲལ་བའི་རྟགས་ཡིན། ཀོང་སྤྲུལ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོས(1813-1894)ལ་གསུམ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་བ་ནི་རབ་ཀྱི་མི་དགུ་ལས་ཐོས་པ་ཆེ་བའི་ཁུངས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་གཏུགས་ཡོད་པས།[26] ཀོང་སྤྲུལ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་གཟིགས་མྱོང་བ་མིན་ནམ་སྙམ་པས་བརྟག་པར་འོས། དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བརYoseb Gerganལགས་ཀྱིས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་དངོས་ཙམ་མ་ཟད། ཁེང་ལོག་གི་དཔེ་དང་འབྱུང་རྐྱེན། གནས་ཚུལ་བཅས་ཡོད་བཀོད་པ་དེ་ལྔ་བ་ཆེན་མོའི་གསུང་ལ་གཏུགས་པ་མིན་ནམ་སྙམ་ཡང་།[27] ཕྱིས་ཀྱི་མཁས་པའི་ཁྲོད་དུ་ཁོང་ནི་མགོ་ཟླུམ་དས་ཆད་དང་མི་རབས་ཤིང་རྩ། སྟོང་སྡེ་མིའི་བྱུང་སྲིད། རྒྱལ་རབས་རྐྱང་ཁུག་སྤུན་གསུམ་སོགས་གཟིགས་མྱོང་ཞིང་། ལོ་རྒྱུས་ལ་མཁྱེན་རྒྱ་ཤིན་ཏུ་ཡངས་པས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་གཟིགས་མ་མྱོང་བའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཅིག་ལར་ནས་མེད་དོ། ། སྤྱིར་ན་དཔེ་རྒྱུན་འཁྱར་ཚུལ་འདིའི་གཞི་འཛིན་ས་དཔལ་སོ་ནག་ཐང་པོ་ཆེའི་མཁན་རབས་རིམ་བརྒྱུད་དམ་ཁུ་སྟོན་བླ་བྲང་ནས་འཚོལ་དགོས་ཀྱང་། ཁུ་འབྱུང་གནས་རྒྱལ་མཚན(དུས་རབས༡༡པ)དང་ཁུ་ཤེས་རབ་བརྩོན་འགྲུས(1075-1143)། ཁུ་མདོ་སྡེ་འབར(དུས་རབས༡༢པའི་མཇུག)བཅས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གསལ་ཁ་མེད་པར་མ་ཟད། ད་ལྟ་སོལ་ནག་ཐང་པོ་ཆེའི་ཁུ་སྟོན་བླ་བྲང་དང་ཁུ་པ་གྲྭ་ཚང་ཡོངས་སུ་འཇིགས་པར་མ་ཟད། ལོ་ཟླ་ཚེས་ཞག་བསྟན་དུ་མེད་ཀྱང་ཕྱིས་ཐང་པོ་ཆེར་མེ་སྐྱོན་ཐེངས་གཅིག་ཀྱང་ཤོར་མྱོང་བས། ཐང་པོ་ཆེ་ནས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་རྒྱུན་འཚོལ་རྒྱུ་དེ་ནི་སྨུག་རྒྱུར་བསྙེགས་པ་ནང་བཞིན་དུ་ཟད། ཡིན་ནའང་། དུས་སྐབས་སོ་སོའི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དཔེ་རྒྱུན་ལུང་འདྲེན་བྱས་པས། ད་ལྟ་ང་ཚོས་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ནང་དོན་རགས་ཙམ་རྟོགས་ཐུབ་པ་བྱུང་མོད། ཨ་ཁུ་ཆིང་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོའི(1803-1875)དཔེ་ཐོར་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མཚན་བྱང་མ་བྱུང་བ[28]དེས་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་བ་ཙམ་ནས་དཔེ་རྒྱུན་ཤིན་ཏུ་དཀོན་པར་གྱུར་བ་རྟོགས་ཐུབ་བོ། །

བཞི། ནང་དོན་གྱི་སྐོར།

ཁུ་སྟོན་གྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་རྩོམ་དུས་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དུས་ཀྱི་ཡི་གེ་རྙིང་པ་འགོས་ཀྱི་ཕྱག་ཡིག་དང་། བསམ་ཡས་རྡོ་རིང་ཡི་གེའམ་ཡང་ན་དེའི་ཕྱིས་ཀྱི་སྦ་བཞེད། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་ལོ་རྒྱུས།[29] ཞེ་ས་དགུ་ཕྲུག་གི་བསྟན་བཅོས[30]སོགས་ལ་ཁུངས་གཏུགས་ཡོད་པར་མ་ཟད། སྔོན་གྱི་ཡིག་རྙིང་གལ་ཆེན་ཅན་ལྔ་དང་གསང་བ་ཡང་ཆུང་སོགས་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པར་ཡང་དཔེ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་བཞུགས་པར་དཔག་ན། ཡིག་རྙིང་འདི་དག་ལའང་ཁུངས་བཅོལ་གང་འཚམས་གནང་ཡོད་སྲིད་ཀྱང་། རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་རྒྱ་འགྱུར་མའི་སྔོན་འགྲོར་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གིས་ཅན་ལྔ་དང་གསང་བ་ཡང་ཆུང་གཞིར་བཟུང་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་བརྩམས་པར་བཤད་པ་ནི་འགྱུར་སྐྱོན་ཁོ་ན་ལས་མ་འདས་སྟེ། ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས་ཀྱིས་ཅན་ལྔ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་སོགས་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་ནས་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་བརྩམས་པར་བཤད་པ་དང[31]གོ་ལྡོག་ཏུ་ཕྱིན་ཡོད་ལ། ཆོས་འབྱུང་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན་ཤིང་པར་མའི་ལྡེབ155པར་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་ཚན་པ་ཞིག་ལྡེ་སྟོན་གྱི་ཆོས་འབྱུང་དུ་དྲངས་པ་གསལ་བོར་འཁོད་ཡོད་ཅེས་པའང་དེ་ལས་མ་འདས་པ་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོས་ཟིང་པོ་མགོ་སྔོན་ཅན་ལོ་རྒྱུས་སྣ་ཚོགས་སྟོན་པའི་གཞུང་ཞིག་ཏུ་འདོད་པ[32]ཡིག་ཆ་གོང་འོག་འཁྲུགས་པའི་སྐྱོན་ལས་བྱུང་བ་ཤ་སྟག་གོ །

ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་སུ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་འགོ་མ་བརྩམས་པའི་སྔོན་དུ། རྒྱ་གར་གྱི་གདུང་རྒྱུད་ལོ་རྒྱུས་སམ་རྒྱ་གར་དུ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དར་བའམ། ཡང་ན་མཐའ་འཁོར་རྒྱལ་པོ་རྣམ་བཞི་དང་བོད་ཀྱི་གནས་བབ་འབྲི་སྲོལ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ཡང་། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་སྐབས་སམ་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་སྐུ་འཚོ་བཞུགས་གནང་དུས་རྒྱ་ཆེར་དར་བ་མིན་ནམ་སྙམ་སྟེ། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དབུ་བསྟན་པ་འཕེལ་བའི་གཞི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་བོད་ཀྱི་ཤར་ལྷོ་ནུབ་བྱང་ཕྱོགས་བཞི་རུ་རྒྱ་ནག་དང་རྒྱ་གར། སྟག་གཟིག ཧོར་བཅས་ཡོད་པར་མ་ཟད། བྱེ་མ་སྤྱང་ཀུ་དང་རྡོ་རྒོད་འཕྲང་རིང་། ཧབ་ཤ་རྒྱ་ཆུ། སྲིན་མོ་ཟངས་ཁ་ཤ་རི་བཅས་ཀྱི་རོང་བཞིས་ཕྱོགས་བཞིའི་སོ་མཚམས་ཕྱེས་ཡོད་པ་དང་། བྱེ་བྲག་མོན་དང་བལ་པོར་ལྕགས་གཟེར་སྤོང་པ་དང་ཞགས་པ་རྒྱ་ཆུ་རོང་། འཇང་དང་ཞང་ཞུང་གི་སོ་མཚམས་བར་མཛོ་སྟག་རྒྱ་འཕྲང་དང་གོང་གོད་གཉའ་ལུང་རོང་གིས་ཕྱེས་པ་བཅས་སོ་ཁ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་བཞག་གིས་ཚུགས་ཡོད་ལ།[33] ཕྱིས་ཀྱི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་སོགས་སུ་འཁོད་པའི་སོ་ཁ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་དེ་ཙམ་ཆ་མི་ཚང་བ་དང་། སོ་སོའི་འདོད་ཚུལ་གཅིག་གྱུར་མེད་པ་བཅས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་སོ་ཁ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་གཞག་འདི་གནའ་བོའི་བོད་དང་། མཐའ་འཁོར་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི་ས་མཚམས་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་དཔྱད་གཞི་རྙིང་པ་ཤིན་ཏུ་རྩ་ཆེ་བ་ཞིག་གོ །

བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་མ་ཚུགས་པའི་སྔོན་ནམ་ཡར་ཀླུང་མནའ་འབྲེལ་ཚོ་བའི་སྐབས་སུ་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིངP.T.1286གིས་རྒྱལ་ཕྲན་བཅུ་བདུན་གྱི་ཡུལ་དང་། རྒྱལ་པོ། བློན་པོ་བཅས་ཀྱི་མིང་དངོས་སུ་བསྟན་པ་དང་། དེའི་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་བ་རྣམས་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་སུ་མངའ་མཛད་བཅུའི་མིང་དང་ཡུལ། མཚོན་ཆ་བཅས་ཀྱིས་བསྟན་ཡོད་ཀྱང་། སྐབས་འདིའི་གླེང་བྱ་མངའ་མཛད་བཅུའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་རྒྱུ་མ་ཡིན་པར་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་འདིར་ཁུངས་འདེད་རྩད་ཞིབ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། དབང་མཛད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འདི་ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ནང་རྒྱ་ཆེར་བྲིས་ཡོད་ཀྱང་། སྤྱི་ལོ2012ལོར་རང་ཅག་གི་མིག་གི་བགོ་སྐལ་དུ་སྨིན་པའི་མཐོ་ལྡིང་གི་གསར་རྙེད་ཡིག་རྙིང་རྒྱལ་རབས་ཟླ་རིགས་མར་གནོད་སྦྱིན་ནག་པོ་དང་ཀླུ། མ་སངས། ར་སངས་ཀྱི་བུ་སྐྱེས་དྲུག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཐོ་རེ་ལོང་བ་ཞིག[34]བཀོད་ཡོད་པ་དེ་ནི་ད་ཕན་ལག་སོན་བྱུང་བའི་ཡིག་ཆ་ཀུན་ལས་མངའ་མཛད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་པ་སྔ་ཤས་སུ་མཐོང་ཞིང་། དེའི་ཕྱིས་སུ་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་གཉིས་སུ་ཅུང་ཆ་ཚང་བའི་མངའ་མཛད་བཅུའི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་བཀོད་ཡོད་ལ། ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཁུངས་གཏུགས་པའི་རྦ་བཞེད་དུ་ཡང་གནོད་སྦྱིན་དང་། བདུད། སྲིན་པོ། ལྷ། རྨུ། འདྲེ། མ་སངས། ཀླུ་བཅས་དབང་མཛད་བརྒྱད་ཀྱི་མཚན་དྲངས་ཀྱང་། སོ་སོའི་ཡུལ་དང་མཚོན་ཆ་ཅི་བྱུང་གི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་མེད། ཡིན་ནའང་། སྔ་མ་གཉིས་ཀྱིས་ངག་རྒྱུན་ལས་བཏུས་པའམ་ཡིག་ཚངས་གང་ཞིག་ལ་ཁུངས་གཏུགས་ཡོད་མེད་ཞིབ་ཏུ་མ་གསུངས་པས། དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་གོང་དུ་མངའ་མཛད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་པའི་ཡིག་ཚངས་ཤིག་ཡོད་མེད་བཤད་ཤིན་ཏུ་ཁག་པར་གྱུར་མོད། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བས་ལྷོ་བྲག་ཆོས་འབྱུང་དུ་དྲངས་པའི་མངའ་མཛད་བཅུའི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ལས་ཕྱུང་བ་དངོས་སུ་བསྟན་པར་མ་ཟད། ཡིག་ཚངས་གཞན་དུའང་ཡོད་པར་བཤད་ཀྱང་རྒྱལ་རབས་ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་གཉིས་ལས་སྔ་བ་ཞིག་མ་མཐོང་། འབུམ་རམས་པ་ཕུ་ཐྲེ་ཁུ(L.Petech)ལགས་ཀྱིས་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པའི་ཁེང་ལོག་གི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་བསྟུན་པ་ཞིག་ཡིན་པར་གསུངས་པ་བཞིན།[35] མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གྱིས་བཀོད་པའི་དབང་མཛད་བཅུའི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ནི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པའི་རྩ་བའི་གཞུང་གི་མཆན་བུ་ཡིན་པ་ཤེས་ཐུབ་ལ། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་དང་ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་གཉིས་ཀས་དབང་མཛད་ལྔ་བ་རུས་མུ་ཡིན་པར་གསུངས་པ་དང་། རྒྱལ་རབས་ཟླ་རིགས་མར་ཡང་བོད་ཁམས་གླིང་དགུའི་བདག་པོ་ཀླུ་ཡིན་པར་བཤད་པས། མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གྱི་དབང་མཛད་ལྔ་བའི་མིང་དང་མཚོན་ཆ་ནོར་ཤས་ཆེ་ལ། ཡང་ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ཀྱི་དབང་མཛད་དགུ་བའི་མིང་ཆད་པས་མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གྱི་མི་མ་ཡིན་ལ་བསྡུར་བ་བྱེད་མ་ཐུབ་མོད། དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱི་རྦ་བཞེད་དུ་ཡང་དབང་མཛད་བརྒྱད་པར་ཀླུ་འབྱུང་བས་ལྡེའུ་ཇོ་སྲས་ཀྱི་དབང་མཛད་བརྒྱད་པ་ཆད་པར་ཁ་བསྐང་ན། དབང་མཛད་གཞན་དག་གི་མིང་དང་ཡུལ། མཚོན་ཆ་བཅས་རྩ་བའི་ཆ་ནས་བརྡ་གསར་རྙིང་དང་དཔེ་རྒྱུན་བྲིས་གཟུགས་མ་འདྲ་བའི་ཁྱད་པར་ཙམ་ལས་མེད་ལ། སོ་སོའི་དབང་མཛད་ལྔ་བརྒྱད་དགུ་ཡི་མཚོན་ཆའི་མིང་ཆད་པར་དཔག་ན་ལྷག་ཏུ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་རྒྱུན་གཅིག་ལ་ཁུངས་གཏུགས་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ་པ་དང་། ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་འདི་དག་གུང་བསྒྲིགས་པས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དབུ་ཡར་ཀླུང་མནའ་འབྲེལ་ཚོ་བ་མ་ཚུགས་པའི་སྔོན་གྱི་མངའ་མཛད་དམ། ཡང་ན་དེ་ལས་ཀྱང་སྔ་བའི་དུས་སྐབས་ཤིག་ནས་ཚུགས་ཡོད་པ་ཤིན་ཏུ་གདེང་ཆེན་པོས་བཤད་སྤོབས་སོ། །

ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་སོགས་སུ་ཡི་གེ་ལྷ་གྱེས་ཅན་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་པ་མ་གཏོགས། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་གཉིས་སུ་བོད་གློ་བུར་རྒྱལ་པོ་སྟོན་པའི་བསྟན་བཅོས་བདུན་གྱི་མཚན་དྲངས་པར་ཁུ་སྟོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དྲངས་པར་དཔག་ན། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་དང་བཅས་པའི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་ཡོད་པ་གདོན་མི་ཟ་ཡང་། སྔར་གྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་སུ་ལུང་འདྲེན་མ་བྱས་པའམ་ལུང་ཁུངས་མ་བཀོད་པ་ཅི་རིགས་ཀྱིས་ད་ཆ་ཞིབ་ཏུ་བཤད་མ་གཏུབ་ལ། རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་མང་པོར་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ནས་ལྷ་ཐོ་ཐོ་གཉན་བཙན་བར་དུ་གདུང་རབས་ཉེར་བདུན་བར་ཆབ་སྲིད་སྒྲུང་ལྡེའུ་བོན་གསུམ་གྱིས་བསྐྱངས་པར་རྩོད་མེད་ཡིན་ཡང་། ཁུའི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་ཁྲི་ཐོག་བཙན་ཡན་ཆད་གདུང་རབས་ཉེར་དྲུག་གིས་བསྐྱངས་པར་གསུངས་པ[36]གདུང་རབས་གཅིག་ཆད་པ་མ་ཡིན་པར། ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ་དམ་པའི་ཆོས་དབུ་བརྙེས་པའི་བཤད་སྲོལ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ཤས་ཆེ།ཡང་སྲོང་བཙན་གྱིས་ཁྲུ་འབྲུག་ནས་ཡོངས་རྫོགས་རབ་དགའི་བར་ལྷ་ཁང་བཞི་བཅུ་ཞེ་གཉིས་བཞེངས་པ་དང་། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་རྒྱ་གར་དུ་གཡུལ་བཤམས་ནས་ཆུ་བོ་གངྒའི་འགྲམ་དུ་ལྕགས་ཀྱི་རྡོ་རིང་བཙུགས་པ་ལྕགས་རིའི་མཆོད་རྟེན་རྣམས་ལ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་རེ་བཞུགས་པར་བཤད་པ[37]ལས་ཤེས་ཐུབ་ལ། དེ་བཞིན་བསམ་ཡས་ཆོས་རྩོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་གང་འཚམས་ཤིག་བསྟན་ཡོད་པས། ཕྱིས་སུ་སྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ་ཁུ་སྟོན་གྱིས་མཛད་པར་འདོད་པ་ཡང་། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་བསམ་ཡས་ཆོས་རྩོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་བཞུགས་པར་རྐྱེན་བྱས་པ་མིན་ནམ་སྙམ་པས་བརྟག་པར་འོས་པ་དང་། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ་མཆོག་གི་གསུང་ལ་བརྟག་ན་ཁུ་སྟོན་གྱིས་སྦ་བཞེད་ཀྱི་པར་གཞི་གང་རུང་ཞིག་ལ་གཟིགས་མྱོང་བ་བོད་ཡུལ་གྱི་རབ་ཀྱི་མི་དགུའི་སྔ་མ་དྲུག་རྦ་བཞེད་ཀྱི་ལུགས་བཞིན་བྱས་ཡོད་པས་རྟོགས་ཐུབ་སྟེ། རྦ་གཞེད་དུ་འབྱུང་བའི་དབའི་བནྡེ་གཉིས་དང་ངན་ལམ་རྒྱལ་བ་མཆོག་དབྱངས། རྨ་བན་རིན་ཅེན་མཆོག ལ་གསུམ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་བ། བེ་རོ་ཙ་ན་བཅས་དྲུག་གི་སྟེང་ལ་ལྷ་ལུང་རབ་འབྱོར་དབྱངས་དང་ནམ་མཁའི་སྙིང་བོ། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་བཅས་བོད་ཡུལ་གྱི་རབ་ཀྱི་མི་དགུའི་ཆེ་བ་ཚིག་ཉུང་ཞིང་དོན་བསྡུས་ཀྱིས་བསྟན་པར[38]མ་ཟད། ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དག་ཏུ་སད་མི་མི་བདུན་གྱི་གྲས་སུ་འཁོན་ཀླུའི་དབང་པོ་བཞག་ཡོད་པ་དང་ཡེ་ནས་མི་འདྲ། དེ་བཞིན་སྤུར་རྒྱལ་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དུས་མཇུག་གི་ཁེང་ལོག་གི་ལོ་རྒྱུས་སུ་བྲན་ཀ་དཔལ་ཡོན་ལ་ཉེས་ཆད་བཅད་པའི་སྡིག་འབྲས་ཀྱིས་མཐར་འབྲོ་ཅོག་གཉིས་དང་བྱང་སྣང་གཉིས། སྒྲོ་རྨ་གཉིས། མཆིམས་གཉགས་གཉིས་སོགས་ཀྱིས་སྔ་རྗེས་སུ་དབུས་གཙང་གཉིས་སུ་དབང་རིས་བཅད་དེ་རྗེ་ཚན་མང་པོར་ཆགས་པ་དང་། འཕྱོངས་རྒྱས་བཙན་པོའི་བང་སོ་བྲུས་པ[39]བཅས་ལྷ་སྒྲུང་དང་སྦྱར་ཏེ་བྲིས་པ་ཡང་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་ཀྱི་སྔ་གྲས་སུ་ཆགས་པ་མིན་ནམ་སྙམ་ཡང་། དེར་རྗེ་བློན་རྣམས་ཀྱི་རུས་རྒྱུད་ཙམ་མ་ཟད་དབང་རིས་བཅད་སའི་ཡུལ་ལུང་དང་མཁར་རྫོང་གི་མིང་ཡང་བྱུང་བས། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དུས་མཇུག་གི་ཟང་ཟིང་ཆེ་བའི་ཆབ་སྲིད་གནས་བབ་དང་དབུས་གཙང་གཉིས་སུ་དབུ་ཡོག་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་ཡིག་ཆ་ཤིན་ཏུ་རྩ་ཆེ་བ་ཞིག་ཅི་ལ་མིན། སྤྱིར་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་འདུལ་བ་སླར་གསོའམ་སྡོམ་རྒྱུན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་མཁས་པ་མི་གསུམ་ལས་བླ་ཆེན་དགོངས་པ་རབ་གསལ་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་ནས་དབུ་ཚུགས་པར་བཤད་ནའང་། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་བསྟན་པ་བསྣུབ་པའི་དུས་སུ་ཞང་མདའ་འཇམ་དཔལ་དང་ཡང་གོང་ཤེས་རབ་འབྱུང་གནས་དབུས་ནས་ཁམས་སུ་བྱོན་ཞིང་། ཡང་ཞང་མདའ་འཇམ་དཔལ་ལས་བླ་ཆེན་བསྙེན་པར་རྫོགས་པར་བཤད་པ་དེ། མཁས་པ་མི་གསུམ་ལས་བླ་ཆེན་བསྙེན་པར་རྫོགས་པ་དང་ཡེ་ནས་མི་འདྲ། ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་མང་པོས་དབུས་གཙང་མཁས་པ་མི་བཅུས་བླ་ཆེན་དགོངས་པ་རབ་གསལ་སྐུ་དངོས་ལ་གཏུགས་པར་བཤད་ཀྱང་། དོན་དངོས་སུ་གྲུམ་ཡེ་ཤེས་རྒྱལ་མཚན་ལས་མཁས་པ་མི་བཅུ་བསྙེན་པར་རྫོགས་པར་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་གསུངས་པས། དུས་རབས་བཅུ་བ་ནས་བཅུ་གཅིག་པའི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་ལ་ཕྱིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་དང་མི་འདྲ་བ་ཤིན་ཏུ་མང་ངོ་། །

ལྔ། མཇུག་བསྡུ།      

དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པར་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གིས་བརྩམས་པའི་བསྟན་བཅོས་རིན་ཆེན་བང་མཛོད་དམ། མཚན་བྱང་གཞན་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་དང་ལོག་གནོན་ཆེན་མོ། ཡང་ན་ཡུལ་བྲིས་ཆེན་མོ་བཅས་སུ་འབོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདི་ཕྱིས་ཀྱི་འཇིགས་པས་ད་ལྟ་དཔེ་རྒྱུན་ཤིན་ཏུ་དཀོན་པོར་གྱུར་ཡང་། དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པ་ཙམ་ནས་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མཚན་བྱང་དང་ལུང་ཁུངས་འདྲེན་པ། དཔེ་ཐོ་འགོད་པ་སོགས་ཀྱི་མཛད་པས། ད་ལྟ་རང་ཅག་གིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་ངེས་ཤེས་རགས་ཙམ་འདྲོངས་ཐུབ་པ་ཡང་མཁས་དབང་ཁོང་རྣམས་ཀྱིས་བཀའ་དྲིན་ལས་མ་འདས། ཡིན་ནའང་། དུས་ཀྱི་འཇིགས་པའི་དབང་གིས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་དཔེ་རྒྱུན་ཆད་པའམ་ཤིན་ཏུ་དཀོན་པོར་གྱུར་བས། སྤྱི་ལོ1957ལོར་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་གླེང་བ་ནས་ད་ལྟའི་བར་གྱི་ལོ་ངོ་དྲུག་ཅུ་ལྷག་གི་རིང་ལ། རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་ཀུན་གྱི་ཞིབ་འཇུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འདིར་ཞོར་འཕྲོས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་གང་འཚམས་ཤིག་གནང་ཡང་། བསྟན་བཅོས་ཀྱི་མཚན་བྱང་དང་བརྗོད་བྱར་གོ་བ་མ་ལོན་པའམ་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་གཞན་ལ་ནོར་བས། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོར་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་ཅིག་བྱ་རྒྱུ་ཁ་ཚ་དགོས་གཏུགས་ཀྱི་དོན་ཞིག་ལགས་ཀྱང་། དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་དཀོན་དྲགས་པས་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་དཔྱད་པ་གནད་དུ་ཐིངས་པ་གཏོང་རྒྱུར་ཤིན་ཏུ་དཀའ། དེ་ལྟ་ནའང་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོའི་མ་ཡིག་དངོས་ལག་སོན་མ་བྱུང་བར་དུ་བོད་སྔ་རབས་པས་མཛད་པའི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་དཔེ་བསྡུར་གྱིས་ནང་དོན་སྔར་ལས་འཐུས་ཚང་དང་གྲ་ཇེ་རྒྱས་སུ་གཏོང་རྒྱུ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་སྟེ། ད་ཕན་ལག་སོན་བྱུང་བའི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་དག་གི་ལུང་འདྲེན་རྩ་བར་བཟུང་ན། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་སྤྱིར་བསྟན་པ་འཕེལ་བའི་གཞི་རྒྱལ་པོའི་རབས་དང་བསྟན་པའི་འཕེལ་འགྲིབ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་གཉིས་ལ་འདུ་ཞིང་། སྒོས་སུ་བོད་དང་བོད་ཀྱི་མཐའ་འཁོར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གནས་ཡུལ་དང་སོ་མཚམས་ཙམ་མ་ཟད། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་མཐོ་དབུས་མདོ་སྒང་གཅིག་གྱུར་མ་གནང་བའི་སྔོན་གྱི་བོད་དང་ཞང་ཞུང་། མོན་བཅས་ཀྱི་སོ་མཚམས་ཀྱང་བསྟན་ཡོད་ལ། དབང་མཛད་བཅུའི་མཚན་དང་ཡུལ་། མཚོན་ཆ་ཅི་བྱུང་། གཉའ་ཁྲིའི་བྱོན་ཚུལ། སྲོང་བཙན་གྱིས་ལྷ་ཁང་ག་ཚོད་བཞེངས་ཚུལ། བསམ་ཡས་ཆོས་རྩོད། རབ་ཀྱི་མི་དགུའི་ཁྱད་ཆོས་སོ་སོ། ཁེང་ལོག་འབྱུང་རྐྱེན་དང་ཁེང་ལོག་རྗེས་ཀྱི་ཡུལ་ཁམས་སོ་སོའི་རུས་རྒྱུད་རྣམས་ཀྱིས་ཡུལ་གང་དང་མཁར་རྫོང་གང་ལ་བརྟེན་ནས་དབང་རིས་བཅད་པ། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་འདུལ་བ་སླར་གསོ་བཅས་དུས་ཀྱི་སྔ་ཕྱི་ལྟར་བརྩམས་ཡོད་པས། ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་ཡར་ལུང་རྒྱལ་རབས་མ་ཚུགས་པའི་སྔོན་དང་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས། བཙན་པོའི་འཐོར་ཞིག་ཏུ་གྱུར་བའི་རྗེས། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་འགོ་ཚུགས་པ་བཅས་སྐབས་བཞི་ལ་བསྡུ་རུང་ཞིང་། ཡང་ནང་དོན་ལྟར་དབྱེ་ན་བོད་དང་མཐའ་འཁོར་རྒྱལ་ཁག་གི་སོ་མཚམས་དང་། གནའ་བོའི་ཚོ་བའི་གནས་སྟངས། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་རྗེས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས། དུས་རབས་དགུ་བའི་ཆབ་སྲིད་སྡེ་གཟར་བཅས་ལྔ་ལ་འདུས་པས། ཅན་ལྔ་དང་གསང་བ་ཡང་ཆུང་བཅས་དང་འདྲ་བར་ནང་དོན་ཆིག་རྐྱང་བ་སྟོན་པ་ཞིག་མ་ཡིན་པར་བརྗོད་བྱ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་། ལོ་རྒྱུས་དོན་དངོས་དང་མཐུན་པ། ལྟ་བ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་སོགས་མདོར་ན་སྐུ་ཞབས་སུང་ལིན་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་སྣ་འཛོམས་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་ཡིན་པར་གསུངས་པར་ཤིན་ཏུ་མད། ཡིན་ནའང་། ལོ་རྒྱུས་དུས་ཡུན་རིང་མོའི་ཁྲོད་དུ་དཔེ་རྒྱུན་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་བྱུང་བའམ་ལྷད་ཞུགས་པས་མ་ཡིག་གི་ནང་དོན་ལ་འགྱུར་བ་ཐེབས་པ་དང་། བརྡ་གསར་དུ་ཕབས་པ། ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་སྒེར་གྱི་ལྟ་བ་འདྲེས་པ་བཅས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་ཡང་ཡོད་པས། ལུང་འདྲེན་ཐམས་ཅད་ཁུ་སྟོན་གྱི་མ་ཡིག་དངོས་ཡིན་པར་བསམས་ནས་དཔྱད་པ་གཏོང་མི་རུང་བ་ལ། མ་ཡིག་དངོས་མ་མཐོང་བར་བརྗོད་བྱ་ཆིག་རྐྱང་བ་ཞིག་བསྟན་ཡོད་པར་འདོད་མི་རུང་བ་སྨྲས་ཅི་འཚལ། མདོར་ན་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ནི་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་གོང་དུ་བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མས་མཛད་པའི་སྣ་འཛོམས་རང་བཞིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་ཤིན་ཏུ་རྩ་ཆེན་པོ་ཞིག་སྟེ། ཅན་ལྔ་གསང་བ་ཡང་ཆུང་དང་འདྲ་བར་ཕྱིས་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་ཀྱིས་ཤུགས་རྐྱེན་དེ་ཙམ་ཐེབས་མེད་པར་མ་ཟད། ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང་གཉིས་དང་དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱི་རྦ་བཞེད་སོགས་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྩོམ་སྟངས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་གལ་ཆེན་ཐེབས་ཡོད་པ་བཅས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དུ་གནས་བབ་ངེས་ཅན་ཞིག་བཟུང་ཡོད་ལ། བརྗོད་བྱ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་རྗོད་བྱེད་ཚགས་དམ་ཉུང་བསྡུས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བྱུང་བ་དེབ་ཐེར་གཅིག་ལ་སྒྲིལ་བའི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་སྔ་གྲས་ཤིག་ཡིན་པ་བསྙོན་དུ་མེད་དོ། །

གསལ་བཤད། དཔེ་ཀློག་ཟིན་ཐོ་འདི་སྤྱི་ལོ༢༠༡༦ལོའི་ལོ་མཇུག་ཏུ་བྲིས་ཤིང་སྐབས་དེར་བོད་ལྗོངས་སློབ་ཆེན་ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གི་ཞིབ་འཇུག་པ་སྐུ་གཞོན་ཤ་བོ་མཁའ་བྱམས་ལགས་ཀྱིས་དགོངས་འཆར་གང་ལེགས་བསྩལ་བར་ཆེད་དུ་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུས་པ་ཡིན།


[1] 石泰安著,耿昇译,汉藏走廊古部族 [M],北京:中国藏学出版社,2013: 9-10

[2] A. Samten G. Karmay, The Origin Myths of the First King of Tibet as Revealed in the Can lnga, The Arrow and the Spindle: Studies in History, Myths, Rituals and Beliefs in Tibet [M], Kathmandu: Mandala Book Point, 1998: 308 B. དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཆེས་ཐོག་མར་སྤྱི་ལོ1992ལོར་ནོར་ཝེ་ནས་བསྡུས་པའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོད་རིག་པའི་ཚོགས་འདུ་ཐེངས་དྲུག་པའི་སྐབས་སུ་སྒྲོག་སྦྱངས་གནང། Tibetan Studies: the Proceedings of the Six Seminar of the International Association for Tibetan Studies, Vol.1[G], ed. PerKvaerne. Oslo: Institute for Comparative Research in Human Culture, 1994: 408-429

[3] A. Luciano Petech, The Disintegration of the Tibetan Kingdom, The History of TibetThe Early Period: to c.AD 850 The Yarlung Dynasty,Vol.1[G], ed. Alex Mckay, London: Routledge Curzon, 2003 : 293 B. དཔྱད་རྩོམ་འདི་ཆེས་ཐོག་མར་སྤྱི་ལོ1992ལོར་ནོར་ཝེ་ནས་བསྡུས་པའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོད་རིག་པའི་ཚོགས་འདུ་ཐེངས་དྲུག་པའི་སྐབས་སུ་སྒྲོག་སྦྱངས་གནང།  Tibetan Studies: the Proceedings of the Six Seminar of the International Association for Tibetan Studies, Vol.1[G], ed. PerKvaerne. Oslo: Institute for Comparative Research in Human Culture, 1994: 649-659

[4] Leonard W. J. van der Kuijp, Tibetan Historiography: Tibetan Literature: Studies in Genre[G],ed. Jose Ignacio Cabezon and R. Jackson, Snow Lion Publication, 1996: 42-43 

[5] Dan martin, Yael Bentor, Tibetan Histories: A Bibliography of Tibetan-Language Historical Works[M], London: Serindia Publications, 1997: 26 

[6] འདི་ནི་སྤྱི་ལོ་ཉིས་སྟོང་བཞི་ལོའི་བོད་ལྗོངས་སློབ་ཆེན་གྱི་རབ་འབྱམས་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མའི་མཐར་ཕྱིན་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་ལགས་ཀྱང་ཐོག་མའི་པར་གཞི་ལག་སོན་མ་བྱུང་། 阿贵,吐蕃小邦时代历史研究 [M],拉萨:西藏人民出版社,2015: 13

[7] 孙林,藏族史学发展史纲要[M],北京: 中国藏学出版社, 2006: 192

[8] བན་ཤུལ་དཔལ་མཁར་རྒྱལ། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་དུས་ཀྱི་དབའ་བཞེད་བྱུང་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བསྐྱར་ཞིབ་བྱས་པའི་དཔྱད་པ། [J] ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ། པེ་ཅིང་། 2015-2: 18-19

[9] 夏吾卡先,一部吐蕃王陵史册 —《桑瓦央琼》的研究与翻译[J], 中国藏学,2016-3: 159

[10] འདི་ནི་སྤྱི་ལོ2011ལོའི་ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་འབུམ་རམས་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མའི་མཐར་ཕྱིན་དཔྱད་རྩོམ་ཞིག་ལགས་ཀྱང་ཐོག་མའི་པར་གཞི་ལག་སོན་མ་བྱུང་། གཡང་མོ་འཚོ། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཞིབ་འཇུག [M] པེ་ཅིང་། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2016: 120

[11] གཡང་མོ་འཚོ། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཞིབ་འཇུག [M] པེ་ཅིང་། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2016: 120

[12] གཡང་མོ་འཚོ། གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ཞིབ་འཇུག [M] པེ་ཅིང་། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2016: 120

[13] དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། [M] པེ་ཅིང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2012: 241

[14] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། གངས་ཅན་ཡུལ་གྱི་ས་ལ་སྤྱོད་པའི་མཐོ་རིས་ཀྱི་རྒྱལ་བློན་གཙོ་བོར་བརྗོད་པའི་དེབ་ཐེར་རྫོགས་ལྡན་གཞོན་ནུའི་དགའ་སྟོན་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] པེ་ཅིང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1988: 78

[15] A. ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས། གླེང་གཞི། མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1987: 4, 7 B. Luciano Petech, The Disintegration of the Tibetan Kingdom, The History of Tibet-The Early Period: to c.AD 850 The Yarlung Dynasty,Vol.1[G], ed. Alex Mckay, London: Routledge Curzon, 2003 : 293 C. Samten G. Karmay, The Origin Myths of the First King of Tibet as Revealed in the Can lnga, The Arrow and the Spindle: Studies in History, Myths, Rituals and Beliefs in Tibet[G], Kathmandu: Mandala Book Point, 1998: 308 D. 海尔伽 于伯赫著,张云译, 第吾教法史法律和政府部分注释,国外藏学研究译文集(第十五辑)[G],拉萨:西藏人民出版社,2001:100 E. Dan Martin, Yael Bentor, Tibetan Histories: A Bibliography of Tibetan-Language Historical Works[M], London: Serindia Publication, 1997: 26 

[16] བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྟེང་དུ་ཁུའི་མཚན་གྱི་མཁས་པ་ཁུ་ཚ་ཟླ་འོད་དང་ཁུ་ལྷུན་འགྲུབ་རྒྱལ་མཚན་སོགས་མང་པོ་ཡོད་པ་ཐམས་ཅད་གནའ་བོའི་བོད་ཀྱི་རུས་རྒྱུད་ཁུ་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ངེས་པ་མེད་ལ། ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གི་ཁུ་ཡང་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཕལ་མོ་ཆེར་རུས་རྒྱུད་དང་ཡུལ་ལུང་གང་ཞིག་ལས་ཐོགས་པར་མ་བསྟན་ཡང་།བྱ་འདུལ་འཛིན་གྱིས་གདུང་རུས་ཁུ་ཡིན་པཪ་བཞེད་ལ་མཁས་དབང་ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་ལགས་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིངS.T.750,0089-S.T.750,0090ཏུ་འབྱུང་བའི་ཁུ་མང་པོ་རྗེ་ལྷ་ཟུང་དང་ཁུ་སྟོན་བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་གཉིས་བར་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་དོགས་སློང་གནང་ཡོད་ལ།  ཕྱིས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིངS.T.750,0103དུ་འབྱུང་བའི་ཁུ་མང་པོ་རྗེ་ལྷ་ཟུང་དང་དགེ་བཤེས་ཁུ་སྟོན་གཉིས་གདུང་རུས་གཅིག་ཡིན་པར་གསུངས་པར་མ་ཟད།མཁས་དབངGene Smithལགས་ཀྱིས་འབྲུག་ཡུལ་ཐིམ་ཕུག་གི་དབུ་ཅན་བྲིས་མའི་བཤད་མཛོད་ཡིད་བཞིན་ནོར་བུ་ལས་བྱུང་བའི་ཁུའི་རུས་རྒྱུད་དེ་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་སུ་དབང་ཐང་ཆེ་རབས་གསུངས་ཡོད། A. བྱ་འདུལ་འཛིན། ཇོ་བོ་ཆེན་པོ་རྗེ་ལྷ་ཅིག་གི་རྣམ་པར་ཐར་བ་བཞུགས་སོ། ། འབྲས་སྤུངས་གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་གི་ཕྱི་ར་ཅན་དུ་བཞུགས་པའི་ཨང་རྟགས107གྱི་དཔེ་རྙིང་ལག་བྲིས་མ། ལྡེབ54པར་གསལ། B. ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་། བོད་གནའ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བདམས་བཏུས་གངས་ལྗོངས་འོད་འབུམ། ཁྱོའོ་ཐོ། གངས་ལྗོངས་ནང་རིག་མཐུན་ཚོགས། 2014: 86དང89ལ་གསལ། C. E. G. Smith, A 15th Century Tibetan Compendium of Knowledge: The Bsad Mdzod Yid Bzhin Nor Bu by Don-dam Smra-ba’i Senge [M], ed. Lokesh Chandra, NewDelhi: Arya Bharati Mudranalaya, 1969: 17

[17] སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ། དཔལ་མཉམ་མེད་རི་བོ་དགའ་ལྡན་པའི་བསྟན་པ་ཞྭ་སེར་ཅོད་པན་འཆང་བའི་རིང་ལུགས་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་གསལ་བ་བྱེད་པ་བཻཌཱུ་རྱ་སེར་པོའི་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] པེ་ཅིང་། ཀྲུང་གོ་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1998: 218 

[18] དཔལ་ལྷ་བཙུན་པ་བྱང་ཆུབ་འོད་ཀྱིས་བཀའ་ལུང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་ཞི་བ་བཟང་པོའི་ཞལ་སྔ་ནས། ལོ་ཙཱ་བ་དགེ་སློང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱལ་བས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས། ཡོངས་ཀྱི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ཆེན་པོ་ཁུ་བརྩོན་འགྲུས་གཡུ་དྲུང་གིས་སྐུའི། བསོད་ནམས་སུ་བསྒྱུར། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྒྱལ་པོའི་འགྲེལ་པ་གྲགས་པའི་ཕྲེང་བ། བསྟན་འགྱུར། སྣར་ཐང་ཤིང་པར། པོད། མདོ། 126: 200a

[19] A. 格西库氏的《广史》,嘉拉波的《洛努钦波》和《桑瓦央琼》。弟吴贤者著,许德存译,弟吴宗教源流[M], 拉萨:西藏人民出版社,2013: 107 B. དགེ་བཤེས་ཁུ་དང་རྒྱ་ལྷ་པོས་བརྩམས་པ་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་པོ་འམ་ལོག་གནོན་ཆེན་པོ། མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་བཞུགས་སོ། ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 215-216

[20] ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། ཟབ་པ་དང་རྒྱ་ཆེ་བའི་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཐོབ་ཡིག་གངྒཱའི་ཆུ་རྒྱུན། ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོའི་གསུང་འབུམ། [M] ཀ-ལྡེབ23aདང25aདང41bབཅས་སུ་གསལ། ཞོལ་ཤིང་པར།

[21] མཛད་པ་པོ་མི་གསལ། ཆོས་འབྱུང་གསལ་བྱེད་དམིགས་ཐུར་གྱི་འགྲེལ་བ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] འབྲས་སྤུངས་གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་གི་ཕྱི་ར་ཅན་དུ་བཞུགས་པའི་ཨང་རྟགས188གྱི་དཔེ་རྙིང་ལག་བྲིས་མ། ལྡེབ2པར་གསལ།

[22] དམ་པ་ཆོས་ཀྱི་འབྲེལ་རྣམ་པར་བཞག་པ་ཆེན་མོའི་འགྲེལ་པ། གསལ་བྱེད་མིག་གི་ཐུར་མ་ལས། རྒྱ་གར་དུ་ཆོས་བྱོན་ལུགས་ཡན་ཆད་བསྟན་ཟིན་ཏོ། ལྡེའུ་ཇོ་སྲས། ཆོས་འབྱུང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1987: 90

[23] ལྡེའུ་ཇོ་སྲས། ཆོས་འབྱུང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1987: 98, 99

[24] རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པའི་རྩ་བའི་གཞུང་མཁས་པ་ལྡེའུའམ་ཇོ་འབུམ་གྱིས་དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པའི་དུས་དཀྱིལ་དུ་བརྩམས་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། ད་ལྟའི་དཔེ་རྒྱུན་འདི་ཕྱིས་མཁས་པ་ཇོ་རྣམ་གྱིས་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི་སྟོད་དུ་ཞུད་འགྲེལ་མཆན་འགོད་བྱས་པ་ལས་བྱུང་། A. མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་བཞུགས་སོ། ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 212-213, 215-216, 352-354, 354 B. རྨེ་རུ་ཡུལ་ལྷ་ཐར། བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་བརྗོད་དང་ལོ་རྒྱུས་རིག་གཞུང་གི་ཤུལ་བཞག་ཡིག་ཆ་ཞིབ་འཇུག [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 245 C. 巴桑旺堆,藏族十大历史名著概述[J],西藏研究,1993-1: 152

[25] བྲག་དགོན་པ་དཀོན་མཆོག་བསྟན་པ་རབ་རྒྱས།  ཡུལ་མདོ་སྨད་ཀྱི་ལྗོངས་སུ་ཐུབ་བསྟན་རིན་པོ་ཆེ་ཇི་ལྟར་དར་བའི་ཚུལ་གསལ་བར་བརྗོད་པ་དེབ་ཐེར་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] ལན་གྲུ། ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1987: 3, 18

[26] ཀོང་སྤྲུལ་ཀརྨ་ངག་དབང་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོ། ཟབ་མོའི་གཏེར་དང་གཏེར་སྟོན་གྲུབ་ཐོབ་ཇི་ལྟར་བྱོན་པའི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་བཀོད་པ་རིན་ཆེན་བེཌཱཱུརྱའི་ཕྲེང་བ་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2013: 48

[27] A. Yoseb Gergan,  Ladgs Rgyalrabs Chimed Ster-History of Ladakh in Tibet [M] (Arranged and Edited with Introduction and Annotation by S. S. Gergan), New Delhi: Sterling Publishers, 1976: 163 B. ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། གངས་ཅན་ཡུལ་གྱི་ས་ལ་སྤྱོད་པའི་མཐོ་རིས་ཀྱི་རྒྱལ་བློན་གཙོ་བོར་བརྗོད་པའི་དེབ་ཐེར་རྫོགས་ལྡན་གཞོན་ནུའི་དགའ་སྟོན་དཔྱིད་ཀྱི་རྒྱལ་མོའི་གླུ་དབྱངས་ཞེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ། ། [M] པེ་ཅིང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1988: 78

[28] ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོ། དཔེ་རྒྱུན་དཀོན་པ་འགའ་ཞིག་གི་ཐོ་ཡིག་དོན་གཉེར་ཡིད་ཀྱི་ཀུནྡ་བཞད་པའི་ཟླ་འོད་འབུམ་གྱི་སྙེ་མ་བཞུགས་སོ། ། དགེ་ལྡན་སྙན་བརྒྱུད་ཀྱི་གདམས་པའི་གཏེར་མཛོད་རྗེ་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོ་དཔལ་བཟང་པོའི་གསུང་འབུམ། [M] ཇ། ཤ། 9: 2a-8b ཞོལ་པར་གསར། 

[29] ཁམས་སྤྲུལ་བསོད་ནམས་དོན་གྲུབ(2000:27)ཀྱིས་བསྒྲིགས་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དཔེ་ཐོའི་ཨང་རྟགས0130ཏུ་ཀླུ་མེས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཤེས་རབ་ལ་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་གྱི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡོད་པར་བྲིས་འདུག་པ་དང་། ཨ་ལགས་དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ལགས(2015:53)ཀྱིས་ཀླུ་མེས་ལ་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་པ་ཞིག་ཡོད་པར་མ་ཟད་ལུང་འདྲེན་ཡང་གནང་འདུག་པས། ཁོང་གིས་དངོས་སུ་གཟིགས་ཡོད་ཚོད་འདུག་ཀྱང་ད་ཕན་དཔེ་རྒྱུན་དེ་འདྲ་ཞིག་པར་སྐྲུན་འགྲེམ་སྤེལ་སོགས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་མ་ཐོས།

[30] མ་རབས་གཡུང་པོ་རྣམས་ལ་འདི་མི་དགོས། ། ཡ་རབས་གྲ་མ་རྣམས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་འདི། ། བརྩོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་ཁུ་ཡི་བནྡེ་ཡིས། ། འགོས་ཀྱི་ཕྱག་ཡིག་ཆེ་ལ་བརྟེན་ནས་མཛད། ། གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན། ཞེ་ས་དགུ་ཕྲུག་བཞུགས། ས་སྐྱ་གོང་མ་རྣམ་ལྔའི་གསུང་འབུམ་དཔེ་བསྡུར་མ་ལས་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གྱི་གསུང་འབུམ་པོད་ལྔ་པ་བཞུགས། [M] དཔལ་བརྩེགས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ནས་བསྒྲིགས། པེ་ཅིང་། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2013: 167, 171

[31] A. 弟吴贤者著,许德存译,弟吴宗教源流[M], 拉萨:西藏人民出版社,2013: 4 B. ཆབ་སྤེལ་ཚེ་བརྟན་ཕུན་ཚོགས། གླེང་གཞི། མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1987: 4

[32] A. 孙林,藏族史学发展史纲要 [M],北京:中国藏学出版社,2006: 192 B. མཁས་པ་ལྡེའུས་མཛད་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་རྒྱས་པ་བཞུགས་སོ། ། [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།2010: 354

[33] དབུས་པ་བློ་གསལ། རྦ་བཞེད་བཞུགས་སོ། ། ཞེས་པ་དབའ་བཞེད་བཞུགས་སོ་ཞེས་པར་བསྡུས་ཡོད། [G] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 275 རྦ་བཞེད་འདིའི་མཚན་བྱང་ནི་གནས་བཅུ་ལྷ་ཁང་གི་དཔེ་སྒྲིག་མཁན་གྱིས་བཏགས་པ་མ་གཏོགས། མཚན་བྱང་དངོས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བོད་ཁམས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་ན་འགྲིག་ལ། དབའ་བཞེད་སྣ་ཚོགས་བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་སྤྱི་ལོ༧༧༩ལོར་བསྒྲགས་པའི་བཀའ་གཙིགས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔ་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞེས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རྟགས་མཚན་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། དེའི་བཤུ་སྟངས་མི་འདྲ་བ་ལས་བྱུང་བ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེཞེས་དང་། གཞན་མཚན་བྱང་མ་འདྲ་བ་བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་ཆོས་ཇི་ལྟར་དབུ་བརྙེས་པའི་གཏམ་གྱི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་ཆོས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་། ཞལ་བཤུས་གནང་མཁན་གྱིས་བཏགས་པ་ལ་གནའ་ད་འཆད་བོད་ཡུལ་དུ་དཀོནད་ཅོག་གསུམ་གྱི་རྟེན་བཅས་ཏེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་། དེའི་བཤུ་སྟངས་ཅུང་ཙམ་མི་འདྲ་བ་མནའ་དང་ཆད་བོད་ཡུལ་དུ་དཀོནད་ཅོག་གསུམ་གྱི་རྟེན་བཅས་སྟེ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་མཛད་པའི་ལོ་སྒྲུང་གི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་། བཙན་པོ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་ཆོས་འབྱུང་བའི་ལོ་དྲུང་གི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་། ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བས་འགྲེལ་བསྐྱོན་པ་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཁམས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞེས་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཁམས་སུ་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཞེས་སོགས་མང་དུ་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བོད་ཡུལ་དུ་སྔར་ཇི་ལྟར་བྱུང་བའི་བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིག་དབའ་བཞེད་དུ་གྱུར་བའི་གོ་རིམ་ཡིན་ལ། ཡང་གཅིག་བཤད་ན་བོད་དུ་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དབུ་ཚུགས་པའི་རྟགས་མཚན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། བཀའ་མཆིད་ཀྱི་ཡི་གེ་འདི་ནི་དབའ་བཞེད་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཕྱི་མོ་ཡིན་ཚུལ་སྐོར་གུས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་གཙིགས་བརྣན་གྱི་ཡི་གེ ། བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་རིང་ལ་དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་དུ་བརྟན་པར་དབུ་བསྙུངས་པའི་གཙིགས་ཀྱི་ཡི་གེ་ཞིབ་མོར་དཔྱད་པ་ཞེས་པར་གསལ།

[34] མཛད་པ་པོ་མི་གསལ། ཟླ་བའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས། ཉི་མའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་དང་ཟླ་བའི་རིགས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ཞེས་པར་བསྡུས་ཡོད། [G] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2014: 158

[35] A. Luciano Petech, The Disintegration of the Tibetan Kingdom, The History of TibetThe Early Period: to c.AD 850 The Yarlung Dynasty,Vol.1[G], ed. Alex Mckay, London: Routledge Curzon, 2003 : 293 B. Sam van Schailk, Tibet: A History [M], Connecticut: Yale University Press, 2011: 48 C. David L. Snellgrove and Hugh Richardson,  A Cultural History of Tibet[M], Bangkok: Orchid Press, 2003: 112

[36] དབུས་པ་བློ་གསལ། རྦ་བཞེད་བཞུགས་སོ། ། ཞེས་པ་དབའ་བཞེད་བཞུགས་སོ་ཞེས་པར་བསྡུས་ཡོད། [G] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 277

[37] དབུས་པ་བློ་གསལ། རྦ་བཞེད་བཞུགས་སོ། ། ཞེས་པ་དབའ་བཞེད་བཞུགས་སོ་ཞེས་པར་བསྡུས་ཡོད། [G] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010: 283-285

[38] དགེ་སློང་སྡོམ་པ་སྔ་བ་རྦ་ཡི་བནྡེ་གཉིས། ། བཙུན་པའི་རབ་ནི་ངན་ལམ་ལྷ་ལུང་གཉིས། ། བློ་རྣོ་རབ་མཆོག་རྨ་བན་རིན་ཆེན་མཆོག ། ཐོས་པ་ཆེ་རབ་ལ་གསུམ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ། ། མཁས་པའི་ཡང་རབ་བེ་རོ་ཙ་ན་ཡིན། ། སྐུ་མཐུའི་རབ་ནི་ནམ་མཁའི་སྙིང་བོ་སྟེ། ། བསོད་ནམས་ཆེ་རབ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ཡིན། ། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། [M] པེ་ཅིང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2012: 190-191

[39] དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་ཕྲེང་བ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོས་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་མཁས་པའི་དགའ་སྟོན། [M] པེ་ཅིང་། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2012: 226-227, 241