རྒྱལ་དབང་མཆོག་གིས་མཛད་པའི་“རྡུལ་ཕྲན་གཅིག་ཁོ་ནའི་སྟེང་གི་འཇིག་རྟེན་”གྱི་སྔོན་གླེང་དུ་‘‘རྒྱ་གར་ལ་བཙན་བྱོལ་དུ་སླེབས་ནས་ལོ་མང་ཕྱིན་པའི་རྗེས་སུ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་༡༩༤༠ནང་ལ་བོད་ཀྱི་ནང་པའི་མཁས་པ་ཚོར་སྤྲིངས་པའི་འཕྲིན་ཡིག་ཁ་གསལ་ཞིག་ངའི་ལག་ཏུ་འབྱོར་བྱུང་། ཁོང་ནི་སྐབས་དེར་བོད་ཀྱི་མཁས་པའི་ཁྲོད་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་ཙམ་མ་ཡིན་པར་ཨིན་ཡིག་ཀྱང་ཤེས་པའི་མཁས་དབང་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་རེད་’’[1]ཅེས་གསུངས་ཡོད། སྤྱིར་བཏང་བཤད་ན་ང་ཚོས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་(1903–1951)ལགས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་མཁྱེན་པར་ངོ་མཚར་གནང་དགོས་དོན་མེད་ནའང་། སྐབས་དེའི་སྤྱི་ཚོགས་དང་དུས་ཚོད་ལ་བསམ་ན་དམ་པ་ཁོང་ལ་བསྔགས་བརྗོད་གནང་འོས་པ་ཞིག་ཆགས་ཡོད།

“དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ་”ཞེས་པའི་པོད་གསུམ་དང་། “དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསར་རྙེད་གསུང་རྩོམ་”ཞེས་པའི་དེབ་བཅས་ཀྱི་ནང་དུ། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ལེགས་སྦྱར་ནས་བསྒྱུར་གནང་མཛད་པའི་བསྟན་བཅོས་ཁག་དང་། ཕལ་ཆེར་རྒྱ་ཡིག་ནས་བསྒྱུར་པ་ལྟ་བུའི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་ཞིག་བཞུགས་པ་ལས་ཨིན་ཡིག་གི་ལམ་ནས་མཛད་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་སྐོར་འཁོད་མེད། དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་དང་བསྟན་བཅོས་སྐོར་ལ་དེབ་དང་དཔྱད་རྩོམ་སོགས་བོད་ཡིག་ཏུ་འབྲི་མཁན་ཚོའི་ཁྲོད་དུའང་དམ་པ་ཁོང་གི་ཨིན་རྩོམ་སྐོར་གྱི་ངོ་སྤྲོད་གནང་མཁན་ད་ལྟའི་བར་ཕལ་ཆེར་བྱུང་མི་འདུག་པས། ང་ཚོས་དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱི་ཨིན་ཡིག་གི་མཁྱེན་སྟོབས་དང་སྒྱུ་རྩལ་བརྩམས་ཆོས་བོད་ཡིག་ཐོག་རོལ་མྱོང་བྱེད་དཀའ་བ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ནི་ལྷ་ལྡན་རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་ཤར་ཕྱོགས་ཡུལ་མདོ་སྨད་རེབ་གོང་གི་ནང་ཚན་ཞོ་འོང་འཕྱིས་སམ་ཞོ་འོང་ཞུ་བྱ་བར་བོད་རབ་བྱུང་བཅོ་ལྔ་པའི་ཆུ་མོ་ཡོས་(སྤྱི་ལོ་༡༩༠༣)ལོའི་ཧོར་ཟླ་གསུམ་པའི་ཚེས་ཉེར་གསུམ་གྱི་སྔ་དྲོར་སྐུ་བལྟམས། ཡབ་ཀྱིས་རིག་འཛིན་རྣམ་རྒྱལ་ཞེས་མཚན་གསོལ། སྤྱི་ལོ་༡༩༠༧ལོར་དགུང་གྲངས་ལྔ་ལ་ཕེབས་སྐབས་ཞབས་དཀར་སྐུ་ཕྲེང་གཉིས་པ་འཇིགས་མེད་ཐེག་མཆོག་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་རྡོ་བྲག་མཁན་པོ་འཇིགས་མེད་བསོད་ནམས་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་ཡང་སྤྲུལ་དུ་ངོས་འཛིན་གནང་། སྤྱི་ལོ་༡༩༠༨ལོར་ཞྭ་དམར་པཎྜིཏ་དགེ་འདུན་བསྟན་འཛིན་རྒྱ་མཚོའི་དྲུང་ནས་བར་མ་རབ་བྱུང་དང་དགེ་ཚུལ་གྱི་བསླབ་སྡོམ་དཀྱུས་གཅིག་ཏུ་བཞེས་པས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཞེས་པའི་མཚན་གསོལ། ལོ་ངོ་འདི་དག་གི་རིང་དུ་གཡའ་མ་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་དང་། ཡང་རྟིང་རི་ཁྲོད། ཤེལ་དགོན་སོགས་སུ་བཞུགས། སྤྱི་ལོ་༡༩༡༥ལོར་དགུང་གྲངས་བཅུ་གསུམ་ཕེབས་སྐབས་ངྷི་ཚ་བཀྲ་ཤིས་ཆོས་ལྡིངས་སུ་ཕེབས་ཏེ་བསྡུས་གྲྭ་དང་ཐུན་མོང་རིག་གནས་སོགས་ལ་སྦྱངས་བརྩོན་གནང་བ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཆོས་སྡེ་ཆེན་པོ་བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་དང་འབྲས་སྤུངས་དགོན་པར་ཕེབས་ནས་བློ་རྟགས་དང་། ཕར་ཕྱིན། དབུ་མ་སོགས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་ཁག་ལ་ཐོས་བསམ་གནང་ནས་མཁས་པའི་སྙན་གྲགས་རྒྱས། དེ་ནས་རྒྱ་གར་དང་སིངྒ་ལའི་ཡུལ་དུ་ཕེབས་ནས་གཏམ་རྒྱུད་གསེར་ཐང་གིས་མཚོན་པའི་བསྟན་བཅོས་མང་པོ་མཛད་པས་བོད་ལ་སྐུ་དྲིན་ཤིན་ཏུ་ཆེ། སྤྱི་ལོ་༡༩༤༥ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཕྱིར་ལྷ་སར་ཕེབས་ཤིང་། སྤྱི་ལོ་༡༩༥༡ལོར་རིག་པའི་དཔའ་བོ་ཁོང་སྐུ་གཤེགས་པ་རེད།

དེས་ན་ཕྲན་གྱིས་རབ་བྱེད་འདིའི་ནང་དུ་དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་གནས་གང་དུ་སྦྱངས་བརྩོན་གནང་བ་དང་། ཕྱག་རྩོམ་གང་དག་མཛད་ཡོད་མེད་ཀྱི་སྐོར་དཀྱུས་མའི་གླེང་མོལ་བཞིན་དུ་གང་རྙེད་པ་སྐབས་སྐབས་སུ་བཅུག་སྟེ་རྩོམ་ཞིག་བྱེད་འདོད་ཡོད། སྤྱིར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་གང་དུ་སྦྱངས་མིན་ལ་ཤོད་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་ཡོད། དཔེར་ན་ཁོང་ཆོས་སྡེ་ཆེན་པོ་བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་དུ་བཞུགས་སྐབས། དམ་པ་ཁོང་བྱང་ཨ་རིའི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་པ་བོད་མིང་ལ་ཤེས་རབ་བསྟན་འཕེལ་(Griebenow)ཞུ་བ་ཞིག་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་འདུག་པས། དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཚ་གཡུང་དྲུང་རྒྱལ་ལགས་ཀྱིས་‘‘ཁོང་བླ་བྲང་ན་ཡོད་པའི་སྐབས་དེར་ཁོང་གི་ཨ་མ་དང་གཅེན་མོ་ཁོང་ཚོས་བཤད་པ་ལྟར་ན། ཕྱི་གླིང་བ་དབྱིན་ཇི་ཡིན་པ་འདྲ་དེ་འདྲའི་གྲོགས་པོ་ཡོད་པ་རེད་ཟེར། དེ་ཡིན་དུས་ཁོང་གིས་ཚན་རིག་དང་དབྱིན་ཇི་དེ་ཚོ་བླ་བྲང་ན་སློབ་ཀྱི་ཡོད་པ་འདྲ་ཞེས་ཁོང་གི་ཨ་མ་དང་གཅེན་མོ་ཁོང་ཚོས་ང་ལ་བཤད་སོང་’’[2]ཞེས་གསུངས་ལ། ཨ་ལགས་ཙ་ཡུས་བསྟན་འཛིན་དཔལ་འབར་(1938–2004)ལགས་ཀྱིས་‘‘ཁོང་བླ་བྲང་ན་ཡོད་དུས་ཁོང་གིས་དབྱིན་ཡིག་དང་པོ་སྦྱངས་ས་དེ་ཤེས་རབ་བསྟན་འཕེལ་གྱི་ས་ནས་སྦྱངས་པ་རེད་ཟེར་བ་དང་། ཁོས་ཤེས་རབ་བསྟན་འཕེལ་ལ་བོད་ཡིག་བསླབས་པ་རེད་ཟེར་བ་ཞིག་གོ་སོང་། དེ་འདྲའི་སྐད་ཆ་ཞིག་འདུག་’’[3]ཅེས་དང་། ཨ་ལགས་ཡོངས་འཛིན་ཚང་(1907–2004)གིས་ཀྱང་‘‘མི་ཚོས་རྡི་ཚ་ཨ་ལགས་བླ་བྲང་མཐའ་བ་ན་མེ་གོའི་(ཨ་རི)ཤེས་རབ་བསྟན་འཕེལ་ཟེར་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེའི་རྩར་སོང་ནས་ཡི་གེ་དང་སྐད་རིགས་ཅུང་ཙམ་སྦྱངས་པ་རེད་དེ་འདྲ་ཞིག་ཟེར། ཡིན་ནའང་ངས་གསལ་པོ་མི་ཤེས་’’[4]ཞེས་གསུངས་ཡོད།

སྤྱི་ལོ་༡༩༢༨ལོའི་ཟླ་གསུམ་པའི་ཚེས་མགོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་གནས་མཇལ་པ་སྐོར་ཞིག་དང་ལྷན་དུ་ལྷ་སར་ཕེབས་ཤིང་། ལོ་དེའི་ཟླ་བདུན་པའི་ལྷ་སར་ཕེབས་འབྱོར་གནང་ནས་འབྲས་སྤུངས་ཀླུ་འབུམ་ཁང་ཚན་དུ་ཞུགས། ལོ་དང་ཟླ་ཚེས་མི་གསལ་ནའང་། སྐབས་དེར་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་སྦྱངས་བརྩོན་གནང་བའི་ལོ་རྒྱུས་དུམ་བུ་ཞིག་ཡོད་པ་འདི་ལྟར། ‘‘དམ་པ་དེ་ཉིད་དགུང་གྲངས་སུམ་ཅུ་ཐམ་པ་སྟེ་བོད་རང་བྱུང་བཅུ་དྲུག་པའི་ཆུ་མོ་བྱ་སྤྱི་ལོ་༡༩༣༣ ལོའི་ཡས་མས་སུ་ལྷ་སའི་མདུང་རྩེ་ཟུར་དུ་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་སྨན་སྣ་ཚོགས་འཚོང་མཁན་གྱི་རྒྱ་གར་བ་སྦ་བུ་སན་ཏ་སྦི་རི་བྱ་བ་ཞིག་ཡོད་པའི་ས་ནས་ཉིན་ཤས་རིང་ཨིན་ཇིའི་སྐད་ལ་གསན་སྦྱོང་མཛད་པའི་མཁྱེན་སྟོབས་ལ་རྒྱ་གར་བ་དེ་ཡང་ཧ་ལས་པ་ཞིག་བྱུང་བ་རེད་’’[5]ཅེས་ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར་(1919–1993)ལགས་ཀྱིས་གསུངས་འདུག་མོད། དགེ་ཆོས་ལགས་དང་སྐུ་ཞབས་བ་སྦ་བུ་སན་ཏ་སྦི་རི་རྣམ་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་དགེ་སློབ་ཀྱི་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་རྙེད་སོན་མ་བྱུང་།

སྤྱི་ལོ་༡༩༣༤ལོར་དགེ་ཆོས་ལགས་རྒྱ་གར་གྱི་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་(Rahul Sankrityayan 1893–1963)མཆོག་ལ་མཇལ་ཡོད་པ་དང་། པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་ཞུ་བ་འདིས་སྐད་རིགས་སུམ་བཅུ་སོ་བཞི་སྦྱངས་ཤིང་། དེབ་རིགས་མི་འདྲ་བ་བདུན་བཅུ་དོན་གཉིས་མཛད་[6]པར་གྲགས་ནའང་། དམ་པ་ཁོང་གིས་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལའི་མདུན་ནས་ཨིན་ཡིག་བསླབས་མེད་པ་ཁོང་གི་གཏམ་རྒྱུད་གསེར་ཐང་དུ་‘‘དེ་ཡང་ཐོག་མར་པཎྜིཏ་དང་ངེད་གཉིས་འཕན་ཡུལ་དང་། རྭ་སྒྲེང་སོགས་སུ་གནས་བསྐོར་ལ་སོང་། ཞལ་ལ་པཎྜིཏ་ཐད་ནས་ལེགས་སྦྱར་ཀྱང་ཕྲན་བུ་བསླབ་པའི་འགོ་ཚུགས་’’[7]ཞེས་པ་འདི་རེད། སྤྱི་ལོ་༡༩༣༥ལོའི་ལོ་མགོར་སྒང་ཏོག་བརྒྱུད་ནས་རྡོ་རྗེ་གླིང་དུ་གནས་སྡོད་བྱེད་པའི་བོད་རིགས་ཡིན་པ་ཨ་མ་ལྷ་མཚོ་ཞུ་བའི་ཁྱིམ་དུ་དུས་ཡུན་གང་འཚམ་བཞུགས་རྗེས། ལོ་དེའི་ཟླ་བདུན་པའི་ནང་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ནང་བསྟན་ཁང་པ་(Bhutia Busty)ཞེས་པར་གནས་སྤོར་གནང་འདུག པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་མཆོག་ཉི་ཧོང་དང་། ཁོ་རེ་ཡ། ཨུ་རུ་སུ་སོགས་སུ་ཕེབས་ཤུལ་དུ་དགེ་ཆོས་ལགས་སྐབས་རེར་ཁེར་རྐྱང་དུ་བཞུགས་ཏེ་འཚོ་བའི་ཐད་དཀའ་ངལ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཁོང་གི་ཕྱག་འཕྲིན་ཁག་ལས་ཀྱང་གསལ་པོར་མཚོན་ཐུབ་པས་འདིར་རྒྱས་སྤྲོས་བྱས་མེད།

སྤྱི་ལོ་༡༩༣༥ལོའི་ཟླ་༨པའི་ནང་དགེ་ཆོས་ལགས་དགེ་སློང་ཇི་ནོ་ར་ས་(Pel Ji Norasa)ཞུ་བ་མཇལ་ནས་ཁོང་གི་ཁྱིམ་དུ་བཞུགས་པའི་སྐོར་ལ་བོད་རིག་པ་བ་ཧོས་ཌིར་(Heather Stoddard )ལགས་ཀྱིས་‘‘ཁོང་དགེ་སློང་དཔལ་ཇི་ནོ་ར་སའི་ཁྱིམ་དུ་ཟླ་བ་བཅོ་བརྒྱད་ལ་བཞུགས་ཤིང་། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ལ་ཨིག་ཡིག་སྦྱོར་ཀློག་དང་འཚོ་རྟེན་ཐད་ལ་རོགས་རམ་གནང་འདུག’’[8]ཅེས་བརྗོད་ཅིང་། རཀ་ར་སྤྲུལ་སྐུས‘‘གང་ལྟར་རྒྱ་གར་ལ་ཕེབས་ནས་ཐོག་མར་འབྲས་མོ་ལྗོངས་པ་ཞིག་གིས་སྦྱིན་བདག་ཞུས་ཏེ་ཨིན་ཡིག་ཐོག་མར་འབྲས་ལྗོངས་སུ་སློབ་པ་གནང་ནས།’’[9]ཞེས་གསུངས་ཡོད། ཡང་གོ་འཇོ་བླ་ཆུང་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོས་‘‘ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་འདྲ་རིས་ཀྱང་མཛད་དེ་ཕྱིར་ས་སྐྱ་བརྒྱུད་སྒང་ཏོག་དང་རྡོར་གླིང་དུ་ཡུན་རིང་ཙམ་བཞུགས་ཞོར་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཨ་མ་རྒན་མོ་ཞིག་ནས་དབྱིན་ཡིག་བསླབས་བཞིན་ལྟོ་གོས་གཉིས་ཀ་ཕུལ་འདུག་པ་ཕྱིས་སུ་ཡང་ངའི་ཨ་མ་རྒན་མོ་དེ་དྲིན་ཆེ་གསུངས་ཀྱི་ཡོད། བར་སྐབས་ཤིག་ལ་ཨ་མ་འདི་ལ་ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་མི་ཞིག་གིས་སྐྱབས་འཇུག་ཞུས་ཏེ་མ་བུ་གཉིས་ཀ་ཀ་ཀུ་ལ་ལ་ཕེབས་ནས་ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་རྩ་བ་དབྱིན་སྐད་ཐོག་བསྒྱུར་འདུག་’’[10]ཅེས་གསུངས་པ་མ་ཟད། སྐུ་ཞབས་ཞོ་ར་བསྟན་པ་དར་རྒྱས་ལགས་ཀྱིས་ཀྱང་‘‘ལོ་འདིའི་སྨད་ཆར་ཡེ་ཤུའི་དགེ་སློང་ཇི་ནོ་ར་སི་དང་། དམ་པ་མཆོག་ཉིད་ཐུན་མོང་ནས་རྒྱལ་སྲས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་སྤྱོད་པ་ལ་འཇུག་པའི་གཞུང་ཆ་ཚང་བོད་ཡིག་ལས་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོད་’’[11]ཅེས་གསུངས་ཡོད། དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ཕྱག་རྩོམ་གནང་མཁན་སྐོར་ཞིག་གིས་དགེ་སློང་ཇི་ནོ་ར་སི་ཞུ་བར་‘‘ཡེ་ཤུའི་ཨ་མ་རྒན་མོ་’’ཞེས་བྲིས་པ་མཐོང་ནའང་། ཁོང་ནི་དགེ་སློང་ཞིག་ཡིན་པ་ལས་དགེ་སློང་མ་ཞིག་མིན་པར་སྙམ།

gc 5

དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཕྱག་འཕྲིན།

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་གནས་གང་དུ་སྦྱངས་པ་མཛད་མིན་སྐོར་ལ་ངག་རྒྱུན་དང་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་པ་དེ་ལྟར་ལགས་ཀྱང་། འདི་དག་ལས་མཁས་དབང་གོ་འཇོ་བླ་ཆུང་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོ་ལགས་དང་། རཀ་ར་རིན་པོ་ཆེ། ཧོས་ཌིར་བཅས་ཀྱིས་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཁུངས་དག་ཤོས་དང་ཡིད་ལ་འཇུག་བདེ་ཤོས་རེད་སྙམ། སྤྱི་ལོ་༡༩༣༥ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་རྡོ་རྗེ་གླིང་དང་འབྲས་ལྗོངས་སུ་བཞུགས་སྐབས། དམ་པ་ཁོང་གིས་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་མཆོག་ལ་ཕྱག་འཕྲིན་[12]མང་པོ་ཞིག་ཕུལ་ཡོད་པ་དང་། དཔེར་ན་སྤྱི་ལོ་༡༩༣༥ལོའི་ཕྱི་ཟླ་༧པའི་ཚེས་༧ཉིན་སྤྲིངས་པའི་ཕྱག་བྲིས་ནང་དུ་‘‘ད་དུང་ངས་ཨིན་ཡིག་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་’’ཅེས་དང་། སྤྱི་ལོ་༡༩༣༥ལོའི་ཟླ་༡༢པའི་ཚེས་༡༥ཉིན་གྱི་ཕྱག་འཕྲིན་ནང་དུའང་‘‘གང་ལྟར་ལོ་རྗེས་མའི་ནང་། གལ་སྲིད་ང་བོད་དུ་དབྱར་ཁར་འགྲོ་མ་ཐུབ་ཚེ། ཉེ་ལམ་ངས་སྦྱངས་པ་ལྟར། ང་ལ་ཨིན་ཡིག་སྦྱོང་འདོད་ཀྱི་འཆར་གཞི་ཡོད་’’ཅེས་གསུངས་ཡོད་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྤྱི་ལོ་༡༩༣༦ལོའི་ཟླ་༢པའི་ཚེས་༡༩ཉིན་གྱི་ཕྱག་འཕྲིན་ནང་དུ་‘‘སྐུ་ཞབས་ཇི་ནོ་ར་སིས་བཟའ་བཏུང་དང་གནས་ཚང་རིན་མེད་གནང་བའི་རོགས་རམ་འོག་ངས་ཨིན་ཡིག་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་’’ཅེས་པའི་ཚིག་འདི་འདྲ་མང་པོ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད། ལྷག་པར་དུ་འབྲས་ལྗོངས་ལྕགས་ཀོང་ནས་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་མཆོག་ལ་‘‘ཨིན་ཡིག་’’ཏུ་ཕྱག་བྲིས་མཛད་ནས་གསུངས་དོན་‘‘སྔ་ལོ་ནས་བཟུང་ངས་ཨིན་ཡིག་སྦྱངས་པ་ཡིན། ད་ལྟ་ངས་འབད་པས་ཚིག་རེ་ཟུང་འབྲི་ཤེས། ཡིན་ནའང་ངའི་སྒྲ་གདངས་ནི་ད་དུང་སྐྱོ་པོ་ཡོད། ཨིན་ཇིའི་སྐད་ཡིག་ནི་བོད་སྐད་དང་ལྡོག་ཕྱོགས་རེད་’’ཅེས་ཕྱག་འཕྲིན་དུ་གསལ་ལོ། །

གོང་གི་ཕྱག་འཕྲིན་འདི་དག་ནི་ཤིན་ཏུ་རྩ་ཆེན་པོ་རེད། ཕྱག་འཕྲིན་རེ་རེའི་ཚིག་དུམ་དག་ལས་དགེ་ཆོས་ལགས་ཧི་མ་ལ་ཡའི་ནང་བསྟན་ཁང་པར་བཞུགས་སྐབས། ཁོང་གིས་ཨིན་ཡིག་ཐོག་མར་སྦྱངས་འགོ་ཚུགས་ཤིང་། དགེ་སློང་ཇི་ནོ་ར་ས་ཞུ་བས་ཁོང་ལ་ཨིན་ཡིག་སློབ་ཁྲིད་གནང་བ་སོགས་གསལ་པོར་ཤེས་ཐུབ་ལ། སྐབས་དེའི་སྤྱི་ཚོགས་དང་ཁོར་ཡུག་གི་དབང་གིས་ཀྱང་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་མི་སྦྱངས་ཐུ་མེད་དུ་གྱུར་པ་རེད་འདོད། གལ་སྲིད་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བླ་བྲང་དང་ལྷ་ས་ནས་ཨིན་ཡིག་སྦྱངས་པ་གནང་ཡོད་ཚེ། ‘‘སྔ་ལོ་ནས་བཟུང་ངས་ཨིན་ཡིག་སྦྱངས་པ་ཡིན། ད་ལྟ་ངས་འབད་པས་ཚིག་རེ་ཟུང་འབྲི་ཤེས། ཡིན་ནའང་ངའི་སྒྲ་གདངས་ནི་ད་དུང་སྐྱོ་བོ་ཡོད། ཨིན་ཇིའི་སྐད་ཡིག་ནི་བོད་སྐད་དང་ལྡོག་ཕྱོགས་རེད་’’ཅེས་ལྟ་བུ་གསུངས་དགོས་དོན་རྩ་ནས་མེད་པས། ‘‘དེ་ཁོ་དམར་པོའི་གསང་མྱུལ་རེད་ཅེས་བཅུག་པ་རེད་ཟེར། ཁོ་རྒྱ་གར་ལ་སོང་ནས་རི་མོ་ཅུང་ཙམ་བསླབས་པ་ཡིན་ཟེར། རི་མོ་སློབ་སའི་དགེ་རྒན་དེ་ཨུ་རུ་སུ་དཀར་པོ་མིང་ལ་རའོ་རིཀ་ཟེར་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཁོའི་འཁྲིས་ལ་ཟླ་བ་དྲུག་ཏག་ཏག་ལ་རི་མོ་དང་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་བསླབས་པ་ཡིན་ཟེར་’’[13]ཞེས་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཇཱོར་ཇི་རོལ་རིག་ (G. Roerich 1902–1961) གི་མདུན་ནས་རི་མོ་དང་ཨིན་ཡིག་སྦྱངས་པའི་གསུང་དུམ་འདི་ཡང་ཧ་ཅང་མ་དག་པ་རེད་སྙམ།

སྤྱི་ལོ་༡༩༣༧ལོར་ཀ་ལིམ་སྦུག་ལ་ཕེབས་ནས་ཁུ་ནུ་བ་བྷ་བུ་མཐར་ཕྱིན་(1890–1976)དང་ཞལ་འདྲིས་ཀྱི་གྲོགས་པོར་གྱུར་ཅིང་། ཁོང་གིས་བོད་ཨིན་སྐད་གཉིས་ཤན་སྦྱར་གྱི་དེབ་འབྲི་བར་རོགས་རམ་གནང་བ་དང་། གསར་འགྱུར་མེ་ལོང་སྟེང་དུའང་རྩོམ་ཡིག་སྣ་ཚོགས་སྤེལ་འགོ་ཚུགས། ཧོས་ཌིར་ལགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་ཅེས་པའི་དེབ་ཏུ་‘‘ཕལ་ཆེར་དེ་ནི་༡༩༣༧ལོའི་དབྱར་གཞུང་ཡིན་སྐབས་ཤིག་ལ། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བྷ་བུ་མཐར་ཕྱིན་ལགས་དང་ལྷན་དུ་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་གི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ཨིན་འགྱུར་མ་ཞིག་ལ་སློབ་སྦྱོང་གནང་འདུག་པ་དང་། ཁོང་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཉིན་རེར་དུས་ཚོད་གསུམ་ཙམ་ལ་ཕྱག་ལས་ལྷན་གཅིག་ཏུ་གནང་བཞིན་ཡོད་’’[14]ཅེས་བྲིས་འདུག

ང་ཚོས་ཟླ་ཚེས་གསལ་པོར་མི་ཤེས་ནའང་། སྐབས་དེར་སྐུ་ཞབས་འཇའ་ཁུ་(Jacques Bacot1877–1965)བརྒྱུད་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཐང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ཐང་གི་དེབ་ཐེར་དུ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་འཁོད་པ་མཁྱེན་འདུག་པ་མ་ཟད། སྐུ་ཞབས་ཟི་ཊལ་(Stephen Wootton Bushnell 1844 –1908) ལགས་ཀྱིས་བསྒྱུར་བའི་ཐང་རྒྱལ་རབས་ལས་བོད་ཀྱི་སྐོར་གྱི་ཨིན་འགྱུར་མ་ཕྱག་ཏུ་རག་སྟབས། ‘‘ཀ་ལོན་སྦུག་ཏུ། ཁོང་གིས་རྒྱ་ནག་གི་མཁས་པ་ཙང་ཞང་འཇུ་(Zhang Zhengji)ལགས་ལ་འབྲེལ་བ་གནང་སྟེ། ཁོང་དང་ལྷན་དུ་རྒྱ་ནག་གི་སྐད་དུ་བྲིས་པའི་ཐང་ཡིག་ལས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བཀླགས་ཤིང་། དེ་ནས་སྐུ་ཞབས་ཟི་ཊལ་ལགས་ཀྱི་ཨིན་འགྱུར་མ་འགྲིག་མིན་དང་ཞིབ་ཆ་གནང་འདུག་’’[15]ཅེས་བྲིས་ཡོད།

སྤྱི་ལོ་༡༩༣༨ལོར་དགེ་ཆོས་མཆོག་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་དང་རི་མོ་མཁས་པ་ཀཱང་བཱེ་(Kanwal Krishna 1890–1976 )གཉིས་དང་ལྷན་དུ་རྒྱ་དཔེ་རྩད་གཅོད་ཆེད་བོད་དུ་ཕེབས། ལོ་དེར་རི་མོ་བ་ཀཱང་བཱེ་ལགས་དགེ་ཆོས་མཆོག་ལ་གཞིས་ཀ་རྩེ་ནས་མཇལ་ཡོད་ནའང་། ཕྱིས་སུ་དམ་པ་ཁོང་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་བཞུགས་སྐབས། ‘‘དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཀྱིས་དུས་ཚོད་སྟོང་པ་མང་ཤོས་སྒྱུ་རྩལ་བ་གཉིས་ཀྱི་ལྷན་དུ་བསྐྱལ་བ་རེད། ལྷག་པར་དུ་སྐུ་ཞབས་པན་ནཱེ( Pheni Moukherji 1890–1976)ལགས་དང་ལྷན་དུ་ཡིན་པ་རེད། ཁོང་གིས་ཁན་ནཱའི་འདྲ་པར་གྱི་ལས་ཀའི་ཐོག་ལ་རོགས་རམ་གནང་བ་རེད། ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་གླེང་མོལ་ནི་དམིགས་བསལ་ཨིན་སྐད་ཐོག་གནང་འདུག སྤྱི་ལོ་༡༩༣༨ལོར་ཀཱང་བཱེ་ལགས་ནི་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལ་ཐོག་མར་མཇལ་འདུག་པ་དང་། ཁོང་གིས་བཤད་ན་དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱིས་ཨིན་སྐད་ཐོགས་མེད་དུ་མཁྱེན་གྱི་འདུག་’’[16]ཅེས་ཀྱང་གསལ་ལོ།

འདིར་གསལ་བཤད་ཞུ་དགོས་པ་ནི། དགེ་ཆོས་ལགས་རྡོ་རྗེ་གླིང་དང་། འབྲས་ལྗོངས། ཀ་ལི་ཀ་ཏ། སིངྒ་ལ། ཀུ་ལུ་་ཏ་སོགས་སུ་བཞུགས་སྐབས་རྒྱ་གར་གནས་ཆེན་ཁག་དང་། གྲོང་ཁྱེར། དེ་བཞིན་གནའ་ཤུལ་རིག་རྫས་ཡོད་པའི་ཡུལ་ལུང་གང་སར་ཞབས་ཀྱིས་བཅགས་ནས་དེ་དག་གི་སྔར་གྱི་མིང་དང་། དེང་དུས་ཀྱི་བརྡ་གསར་པར་ཅི་ལྟར་འབོད་པ། སྔར་དང་ད་ལྟའི་གནས་ཚུལ། ཐ་ན་རྩི་ཤིང་དང་མེ་ཏོག་སོགས་ལའང་ཞིབ་འཇུག་རྩལ་དུ་གནང་ནས་ཐོ་འགོད་དང་། ལ་ལར་ཕྱག་བྲིས་རི་མོར་ཕབ་པ་སོགས་རྣམ་ཐར་གཞན་དུ་གསལ་བས། འདིར་ཁོ་བོས་རྩོལ་བ་བྱེད་པའི་དགོས་པ་མ་མཐོང་།

སྤྱི་ལོ་༡༩༣༩ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཡུལ་དབུས་གྲོང་ཁྱེར་སྐྱ་ནར་གྱི་བུར་བཞུགས་པ་ནས་བཟུང་། དམ་པ་མཆོག་ཉིད་ཀྱིས་ཨིན་ཡིག་གི་ལམ་ནས་ཕྱག་རྩོམ་གནང་འགོ་ཚུགས་པ་རེད། སྤྱི་ལོ་༡༩༣༩ལོར་མ་ཧཱ་བྷོ་དྷི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཆོས་ཚོགས་ (Mahabodhi Society)ཞེས་པའི་ནང་པའི་ཆོས་ཚོགས་དེས་ཀ་ལི་ཀ་ཏ་ནས་དཔར་སྐྲུན་བྱས་པའི་‘‘མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་’’(Mahabodhi Journal)ཏུ་‘‘བླ་མ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་’’ཞེས་པའི་མཚན་ཐོག་ནས་‘‘སྐུ་འབུམ། ལྐོག་གྱུར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་’’[17]ཞེས་པའི་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་འདུག་པ་འདི་ནི། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁྲོད་དུ་བོད་མི་ཞིག་གིས་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བྲིས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཐོག་མ་དེ་ཡིན་འདུག

མ་ཧཱ་བྷོ་དྷི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཆོས་ཚོགས་ཆོས་ཚོགས་འདི་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༨༩༡ལོར་སིངྒལའི་ནང་པའི་དགེ་སློང་ཨེ་ནཱ་རྒ་རེ་ཀཱ(Anagarika Dharmapala 1864 – 1933)དང་ཨིན་ལན་གྱི་གསར་འགོད་པ་དང་སྙན་ངག་པ་ཨེ་བཱན་(Edwin Arnold 1832 – 1904)རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་སིངྒལའི་ཡུལ་དུ་དབུ་འཛུགས་གནང་ཞིང་། ཕྱིས་སུ་ཆོས་ཚོགས་དེའི་ལས་ཁུངས་རྒྱ་གར་ཀ་ལི་ཀ་ཏར་གནས་སྤོར་བྱས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་༡༨༩༢ལོ་ནས་བཟུང་མ་ཧཱ་བྷོ་ཏའི་དུས་དེབ་ཀྱང་འདོན་སྤེལ་གནང་འདུག དགེ་ཆོས་ཀྱི་གྲོགས་པོ་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་མཆོག་གིས་ཆོས་ཚོགས་འདི་ཁོང་བོད་དུ་མ་ཕེབས་གོང་ནས་མཁྱེན་པ་མ་ཟད། འབྲེལ་བའང་ཡག་པོ་ཡོད་སྟབས། ཕྱིས་སུ་ཁོང་གིས་དགེ་ཆོས་མཆོག་ལ་ངོ་སྤྲོད་གནང་ཞིང་། ཆོས་ཚོགས་འདིའི་རོགས་རམ་ལ་བརྟེན་ནས་དམ་པ་ཁོང་་སིངྒལའི་ཡུལ་དུའང་ཕེབས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོད།

Gc 1

དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཟིན་དེབ།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༠ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལྷོ་ཕྱོགས་སིངྒ་ལའི་གླིང་དུ་ཕེབས་ཤིང་། སྐབས་དེར་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་སིངྒ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཟིན་བྲིས་མང་པོ་ཞིག་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བཏབ་འདུག་པ་དང་། ཁོང་གི་ཨིན་ཡིག་གི་ཟིན་བྲིས་དེ་དག་ད་དུང་ཡང་ང་ཚོའི་མཇལ་ཡུལ་དུ་ཡོད། དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་དེང་རབས་རི་མོ་བ་གྲགས་ཅན་ཨ་མདོ་བྱམས་པར་(1914–2002)‘‘རྒྱ་གར་ནས་ཁོ་སིང་ག་ལ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ཟེར། སིང་ག་ལར་ཕྱིན་དུས་རྒྱ་མཚོའི་ནང་ནས་འགྲོ་དགོས་ཀྱི་འདུག་ཟེར། བལ་ཡུལ་ནས་ཡིན་པའི་བུ་ཞིག་ངའི་མཉམ་དུ་ཕྱིན་པ་ཡིན་ཟེར། བལ་ཡུལ་གྱི་བུ་དེས་ང་ལ་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་རྒྱག་གི དེ་ནས་ངས་ཀྱང་ཕར་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་བརྒྱབས་པ་ཡིན་ཟེར། ངའི་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་ཆའི་སྒྲ་དེ་བུ་དེས་དབྱིན་ཇིའི་སྒྲ་དང་བསྡུར་ན་ངས་ཁོ་ལ་དོ་ཡི་མི་འདུག་ཟེར། ཁོ་རང་གི་སྒྲ་དེ་ཞེ་དྲག་གི་ཡག་གི ང་ལོ་ཆེན་པོ་ཡིན་དུས་དབྱིན་ཇིའི་སྐད་བསླབས་པ་ཡིན་སྐབས་སྒྲ་དེ་ཞེ་དྲག་ཡག་པོ་མི་འདུག ངེད་གཉིས་གྲུ་གཟིངས་ནང་ནས་ཕར་རྒྱ་མཚོའི་ནང་འགྲོ་དུས། ང་ལ་རྒན་ལགས། ཁྱོད་རང་གིས་དབྱིན་ཇི་སློབ་སྦྱོང་གནང་ནས་ལོ་ག་ཚོད་བསྡད་པ་ཡིན་ཞེས་ང་ལ་ཚུར་སྐད་ཆ་འདྲི་གི ངས་དྲང་པོར་བཤད་པ་ཡིན། ང་དབྱིན་ཇིའི་སློབ་གྲྭའི་ནང་མ་བསྡད། ངས་མ་གཞི་རི་མོ་སློབ་སྦྱོང་བྱས་པ་ཡིན། དེའི་ཞོར་ལ་དབྱིན་ཇི་ཟླ་བ་དྲུག་ལ་སྦྱངས་པ་ཡིན་ཞེས་པར། རེད་རེད། རྒན་ལགས་ཀྱིས་ང་ལ་ཞལ་རྩེད་གནང་གིན་ཡོད་པ་འདྲ་ཟེར། མ་རེད། མ་རེད། དེ་འདྲ་མ་རེད། ཁྱོད་ཞེ་དྲག་གི་དབྱིན་ཇི་མཁས་པོ་རེད་འདུག་ཟེར། ཁྱོད་རང་གིས་ཞེས་ན་ངའི་དབྱིན་ཇིའི་སློབ་སྦྱོང་གི་ཚད་ག་འདྲ་འདུག་ཅེས་པར། ངས་བྱས་ན་ཁྱོད་ལོན་གྲོན་གྱི་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོ་ཞིག་གི་ནང་ནས་སློབ་སྦྱོང་བྱས་པའི་མི་ཞིག་རེད་འདུག་ཅེས་དེ་འདྲ་ཟེར་གི་ཟེར་’’[18]ཞེས་གསུངས་འདུག

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་སིངྒ་ལར་བཞུགས་ནའང་། ཁོང་གིས་ཨིན་ཡིག་ཏུ་མཛད་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཁག་མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་ཏུ་ཆད་མེད་དུ་སྤེལ་གྱིན་ཡོད། སྤྱི་ལོ་༡༩༤༠ལོའི་ཟླ་བདུན་པའི་དུས་དེབ་ཏུ་‘‘སྐུ་འབུམ་ནས་ལྷ་ས་བར་གྱི་ངའི་འགྲུལ་བཞུད་’’[19]ཅེས་པ་དང་། ལོ་དེའི་ཟླ་༡༠པའི་དུས་དེབ་ཏུའང་‘‘ལྷ་ས། གངས་ལྗོངས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་’’[20]ཞེས་པ་སྤེལ་ཡོད། དེ་བཞིན་དུ་‘‘བོད་ཀྱི་བླ་མ་དགེ་བཤེས་ཆོས་འཕེལ་’’གྱི་མིང་ཐོག་ནས་ཀྱང་‘‘མཚན་སྙན་མེད་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་’’[21]ཞེས་པའི་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་འདུག གོང་དུ་གླེང་བའི་‘‘སྐུ་འབུམ། ལྐོག་གྱུར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་’’ཞེས་པ་དང་། ‘‘སྐུ་འབུམ་ནས་ལྷ་ས་བར་གྱི་ངའི་འགྲུལ་བཞུད།’’ ‘‘ལྷ་ས། གངས་ལྗོངས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་’’ ཞེས་པའི་ལྗགས་རྩོམ་འདི་དག་ནི་དམ་པ་ཁོང་ཡུལ་ལུང་གང་དུ་བཞུགས་སྐབས་དངོས་སུ་མཇལ་སྣང་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་དང་དངོས་ཡོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཁག་གཞི་ལ་བཞག་སྟེ་མཛད་པའི་བརྩམས་ཆོས་གསུམ་རེད་ལ། ‘‘མཚན་སྙན་མེད་པའི་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་’’ཞེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་འདི་ནི་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་གི་མཛད་རྣམ་ཧ་ཅང་ཉིང་བསྡུས་སུ་བྲིས་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་། རྒྱལ་དབང་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་ནི་སོག་པོ་དབང་སྒྱུར་པས་བཀྲོངས་པ་མིན་པར། ཁོང་ཨ་མདོའི་ཕྱོགས་སུ་བྲོས་བཤོལ་དུ་ཕེབས་ནས་ཕྱིར་ལྷ་སར་ལོག་ཅིང་། དེ་ནས་རྒྱ་གར་སོགས་སུ་སྐུ་ཚེ་བསྐྱལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་རེད།

དེ་བཞིན་དུ། སྤྱི་ལོ་༡༩༤༠ལོའི་ཟླ་བཅུ་གཅིག་པའི་མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་ཏུ་‘‘དགེ་བཤེས་ཆོས་འཕེལ་’’གྱི་མཚན་ཐོག་ནས་‘‘མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་’’ཞེས་པ་དང་། ‘‘ཀྱེ་ཧུད། ཕྱོགས་གང་དུ།’’ ‘‘རེབ་གོང་།’’ ‘‘མི་ལ་རས་པའི་དྲིས་ལན་’’ཞེས་པའི་སྙན་ངག་ཁག་བཞི་[22]སྤེལ་འདུག སྙན་ངག་འདི་དག་རོལ་མྱོང་གནང་བའི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཚོས་དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཨིན་ཡིག་གི་མཁྱེན་རྩལ་ལས་འཕྲོས་ཏེ་སྙན་ངག་ཁག་གི་ཚིག་གི་སྒྱུ་རྩལ་དང་། རྩོམ་གཤིས་ཀྱི་ཆ་ལ་ངོ་མཚར་གནང་བཞིན་ཡོད་ལ། དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བརྩམས་མིན་ལ་དོགས་པ་[23]གནང་བཞིན་ཡོད། ‘‘རེབ་གོང་།’’ཞེས་པའི་སྙན་ངག་འདི་ལ་ཨིན་ཇིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྙན་ངག་པ་དང་ཟློས་གར་འཁྲབ་གཞུང་རྩོམ་པ་པོ་གྲགས་ཅན་བེལ་ཡམ་ཤག་ཁུ་སི་པེ་ཨར་( William Shakespeare 1564-1616)ལགས་ཀྱི་སྙན་ངག་གི་རྩོམ་གཤིས་ཡོད་པར་གྲགས་མོད། དགེ་ཆོས་ཀྱི་མགྲིན་པ་དང་སྙུག་རྩེ་ནས་ཐོན་པའི་སྙན་ངག་འདི་དག་གནས་གང་དུ་བརྩམས་པ་དང་། ཟླ་ཚེས་ནམ་ཞིག་ལ་བྲིས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གསང་བ་ཤེས་དཀའ་སེ་ཞིག་འདུག

ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་བཤད་ན། དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཨིན་ཡིག་གི་སྙན་ངག་རོལ་མྱོང་ཐད་ལ་དགོངས་ཚུལ་ཞིག་གསུངས་ཡོད་པ་འདི་ལྟར། ‘‘ངས་ཨིན་ཅིའི་སྐད་དུ་བྲིས་པའི་སྙན་ངག་གི་བྲོ་བ་མྱོང་ཐབས་བྱས་ཀྱང་གོ་བ་ཁོང་ཚོས་མྱངས་པ་འདྲ་བ་ཞིག་ཡོང་བགྱི་མི་འདུག་ཅིང་། དེ་ཐོག་གཞན་གྱིས་འགྲེལ་ན་ཡང་ཁོང་ཚོའི་བསམ་ཚུལ་གཏིང་ལོན་པ་ཞིག་མི་ཡོང་འདུག་པས། རང་གིས་ཨིན་ཇིའི་ནང་བྲིས་ཁག་བྱས་ན་ཁྱད་འདྲ་ཨེ་ཡོང་བསམས་ཀྱང་བྲིས་ཚར་དུས་ཁྱད་མཚར་ཞིག་ཡོང་འགྲོ་བགྱི་འདུག་པས་ཆུང་ངུའི་དུས་ནས་རང་རང་གི་སྐད་དེ་མ་གོམས་ན་མི་ཡོང་བ་འདྲ།’’་[24]ཞེས་གསལ་ལོ། །

gc 2

མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༡ལོའི་ཟླ་དང་པོའི་མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་ཏུའང་‘‘བླ་མ་དགེ་བཤེས་ཆོས་འཕེལ་’’གྱི་མཚན་ཐོག་ནས་‘‘བོད་ཀྱི་སྙན་གྲགས་ཆེ་བའི་བྷངྒལའི་པཎ་གྲུབ་གཉིས་’’[25]ཞེས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་༡༩༤༢ལོར་བྷོ་ས་ཌི་(The Bosat)ཞེས་པའི་ཚགས་ཤོག་ཏུ་‘‘བླ་མ་དགེ་བཤེས་ལགས་’’ཀྱི་མཚན་ཐོག་ནས་‘‘བོད་དང་ལིངྐ་’’(སིངྒ་ལ)[26]ཞེས་པའི་ངོ་སྤྲོད་རྩོམ་ཡིག་ཅིག་ཀྱང་སྤེལ་འདུག དགེ་ཆོས་ཀྱི་བརྩམས་ཆོས་འདི་དག་གི་དབུར་‘‘བླ་མ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་’’དང་། ‘‘བོད་ཀྱི་བླ་མ་དགེ་བཤེས་ཆོས་འཕེལ།’’ ཡང་ན་‘‘བླ་མ་དགེ་བཤེས་ཆོས་འཕེལ།’’ ‘‘བླ་མ་དགེ་བཤེས་ལགས་’’ཀྱི་མིང་འདི་ལྟ་བུ་འཁོད་འདུག་ནའང་། ལྷ་ས་ནས་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་བྷ་བུ་མཐར་ཕྱིན་ལ་སྤྲིངས་པའི་ཡི་གེ་(ཕལ་ཆེར་༡༩༤༩ལོར་ཡིན་པ་འདྲ)ཞིག་ཏུ་‘‘ཁོ་བོའི་མིང་ལ་ཨ་མདོ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཞེས་པ་ལས་དགེ་བཤེས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ཞེས་མ་སྤེལ་རོགས་’’ཞེས་གསུངས་པ་དང་། ར་ཧུ་མཆོག་གིས་བྲིས་པའི‘‘ངོས་ལ་བཀའ་དྲིན་ཆེ་བའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་ཆེད་’’ཅེས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ཏུ‘‘བོད་སྐད་ནང་དགེ་བཤེས་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་གོ་དོན་ནི་དགེ་བའི་གྲོགས་པོའམ་(ཆོས་གྲོགས)ལ་གོ་ཞིང་། དགེ་བཤེས་ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་དོན་དང་ང་ཚོས་འདིར་རྒྱ་གར་ནང་བེད་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་པའི་ཚིག་ཤཱསྟྲི་(བསྟན་བཅོས་མཁས་པ)དང་སློབ་དཔོན་(མཁས་པ)གཉིས་ཀྱི་དོན་དང་གཅིག་མཚུངས་བེད་སྤྱོད་གནང་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ངས་ཤེས་མ་བྱུང་། དགེ་བཤེས་དེའི་མཚན་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལམ་སངྒ་ངྷརྨ་ཝར་དན་(Sanha Dharma Vardhan)ཞེས་ཞུ། མདོར་ན་ང་ཚོས་ཁོང་ལ་ཆོས་འཕེལ་ལམ་དགེ་བཤེས་ཞེས་བོས་ན་འགྲིག ངས་ཁོང་ལ་དགེ་བཤེས་ཞེས་འབོད་ཀྱི་འབོད།’’[27]ཅེས་གསལ་བ་བཅས་ལ་བལྟས་ན། མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་ཏུ་གསལ་བའི་དགེ་ཆོས་ཀྱི་མིང་འདི་དག་ཀྱང་དུས་དེབ་དེའི་རྩོམ་སྒྲིག་པས་ལག་པ་འཆང་བ་མིན་ནམ་སྙམ་པའི་དོགས་པ་ཞིག་རང་ཤུགས་སུ་སྐྱེས་བྱུང་།

དྲན་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ཀྱིས་བོད་ཡིག་དང་ཨིན་ཡིག་ཏུ་ཕྱག་རྩོམ་སྣ་མང་མཛད་བཞིན་པ་དང་། ཧ་ཅང་རྩོམ་བྲེལ་ཆེ་བའི་དུས་སྐབས་དེ་འདྲ་ཞིག་ལ། ཨུ་རུ་སུའི་མཁས་པ་ཇཱོར་ཇི་རོལ་རིག་ལགས་ཀྱིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོགས་ཀུ་ལུ་ཏར་གདན་ཞུས་མཛད་པ་དང་། དེ་ནི་སྤྱི་ལོ་༡༩༤༢ཙམ་རེད། རོལ་རིག་གིས་དགེ་ཆོས་ཀྱི་རོགས་རམ་ལ་བརྟེན་ནས་དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་པ་དང་། རོལ་རིག་གིས་དེབ་ཐེར་སྔོན་པོའི་འགྱུར་མ་དེའི་སྔོན་གླེང་དུའང་‘‘བོད་ཀྱི་མཁས་པ་གྲགས་ཅན་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་དང་ལྷན་དུ་འགྱུར་འདིར་བགྲོ་གླེང་གནང་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་དེ་ནི་ངའི་འདོད་པ་ཁེངས་པའི་རྒྱུ་ཚོགས་ཤིག་ཏུ་གྱུར། ཁོང་གི་ཕན་ཐོགས་ཧ་ཅང་ཆེ་བའི་ལམ་སྟོན་ལ་འདིར་ངས་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་བཀའ་དྲིན་རྗེས་དྲན་ཞུ་འདོད་བྱུང་’’[28]ཞེས་གསལ་བཤད་གནང་ཡོད་ནའང་། ཧོར་ཁང་ཚང་གིས་‘‘ཨུ་རུ་སུའི་རི་མོ་མཁས་པ་རོལ་རིག་སི་བྱ་བས་རྒྱ་གར་ཀུ་མུར་གདན་དྲངས་པ་ལྟར་ཕེབས་ཏེ་ཁོང་དང་མཉམ་དུ་དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ་ཧྲིལ་བོ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་སྒྱུར་རོགས་མཛད་པ་རེད། རོལ་རིག་གིས་བྱས་ཟེར་ནའང་ཕྱག་ལས་ཧྲིལ་བོ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་གནང་བ་རེད་[29]’’ཅེས་གསུངས་ཡོད་ལ། དྲན་དབང་ཁོང་གི་སྙན་རྩོམ་ཞིག་ཏུའང་‘‘ཁྲམ་དང་གཡོ་སྒྱུའི་རྩེད་མོ་དགུ་སྒྲིག་ཏུ་བྱས་ཏེ། །འབད་པ་བརྒྱ་ཡིས་སྒྲུབ་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་འདུན་མས། །ཡུན་རིང་སྒུགས་པའི་མཐའ་ལ་སྟོང་བསླུས་སུ་བྱས་པས། །ལོ་གསུམ་སྡུག་ལས་བྱས་པའི་ཨ་ཐང་ནི་ཆད་སོང་།’’[30]ཞེས་གསུང་སྐད་ཤོར་བའི་ཚིགས་བཅད་ཅིག་ཡོད། གལ་ཏེ་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཚིགས་བཅད་འདི་རོལ་རིག་ལ་བྲིས་གནང་ཡོད་ཚེ། རོལ་རིག་གིས་དམ་པ་ཁོང་ལ་དྲང་བདེན་གནང་མེད་པ་ཞོར་ནས་ཤེས་ཐུབ་པ་ཞིག་རེད།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༤ལོའི་སྔ་རྗེས་སུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་བྱང་ཀུ་ལུ་ཏར་རྒྱུན་བཞུགས་གནང་སྟེ་ལྗགས་རྩོམ་གནང་བཞིན་ཡོད། སྐབས་དེའི་སྔོན་ཙམ་ཞིག་ལ་མ་ཧཱ་བྷོ་དྷིའི་དུས་དེབ་ཏུ་བྱང་ཨ་རིའི་བོད་རིག་པ་བ་ཞིག་གིས་དགེ་ཆོས་ལགས་ཉིག་ཡོར་ལ་གདན་འདྲེན་གནང་བའི་རྩོམ་ཞིག་སྤེལ་ཡོད་ལ། དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱང་ཕེབས་འདོད་ཀྱི་རེ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་ནའང་། འཛམ་གླིང་དམག་ཆེན་གཉིས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཕེབས་ཐུབ་མེད་པ་རེད། ‘‘རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་དམ་པ་འདི་ལ་བོད་ཡིག་ཏུ་ཡོད་པའི་ཆོས་དང་རིག་གནས་སྐོར་ཁག་ཅིག་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་རྒྱུའི་ལས་འགན་ཕུལ་བ་འཚོ་བ་དོན་གཉེར་གྱི་སླད་དུ་དེ་དོན་མི་མཛད་ཐུ་མེད་ལྟར་(RAYAASIATIGSOCIETVO)ཞེས་བྱ་བའི་ཚན་པའི་ནང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་མུས་སྐབས། ཟེར་ཐོས་སུ་ཨ་རིའི་མི་ཞིག་གི་རྒྱ་གར་སྲིད་གཞུང་དང་འབྲེལ་བ་བྱས་ནས་ཁོང་ཨ་རིར་གདན་འདྲེན་ཞུ་རྩིས་བྱས་སྐབས་དང་། ཡང་ཁ་ཅིག་གིས་ཕ་རན་སིའི་གདན་ཞུ་བྱ་རྩིས་བྱས་སྐད་ཟེར་བ་གང་ལྟར་ཨ་རིའམ་ཕ་རན་སི་གང་ཡིན་གྱི་མི་ཞིག་གིས་ཕོགས་ཐོབ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་གདན་ཞུ་བྱས་པ་སྐབས་དེར་དམ་པ་དེ་ཉིད་ལ་འཚོ་བའི་ཐོག་སྐུ་ངལ་ཡོད་’’[31]ཅེས་རྟོགས་བརྗོད་དད་པའི་སྣང་བའི་ནང་དུ་གསལ་བ་འདི་ལའང་བདེན་པའི་ཆ་ཡོད་པ་རེད་དྲན་བྱུང་།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༥ལོར་བོད་ནས་ཁྲི་བྱང་རིན་པོ་ཆེ་དང་བཀའ་བློན་ཀ་ཤོད་པ་ཆོས་རྒྱལ་ཉི་མ་གཉིས་ཀྱིས་ཞབས་སྐུལ་འཕྲིན་ཡིག་ནན་པོར་གནང་བས། དགེ་ཆོས་ལགས་མོན་རྟ་དབང་བརྒྱུད་ནས་བོད་དུ་ཕེབས་པ་ཡོངས་གྲགས་ཡིན་ནའང་། སྐབས་འདིར་ལྷོ་འབྲུག་དང་མོན་རྟ་དབང་གཉི་གར་ཕེབས་ནས་བོད་ཡུལ་དུ་གཤེགས་པའི་དགོངས་པ་བཞེས་མཁན་ཀྱང་ཡོད།[32] དགེ་ཆོས་ལགས་དང་ར་ཛ་རྡོ་རྗེ་ཞུ་བ་གཉིས་ཀྱིས་འཇམ་མགོན་བླ་མ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོའི་གསུང་ཞིག་ཨིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་གནང་མཛད་ཅིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཁོང་འབྲུག་ཡུལ་དུ་གནས་གཟིགས་ལ་ཕེབས་ཐུབ་པའི་སྐོར་ལ་ཀིརྟི་སྐྱབས་མགོན་ཚང་གིས་མཛད་པའི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མའི་ནང་དུ་‘‘རྒྱལ་མཆོག་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པས་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་གསུང་ཞིག་ཨིན་སྐད་དུ་བསྒྱུར་དགོས་ཞེས་འབྲུག་པ་དྲག་ཤོས་ར་ཛ་རྡོ་རྗེ་མཆོག་ལ་བཀའ་ཡིག་ཅིག་ཕེབས་ཡོད་འདུག་པས། ར་ཛ་རྡོ་རྗེས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་རོགས་པར་བཙལ་ནས་བསྒྱུར་རོགས་ཞུས་ཏེ་ཟླ་བ་གཉིས་ཙམ་ནས་བསྒྱུར་ཟིན་མཚམས་སུ། ར་ཛ་རྡོ་རྗེའི་རོགས་རམ་ལ་བརྟེན་དགེ་ཆོས་ལགས་འབྲུག་ཁུལ་དུ་གནས་གཟིགས་ལ་ཕེབས་པ་རེད་’’[33]ཅེས་བཀོད་ཡོད་པ་འདིར་དྲངས་པ་ཡིན།

སྤྱི་ལོ་༡༩༤༥ལོར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་ལྷ་སར་ཕེབས་རྗེས། ཁོང་གིས་ཕྱག་ལས་གཙོ་བོ་བོད་ཆེན་པོའི་སྲིད་ལུགས་དང་འབྲེལ་བའི་རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ལ་གནང་ཡོད། ཡིན་ནའང་ད་དུང་ཡང་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་ཡིན་གསལ་པོར་མི་ཤེས་པའི་ཉེས་མིང་འོག་དམ་པ་ཁོང་བཙོན་དུ་བཅུག་ཅིང་། ཁོང་བཙོན་ནས་གློད་གྲོལ་བྱས་རྗེས་ཀྱི་ལོ་ཁ་ཤས་ཀྱི་རིང་དུ་ཕྱོགས་མེད་ཞལ་སློབ་མང་པོར་སྙན་ངག་དང་། རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས། ཨིན་ཡིག དབུ་མ། སྔགས། ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐོར་སོགས་འཆད་ཁྲིད་གནང་། བོད་གཞུང་གི་བཀའ་འབྲེལ་བཞིན་རང་རེའི་དམག་སྒར་ཁག་གི་དམག་རྩེད་སྦྱོང་སྐབས་ཀྱི་ཨིན་ཇིའི་སྒྲ་མདངས་རྣམས་བོད་མིའི་ཕ་སྐད་དུ་གཏན་ཕབ་གནང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད་ལ། ལྷག་པར་དུ་རྒྱལ་ཚབ་སྟག་ལུང་བྲག་གི་བླ་བྲང་ནང་གདན་ཞུས་གནང་སྟེ་སྟག་བྲག་རི་ཁྲོད་དུ་ཟླ་བ་གཉིས་ཙམ་བཞུགས་ཤིང་། དེ་དུས་རྒྱང་འཕྲིན་ནས་ཐོན་པའི་རྒྱལ་སྤྱིའི་གསར་འགྱུར་ཁག་རྣམས་ཨིན་སྐད་ལས་བོད་བསྒྱུར་གནང་ནས་སྲིད་སྐྱོང་རིན་པོ་ཆེར་སྙན་འབུལ་མཛད་[34]པ་རེད། སྐབས་དེར་ཁོང་གིས་མ་ཉེས་ཁ་གཡོག་གི་བཙོན་ཁང་དང་། དྲན་ཤེས་སྦྲིད་ཐབས་ཀྱི་ཨ་རག ཞལ་ཕྱག་འདར་ནས་གསུང་ངག་བརྟོལ་མི་ཐུབ་པའི་གནས་སྟངས་མང་པོ་ཞིག་བརྒྱུད་དགོས་བྱུང་བས། སྤྱི་ལོ་༡༩༥༡ལོར་བསྙུང་གཞི་ལྕི་བོས་ནོན་པའི་ཐོག་སྐུ་ལུས་ལ་ཆུ་གསོག་སྐྲངས་སྦོས་ཤིག་བྱུང་བས། ལོ་དེའི་ཟླ་བརྒྱད་པའི་ཚེས་བཅུ་བཞིའི་དགོང་དྲོ་ལྷ་སའི་ཆུ་ཚོད་བཞི་པ་ཙམ་ལ། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྷ་སའི་དགའ་རུ་ཤག་གི་ཡང་སྟེང་དུ་གངས་ཅན་མཁས་པའི་ཁྱུ་མཆོག་དམ་པ་གང་ཉིད་དགུང་གྲངས་ཞེ་དགུའི་ཐོག་སྐུ་གཤེགས་པ་རེད།

མཁས་པའི་ཁྱུ་མཆོག་ཁོང་སྐུ་གཤེགས་རྗེས། ཁོང་གིས་ཨིན་ཡིག་ཏུ་མཛད་པའི་བརྩམས་ཆོས་འདི་དག་ལ་དུས་ཡུན་རིང་པོར་བདག་པོ་གནང་མཁན་བྱུང་མེད་མོད། སྤྱི་ལོ་༡༩༨༥ལོར་ཧོས་ཌིར་ལགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་“ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་”ཅེས་པའི་དེབ་ཏུ་‘‘མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་’’དང་། ‘‘མི་ལ་རས་པའི་དྲིས་ལན་’’[35]ཞེས་པའི་སྙན་ངག་འདི་གཉིས་ངོ་སྤྲོད་དང་འབྲེལ་དེབ་དེའི་ནང་དུ་བཅུག་ཡོད་ལ། སྤྱི་ལོ་༡༩༩༥ལོར་ཨ་མྱེས་རྨ་ཆེན་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གིས་བཏོན་པའི་“རླུང་རྟ་”ཞེས་པའི་ཨིན་དེབ་ཏུའང་དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྙན་རྩོམ་ཁག་བཞི་[36]ཕྲེང་བར་སྤེལ་བ་རེད། དེ་བཞིན་དུ་ཉེ་ཆར་བཏོན་པའི་“བཙན་བྱོལ་ནང་གི་སྒྱུ་རྩལ་”ཞེས་པའི་སྙན་ངག་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དུས་དེབ་ཏུ་དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྙན་ངག་ཁག་བཞི་[37]སྤེལ་ཡོད་པས་མི་ཚད། དེབ་དེའི་སྔོན་གླེང་ནང་དུ་‘‘བོད་མི་ཞིག་གིས་ཨིན་ཡིག་གི་ལམ་ནས་སྙན་ངག་འབྲི་མཁན་ཐོག་མ་ནི་ཕལ་ཆེར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ལགས་རེད་’’ཅེས་བྲིས་འདུག དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཉམས་ཞིབ་ནན་པོར་གནང་མཁན་ཨ་རི་བ་སྐུ་ཞབས་སྒྲོལ་ནཱ་སྒྲི་(Donald S. Lopez Jr) ལགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི«རིག་པ་དལ་གྱིས་ཡལ་བའི་ནགས་ཀློང་ཁྲོད་དུ»ཞེས་པའི་དེབ་ཀྱི་ནང་དུའང་དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྙན་རྩོམ་ཁག་[38]འདྲེན་བཀོད་བྱས་འདུག་པས། དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཨིན་རྩོམ་ཁག་གི་མཛད་པ་འཕྲིན་ལས་མུ་མཐུད་དུ་རྒྱས་བཞིན་ཡོད།

དྲན་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་མཛད་པའི་ཨིན་རྩོམ་བརྩམས་ཆོས་ཁག་ང་ཚོའི་མིག་མདུན་དུ་གསོན་པོར་གནས་བཞིན་ཡོད་ནའང་། དམ་པ་ཁོང་གིས་མི་གཞན་དང་གཞན་གྱི་ལྷན་དུ་བསྒྱུར་གནང་མཛད་པའི་བསྟན་བཅོས་ཁག་ད་ལྟ་ང་ཚོའི་མཇལ་ཡུལ་དུ་མེད་པ་རེད། ཡིན་ནའང་དགེ་ཆོས་དང་དགེ་སློང་ཇི་ནོ་ར་སི་རྣམ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྱུར་བའི་སྤྱོད་འཇུག་གི་ཨིན་འགྱུར་མ་ཕྱིས་སུ་འབྲས་ལྗོངས་ནས་གསར་རྙེད་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་གོ་རྒྱུ་འདུག་ལ། དགེ་ཆོས་ལགས་ཀྱིས་གསུངས་དོན་‘‘ང་ཨིན་ཇིའི་ལུང་པར་(རྒྱ་གར)ཕྱིན་པ་ཡིན། དེ་དུས་དེབ་ཅིག་བསྒྱུར་ཡོད། དེབ་དེ་ཞེ་དྲག་ཡག་པོ་བསྒྱུར་ཡོད། དེ་དུས་ངས་དབྱིན་ཇི་ཡག་པོ་ཞེ་དྲག་ཤེས་ཀྱི་ཡོད། དེ་འདྲ་སོང་ཙང་དབྱིན་ཇིའི་གཞུང་ནས་ང་ལ་བསྡད་རོགས་ཕོགས་ཆེན་པོ་སྤྲོད་ཀྱི་ཡིན་ཞེས་མང་པོ་ཟེར་གྱི་འདུག ང་རྩ་བ་ནས་མ་བསྡད་པས་དེའི་སྐབས་ནས་དབྱིན་ཇི་ཚོས་ང་ལ་མ་དགའ་བ་ཞེ་པོ་ཅིག་ཆགས་སོང་’’[39]ཞེས་གསུངས་པ་སྣང་རྩེ་ཤག་གི་མི་དཔོན་སྐུ་ངོ་བཀྲ་ཤིས་དཔལ་ར་བ་མཆོག་ལ་དགེ་ཆོས་ཀྱི་སྐོར་ལ་དྲི་བ་དྲིས་ལན་ཞུས་པའི་ནང་དུ་གསལ་བས། ང་ཚོས་དགེ་ཆོས་ཀྱིས་ཨིན་འགྱུར་མའི་བསྟན་བཅོས་ཁག་ལ་ཞིབ་འཇུག་ཅིག་ཅིས་ཀྱང་གནང་དགོས་པ་མཐོང་ནའང་། ཁོ་བོར་དཔྱད་གཞི་ཡིག་ཆ་སོགས་ཀྱིས་སྟོངས་པས་རེ་ཞིག་དགེ་ཆོས་ཀྱི་རབ་བྱེད་འདི་ལྟར་འཇོག་དགོས་བྱུང་བ་ལགས་སོ། །

 

དཔྱད་ཡིག་དང་ཞབས་མཆན།

 

[1] རྡུལ་ཕྲན་གཅིག་ཁོ་ནའི་སྟེང་གི་འཇིག་རྟེན། རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེ། རྒྱ་གར། ༢༠༠༨ ཤོག་གྲངས་༢

[2] གཡུང་དྲུང་རྒྱལ་ལགས་སུ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞུས་པ་ཞེས་པའི་ནང་དུ་གསལ། སྐུ་ཞབས་ལཱིག་(Luc Schaedler) ལགས་ཀྱིས་ཡིད་བྱུང་བའི་གྲྭ་པ་(angry monk)ཞེས་པའི་གློག་བརྙན་བཟོ་སྐབས་དགེ་ཆོས་མཆོག་ལ་ཐུགས་རྒྱུས་ཡོད་པའི་མི་སྣ་མང་པོར་བཅར་འདྲི་བྱས་འདུག ད་ལོའི་དཔྱིད་ཀར་སྐུ་ཞབས་དགེ་འདུན་རབ་གསལ་གྱིས་བཅར་འདྲི་དེ་དག་སྤྱི་དོན་གྱི་ཆེད་དུ་ཁ་བརྡ་དྲ་བར་སྤེལ་འདུག་པས། ཁོང་རྣམ་པ་གཉིས་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེ་ཞུ།

[3] ཨ་ལགས་ཙ་ཡུས་མཆོག་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞེས་པར་གསལ།

[4] ཨ་ལགས་ཡོངས་འཛིན་ཚང་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞེས་པར་གསལ།

[5] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་དག་པའི་སྣང་བ། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར། ༡༩༨༣ བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག་དེབ་གཉིས་པ། ཤོག་གྲངས་ ༡༠

[6] ཕྲན་གྱིས་ལྦེ་ཁེ་རིག་མཛོད་གཙོས་པའི་དྲ་རྒྱ་ཁག་ཏུ་པཎྜིཏ་ར་ཧུ་ལ་མཆོག་གི་སྐུ་ཚེ་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་ཀློག་སྐབས། གྲངས་འདྲེན་འདི་དག་རྙེད་བྱུང་།

[7] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ། དེབ་དང་པོ། ༡༩༩༠ བོད་ལྗོངས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤོག་གྲངས་ ༧

[8] Le mendiant de l’Amdo Heather Stoddard Publications de la Société d’ethnologie, Nanterre 1985 P 173

[9] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས། བཀྲས་མཐོང་ཐུབ་བསྟན་ཆོས་དར་གྱིས་བྲིས་པའོ། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༡༩༨༠ ཤོག་གྲངས་ ༤༧

[10] མཁས་དབང་གོ་འཇོ་བླ་ཆུང་གི་གསུང་རྩོམ་སྣ་རིང་མར་གསལ། སྐུ་ཞབས་བློ་གྲོས་ཟླ་འོད་ལགས་ཀྱིས་རྩོམ་ཡིག་འདི་རེབ་གོང་རིག་མཛོད་དྲ་བར་སྤེལ་ཡོད་པ་ལས་ཟུར་དུ་བཏོན།

[11] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། ནོར་གླིང་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་གཅེས་སྐྱོང་ཁང་། ༢༠༠༢ རྒྱ་གར། ཤོག་གྲངས་༡༡

[12] ཨ་མྱེས་རྨ་ཆེན་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གི་དབུ་འཛིན་སྐུ་ཞབས་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་ལགས་ཀྱིས་དགེ་ཆོས་ཀྱི་ཕྱག་འཕྲིན་ཨིན་ཡིག་ཏུ་ཡོད་པ་ཁག་སྐུ་ཞབས་ལཱིག་ལགས་ལ་གནང་འདུག་པ་དང་། ཉེ་ཆར་ཁོ་བོའི་ལག་ཏུའང་ཕྱག་འཕྲིན་དེ་དག་རག་བྱུང་། ཁོ་བོས་ཕྱག་འཕྲིན་ཁག་ལས་དུམ་བུ་རེ་རེ་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཡོད།

[13] ཨ་མདོ་བྱམས་པར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞེས་པར་གསལ།

[14] Le mendiant de l’Amdo Heather Stoddard Publications de la Société d’ethnologie, Nanterre 1985 P 177

[15] Le mendiant de l’Amdo Heather Stoddard Publications de la Société d’ethnologie, Nanterre 1985 P 207

[16] Le mendiant de l’Amdo Heather Stoddard Publications de la Société d’ethnologie, Nanterre 1985 P 191

[17] Kumbum, The Mystic City. Mahabodhi Journal. Calcutta, August 1939 (355-58). By Lama Gendun Chompell

[18] ཨ་མདོ་བྱམས་པར་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞེས་པར་གསལ།

[19] MY JOURNEY FROM KUMBUM TO LHASSA Calcutta, July 1940 (241-243) By Lama Geshe Chomphell

[20] Lhassa, The Capital of the Land of Snows. Mahabodhi Journal. Calcutta, April 1940 (115-119). By Lama Geshe Chompell

[21] An Ill-Starred Dalai Lama. Mahabodhi Journal. Calcutta, October 1940 (370-374). By Lama Geshe Chophell of Tibet

[22] ENGLISH POEMS OF GENDUN CHOEPHEL
Manassarowar By Geshe Chompell Oh Where? By Geshé [sic] Chompell Rebkong By Geshé Chompell Milarepa’s Reply By Geshé Chompell. Mahabodhi Journal. Calcutta (November 1940).

[23]) ཧོས་ཌིར་ལ་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་སྐོར་ལ་བཅར་འདྲི་ཞེས་པར་གསལ། ཨ་མདོའི་སྤྲང་ཀོག་ཅེས་པའི་དེབ་ཏུའང་ཟུར་ཙམ་གསལ། ཧོས་ཌིར་གྱིས་ཕལ་ཆེར་རོལ་རིག་གིས་རོགས་རམ་གནང་བ་མིན་ནམ་ཞེས་བརྗོད་འདུག

[24] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས། བཀྲས་མཐོང་ཐུབ་བསྟན་ཆོས་དར་གྱིས་བྲིས་པའོ། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༡༩༨༠ ཤོག་གྲངས་ ༡༩-༢༠

[25] Two Famous Bengali Pandits. Mahabodhi Journal. Calcutta, January 194- 31-32).By Lama Geshe Chompell

[26] The Bosat: Journal of Moral Advancement, Universal Service & Peace. Colombo 1942 (62-64)

[27] ངོས་ཀྱི་བོད་ནང་སྐོར་སྐྱོད་གསུམ་པ། རཱཧུལ་སཱཾཀྲི་ཏྱཱཡན། བསོད་ནམས་རྒྱ་མཚོས་བསྒྱུར།
བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༤ ཤོག་གྲངས་༡

[28] The blue Annals. George N. Roerich first Edition Calcutta 1949. Introduction. xxi

[29] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་དད་པའི་སྣང་བ། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར། ༡༩༨༣ བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག་དེབ་གཉིས་པ། ཤོག་གྲངས་ ༡༤

[30] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་གསུང་རྩོམ། ༡༩༩༠ བོད་ལྗོངས་དཔེ་རྙིང་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ཤོག་གྲངས་༣༩༧

[31] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རྟོགས་བརྗོད་དད་པའི་སྣང་བ། ཧོར་ཁང་བསོད་ནམས་དཔལ་འབར། ༡༩༨༣ བོད་ལྗོངས་ཞིབ་འཇུག་དེབ་གཉིས་པ། ཤོག་གྲངས་ ༡༥

[32] མཁན་པོ་འཇུ་བསྟན་སྐྱོང་ལགས་ཀྱིས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་འབྲུག་ཡུལ་དུ་ཕེབས་པའི་སྐོར་ཞེས་པའི་རྩོམ་ཞིག་བྲིས་ཡོད་པ་དེའི་ནང་དུ་བརྗོད་གཞི་འདིའི་སྐོར་གླེང་འདུག

[33] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དེབ་ཕྲེང་གཉིས་པ། ཀིརྟི་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ རྒྱ་གར། ཤོག་གྲངས་༦༥

[34] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ། ནོར་གླིང་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་གཅེས་སྐྱོང་ཁང་། ༢༠༠༢ རྒྱ་གར། ཤོག་གྲངས་༢༥

[35] Le mendiant de l’Amdo Heather Stoddard Publications de la Société d’ethnologie, Nanterre 1985 P 325

[36) Lungta 9 Amnye Machen Institute 1995 P 12-13

[37] Muses in exile An Anthology of Tibetan Poetry

[38] In the Forest of Faded Wisdom: 104 Poems by Gendun Chopel, a Bilingual Edition (Buddhism and Modernity) P 101-104

[39] དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི་རབ་བྱེད་ཞབས་བཏགས་མ། གསུང་རྩོམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་དེབ་ཕྲེང་གཉིས་པ། ཀིརྟི་བློ་བཟང་བསྟན་འཛིན། ༢༠༠༣ རྒྱ་གར། ཤོག་གྲངས་༡༤༤