ལྔ་པ། གོང་མའི་ཕོ་བྲང་གི་རྩོམ་པ་པོ་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་དང་མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན།

ཀ༽ མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན་གྱི་སྦྱར་བྱང་།

བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་གྱི་ཤིང་སྤར་དུ་བཞུགས་པའི་མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན་ལ་ཆ་བཞག་ན་པོད་གཉིས་ལས་པོད་ཀ་པ་ལ་ཤོག་ལྡེབ་ ༢༩༤ དང་། པོད་ཁ་པ་ལ་ཤོག་ལྡེབ་ ༣༩༠ བཞུགས། 

བླ་བྲང་ཤིང་སྤར་མའི་མཇུག་བྱང་།

སྦྱར་བྱང་དུ། “ཆོས་མངོན་པའི་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་མངོན་པའི་རྒྱན་ཞེས་བྱ་བ་རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་ལྔ་བརྒྱ་ཕྲག་བདུན་པའི་མཐར་ཉེ་བ་ན།[1]ཤེས་བྱ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བློ་གྲོས་མཚུངས་པ་མེད་པས་ཐུབ་པའི་བསྟན་པའི་རྒྱལ་མཚན་འཛིན་ཅིང་། ཐུགས་རྗེ་དང་འཕྲིན་ལས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་བཟང་པོས་སྐྱེ་དགུ་རྣམས་སྨིན་ཅིང་གྲོལ་བར་མཛད་པ་བླ་མ་དམ་པ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་རིན་པོ་ཆེ་དང་། ཤེས་བྱའི་ནམ་མཁའ་ལ་མཁྱེན་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་རབ་ཏུ་རྒྱས་ཤིང་སྙན་གྲགས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་ཕྱོགས་མ་ལུས་པ་ཁྱབ་པར་གྱུར་པས་སྡོམ་བརྩོན་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་གཙུག་གི་ནོར་བུར་གྱུར་ཅིང་། གངས་ཅན་གྱི་རྒྱུད་ཀྱི་གནས་བརྟན་ཆེན་པོ་མཆིམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ[2]ལ་སོགས་པའི་ཞབས་ཀྱི་རྡུལ་རྙོག་པ་མེད་པ་སྤྱི་བོས་ལེན་པ་མང་དུ་ཐོས་པ་ཤཱཀྱའི་དགེ་སློང་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས།དཔལ་ས་སྐྱའི་ཆོས་གྲྭ་ཆེན་པོར་དབུ་བརྩམས་ནས། སའི་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོའི་ཕོ་བྲང་ཅོང་ཏུའི་མཁར་དུ་ལེགས་པར་གྲུབ་པར་བྱས་པའོ། །” འདིའི་དབྱེ་ཞིབ་འོག་ཏུ་གཟིགས།  

འདས་པའི་ལོ་བཅུ་གྲངས་ཤིག་གི་རིང་ལ་མཚོན་ལ། མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་འཕྲིན་ལས་འཕེལ་བའི་སྐབས་ཤིག་རེད།  མཆིམས་མཛོད་སྔ་ཕྱིར་པར་སྐྲུན་བྱས་པ་འགའ་ཞིག་གི་ཐོ་བཀོད་ན།

  1. Ornament of Abhidharma: A Commentary on Vasubandhu’s Abhidharmakosa (translated by Ian Coghlan,Wisdom Publications, 2019
  2. དཔལ་ལྡན་ས་སྐྱ་པའི་གསུང་རབ་གྲགས་ཆེན་བཅོ་བརྒྱད་ལས་མངོན་པ་མཛོད།(ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུ་བྱས་པའི་འགྲེལ་པ་མངོན་པའི་རྒྱན།) མཁན་པོ་ཀུན་དགའ་བཟང་པོས་བསྒྲིགས། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པའི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2011(རྩོམ་པ་པོ་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཡིན་པར་བཤད་པ་ཅུང་ཧ་ལས་པ་ཞིག་རེད།)
  3. ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུ་བྱས་པའི་འགྲེལ་པ་མངོན་པའི་རྒྱན། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། 2009
  4. དམ་པའི་ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུར་བྱས་པའི་འགྲེལ་པ་མངོན་པའི་རྒྱན།(གངས་ཅན་ཁྱད་ནོར་པོད་ཕྲེང་ ༩༧ )སེར་གཙུག་ནང་བསྟན་དཔེ་རྙིང་འཚོལ་བསྡུ་ཕྱོགས་སྒྲིག་ཁང་། 2009
  5. མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན།(གངས་ལྗོངས་ཤེས་རིག་ཉིང་བཅུད་) ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2007
  6. མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན། ཡེ་ཤེས་སྡེའི་ཆོས་འཁོར་འཕྲུལ་པར་ཁང་།(ཨ་རི་) 2002

ད་དུང་སྔོན་གྱི་ཤིང་པར་རྣམས་བསྐྱར་ཞུ་བྱས་པའམ་ཡང་ན་འདིར་མ་ཆུད་པ་ཡོད་ངེས་པ་ཡིན།  

ཁ༽ དེབ་ཐེར་དམར་པོའི་མཆན་ལས་འཕྲོས་པ།

དཀའ་ངལ་ཞིག་ཡོད་པ་ནི་མཛོད་འགྲེལ་རྩོམ་པ་པོ་དེ་སུ་ཡིན་མིན་གྱི་སྐོར་ཡིན། དེ་ཡང་རྩོམ་པ་པོའི་ངོས་འཛིན་གྱི་སྐོར་ལ་གོ་ནོར་ཐེབས་ཡོད་མེད་དེ་ཡིན།  གོ་ནོར་ཐེབས་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ནི་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་པ་དེ་རེད། འདི་ཡང་མཐར་གཏུགས་ན་དུང་དཀར་རིན་པོ་ཆེའི་དེབ་ཐེར་དམར་པོའི་མཆན་ཨང་ ༣༢༧ པ་ལ་ཐུག་འདུག་སྙམ།  མཆན་འདི་ནི་ “འཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས། (མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་)བཅོམ་ལྡན་རལ་གྲིའི་སློབ་མ་ཡིན་་་་་”ཞེས་སོགས་བཀོད་ནས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་འཁོད་ཅིང་། དེའི་རྒྱབ་རྟེན་དུ་དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ་ལ་ཁ་འཕངས་འདུག[3] དེབ་སྔོན་གྱི་དུམ་བུ་དྲུག་པའི་སྐབས་སུ་བཅོམ་ལྡན་རིག་པའི་རལ་གྲིའི་སྐོར་འཆད་སྐབས་སུ་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་སྐོར་འཁོད་ཅིང་།  དེ་ནི་ཕལ་ཆེར་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚགས་རྒྱས་ཤོས་དེ་ཡིན་པར་སྣང་།  དེ་ཡང་འདི་ལྟར། 

“མཁས་པ་ཆེན་པོ་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱང་ཁོང་གི་སློབ་མ་ཡིན་པ་ལས་རེ་ཤིག་ཆོས་བར་སར་འདྲེ་རྫུ་བྱས་ནས་སློབ་དཔོན་ལ་བསྡིགས་བསྐུར་བས། ཤིན་ཏུ་བཀའ་བཀྱོན་ནས་དྲུང་དུ་འདུག་དབང་མ་བྱུང་བས་ས་སྐྱར་བཞུགས་པས། ཧོར་གྱིས་གདན་དྲངས་ནས་བྷཱུ་ཡན་དུ་(Buyantu Khan)རྒྱལ་པོའི་མཆོད་གནས་མཛད། དེར་ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་གྱི་ཊཱི་ཀ་བསྡུས་པ་དང་བཅས་པ་བརྩམས། གསེར་ཡིག་པ་རྣམས་ལ་བཅོམ་ལྡན་པའི་དྲུང་དུ་འབུལ་བར་ཅི་ཐེངས་བྱས་ཀྱང་མཉེས་པ་ཙམ་མ་བྱུང་། མཐར་སྣག་ཚ་སྒམ་ཆུང་གང་བསྐུར་བས་ཤིན་ཏུ་མཉེས། བཅོམ་ལྡན་པས་བསྟན་བཅོས་ཀྱང་པུ་སྟི་བཅུ་དྲུག་ཙམ་བརྩམས། མཁས་པ་ཆེན་པོ་དབུས་པ་བློ་གསལ་ཞེས་གྲགས་པ་དེ་ཡང་། བཅོམ་རལ་དང་བཙུན་པ་འཇམ་དབྱངས་གཉིས་ཀའི་སློབ་མ་ཡིན། བཅོམ་རལ་གྱིས་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བཀའ་རྣམས་ཀྱི་བམ་ཚད་དང་འགྱུར་བྱང་སོགས་ལའང་ངེས་ངེས་མཛད། བསྟན་བཅོས་རྣམས་ཀྱང་སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་ཚན་ཚན་དུ་བསྡུ་བའི་བསྟན་བཅོས་བསྟན་པ་རྒྱས་པ་བྱ་བའང་མཛད། དེ་རྟིང་བཙུན་པ་འཇམ་དབྱངས་ཀྱིས་ཡོ་བྱད་ཚན་ཆེན་པོ་བསྐུར།  དབུས་པ་བློ་གསལ་ལ་སོགས་པ་ལ་བཀའ་དང་བསྟན་བཅོས་འགྱུར་རོ་ཅོག་བཞེངས་ལ་དཔལ་སྣར་ཐང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་པར་གྱིས་ཤིག་ཅེས་ལན་བསྐུར་བ་བཞིན། དབུས་པ་བློ་གསལ་བྱང་ཆུབ་ཡེ་ཤེས་དང་། ལོ་ཙཱ་བ་བསོད་ནམས་འོད་ཟེར། རྒྱང་རོ་བྱང་ཆུབ་འབུམ་[རྒྱང་རོ་པཎ་ཆེན་]གསུམ་གྱིས་འབད་པ་ཆེན་པོས་བཀའ་འགྱུར་བསྟན་འགྱུར་གྱི་ཕྱི་མོ་བཙལ་ཞིང་ལེགས་པར་བཞེངས་ནས། འཇམ་ལྷ་ཁང་ཞེས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་་་་་། (འདི་ལས་བཀའ་བསྟན་གྱི་ཕྱི་མོ་རྣམས་མཆེད་ལུགས་གསུངས་རྗེས་)དུས་ཕྱིས་ཕྱི་མོ་རྙེད་པ་མང་པོ་དང་བཅས་ཏེ་བཞེངས་པའི་བར་བགྲང་བ་ལས་འདས་པ་ཞིག་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱང་། བཅོམ་ལྡན་རིགས་པའི་རལ་གྲིའི་སློབ་མ་བཙུན་པ་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ཏེ།…”[4]

དེབ་སྔོན་གྱིས་མཆིམས་འཇམ་དབྱངས་དེ་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཡིན་སྐོར་མ་གསུངས། དེས་ན་དུང་དཀར་རིན་པོ་ཆེའི་མཆན་བུ་དེ་ལ་ནི་ཐུགས་ཉམས་མ་བཞག་པའི་སྐྱོན་བྱུང་བ་མིན་ནོ་སྙམ་ལ།ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་མཆོག་གི་གསུང་འབུམ་པོད་ལྔ་པའི་ཁོངས་སུའང་འདི་གཉིས་གང་ཟག་གཅིག་ཡིན་པའི་ཚུལ་གསུངས་འདུག ཁོང་གིས་ལོ་མང་རིང་མཆིམས་མཛོད་ལ་འཆད་ཁྲིད་མཛད་པ་མ་ཟད། ཁོང་གི་སློབ་མ་ཞིག་གིས་ཀྱང་མཆིམས་མཛོད་ཀྱི་ལེའུ་ཁ་ཤས་བསྒྱུར་ཡོད་འདུག[5]   

ཡང་།“བཀའ་གདམས་གསུང་འབུམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་པོད་གྱ་གསུམ་པ་”ཡི་ནང་དུ་འཁོད་པའི་རྩོམ་པ་པོའི་ངོ་སྤྲོད་དང་། དེ་མཚུངས་ནང་བསྟན་དཔེ་ཚོགས་ལྟེ་གནས་ཀྱི་དྲ་རྒྱར་ཡང་འདི་དང་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་གཉིས་གང་ཟག་གཅིག་ཡིན་མིན་གྱི་དྭོགས་པ་མ་ཆོད་པར་ལྷག་ཡོད་ཅེས་མཆན་བཏབ་འདུག[6]དེ་ལྟ་བུའི་དྭོགས་པ་ནི་ད་ལྟའི་བོད་ནང་དང་བོད་ཕྱིའི་བོད་རིག་པ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་ཡོད་འདུག་ལ། ད་དུང་པར་སྐྲུན་ཟིན་པའི་དེབ་དང་རྩོམ་རེ་ཟུང་གི་ནང་དུ་མཆིམས་མཛོད་རྩོམ་པ་པོ་ནི་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཡིན་ཤག་གིས་བཀོད་འདུག  འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལ་དགག་བཞག་གིས་རྗེས་འདེད་ཞུ་རྒྱུ་མིན་པས་ལུང་དུ་མ་དྲངས།

མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སུ་ཡིན་ཐད་གོ་ནོར་ཐེབས་མེད་མཁན་གྱི་ཁྲོད་དུ། དཔལ་རྡོར་གྱིས་རྩོམ་སྒྲིག་བྱས་པའི་ “བསྟན་འགྱུར་དཔེ་བསྡུར་མའི་དཀར་ཆག་ཆེན་མོར་”སྣར་ཐང་གི་བསྟན་འགྱུར་ངོ་སྤྲོད་སྐབས་ “བོད་ཀྱི་རབ་བྱུང་ལྔ་པའི་ཆུ་བྱི་སྤྱི་ལོ་ ༡༣༡༢ ལོ་ནས་ ༡༣༢༠ ལོའི་བར་ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་ཅི་ཙུང་ཨ་ཡུར་པར་པ་ཏ་བུ་ཡན་ཐུས་ལོ་དགུའི་རིང་སྲིད་དབང་བཟུང་སྐབས་བཅོམ་ལྡན་རིག་པའི་རལ་གྲིའི་སློབ་མ་སྣར་ཐང་གི་དགེ་བཤེས་མཁས་པ་མཆིམས་འཇམ་དབྱངས་གྲགས་པ་སྟེ་ཟུར་ཆག་ལ་འཇམ་དགག་པཀྴི་ཞེས་གྲགས་པ་བླ་མར་གདན་དྲངས། ་་་”ཞེས་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་བཅས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་འདི་ནི་འཇམ་སྒེག་པ་ཡིན་པ་གསུང་ས་འདུག[7]མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སུ་ཡིན་གྱི་སྒྲོ་འདོགས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་མཛད་པ་ནི། ཉེ་ཆར་པར་སྐྲུན་བྱས་པའི་མཆིམས་མཛོད་དབྱིན་བསྒྱུར་མ་(ORNAMENT OF ABHIDHARMA: A Commentary on Vasubandhu’s Abhidharmakosa)དེའི་གླེང་བརྗོད་དང་། དེ་བཞིན་གླང་རི་དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ་ལགས་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་མཆིམས་མཛོད་ཀྱི་གླེང་བརྗོད་རེད། དགེ་བཤེས་ཐུབ་བསྟན་སྦྱིན་པ་ལགས་ཀྱིས་མཆིམས་མཛོད་ཀྱི་སྦྱར་བྱང་དང་། དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ། དེ་བཞིན་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་རིགས་རལ་གྱི་བླ་མ་ཡིན་པ་བཅས་རྒྱུ་མཚན་དུ་མཛད་ནས་འདི་གཉིས་གང་ཟག་ཐ་དད་པར་བསྒྲུབས་རྗེས།“སླད་ནས་དེ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་འཛིན་པའི་འཁྲུལ་པ་དེ་དོར་དགོས་སོ།།” ཞེས་ཐ་ཚིག་བསྒྲགས་འདུག[8]རྩོམ་ཡིག་གཞན་ཞིག་ནི་ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི་བོད་ཀྱི་ཆེས་མཐོ་གཙུག་ལག་སློབ་གཉེར་ཁང་གི་དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་བྱམས་པ་བསམ་གཏན་ལགས་ཀྱིས་བྲིས་པའི་ “བསྟན་བཅོས་ཀྱི་དཀར་ཆག་”ཅེས་པའི་དེབ་དེའི་གླེང་བརྗོད་དེ་རེད[9]། ད་ནི་འདིའི་ཐད་བསྐྱར་དུ་གླེང་སློང་བྱེད་དགོས་མི་འདུག་མོད། འོན་ཀྱང་འདིར་བདག་གིས་ཇི་ལྟར་གང་ཟག་འདི་གཉིས་ཐ་དད་པ་ཡིན་པར་བསྒྲུབས་ཚུལ་གྱི་རྒྱུ་མཚན་རྣམས་ནི་གོང་གསལ་དང་མི་འདྲ་བ་འདུག་གཤིས་ཚིག་ཉོག་རེ་ཟུང་ཁ་སྣོན་བྱེད་རྒྱུ་ཡིན།

ག༽ མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་དང་ཁོང་གི་རྣམ་ཐར།

ངས་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཀྱི་སློབ་མ་སྐྱོ་སྟོན་སྨོན་ལམ་ཚུལ་ཁྲིམས་(1219-1299)ཀྱིས་བརྩམས་པའི་“མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་བཞུགས།” ཞེས་པ་དེ་བཀླགས་པ་ཡིན།  རྣམ་ཐར་དུ་གསལ་བ་ལྟར་ན། མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་(1210-1285)ནི་ས་པཎ་གྱི་སློབ་མ་དང་། འཕགས་པ་དང་ཕར་སློབ་ཚུར་སློབ་ཡིན་འདུག  འཕགས་པའི་མདུན་ནས་གསུང་ཆོས་ཞུས་རྗེས་ཁོང་གིས་ “རྟོགས་པ་ལ་བརྟན་པ་ཐོབ་ཀྱང་ལུང་དང་བཤད་པ་ལ་མཉེས་པ་ངོ་མཚར་ཆེ།”[10]ཞེས་གསུངས་འདུག  ལོ་ངོ་ ༣༦ རིང་སྣར་ཐང་གི་གདན་ས་བསྐྱངས་པར་བཤད། དེ་ཡང་རྣམ་ཐར་ལས་“གདན་ས་རིན་ཆེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱག་ཏུ་བཞེས།།  དྲུག་དང་བཅུ་ཕྲག་གསུམ་གྱི་བར་དུ་བསྐྱངས།།”[11]ཞེས་གསུངས།  ཡང་འདིས་གསུང་རབ་ཕོན་ཆེ་བརྩམས་པར་མཛད་སྐོར་འཁོད་པའི་ཁོངས་སུ་མཛོད་ཀྱི་སྐོར་ལ་ “ཆོས་མངོན་མཛོད་གཞུང་གསལ་བྱེད་ཚངས་པ་”ཞེས་གསལ་ན་འདི་ནི་ཁོང་གི་མཆིམས་མཛོད་དེ་ཡིན་པ་སྨོས་མ་དགོས།[12]ཡང་འདིའི་གསན་ཡིག་ “མཁན་པོ་མཆིམས་པའི་གསན་ཡིག” ཅེས་མཚན་བྱང་ཅན་ཤོག་ལྡེབ་བདུན་ཅན་ཞིག་ཀྱང་ “བཀའ་གདམས་གསུང་འབུམ་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ཐེངས་གསུམ་པ།” ཞེས་པའི་པོད་ ༦༡ པའི་ཁོངས་སུ་བཀོད་འདུག གཞན་ཡང་འདིའི་གསུང་གཞན་འགའ་རེ་རྙེད་དུ་འདུག་གོ།། དེས་ན་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་པ་འདི་ཉིད་སྣར་ཐང་གི་གདན་ས་བ་བདུན་པ་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གི་སློབ་མ་རྣམ་ཐར་རྩོམ་པ་པོ་སྐྱོ་སྟོན་སྨོན་ལམ་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་གདན་ས་བརྒྱད་པ་རེད།    

ལས་ཆེན་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་ (1432-1506)གྱིས་བརྩམས་པའི་ “བཀའ་གདམས་ཆོས་འབྱུང་གསལ་བའི་སྒྲོན་མེར་”སྣར་ཐང་གི་གདན་ས་བ་ཉི་ཤུའི་སྐོར་གྱི་སྐུ་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་འཁོད་ཅིང་། དེ་ནི་དེབ་སྔོན་དུ་ཡོད་པ་གྲངས་མཚུངས་པ་ཞིག་རེད། དེར་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་དང་བཅས་པའི་གདན་ས་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་ཐར་མདོར་བསྡུས་རེ་འཁོད་འདུག མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཀྱི་སྐོར་ལ། “ཆུ་མིག་ཆོས་འཁོར་གྱི་གྲལ་གཙོ་མཛད་དེ། འགྲོ་བའི་མགོན་པོ་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་ལ་སོགས་གངས་ཅན་གྱི་ཆེ་རྒུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར། བཅོམ་ལྡན་པ་དང་དབུས་པ་བློ་གསལ་དཔོན་སློབ་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྩ་ལག་ཆེན་པོ་ཞེས་འབོད། ཡོངས་ལ་མཆིམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཞེས་གྲགས། སྐྱེལ་ནག་གྲགས་སེང་། རྒྱང་རོ་པཎ་ཆེན། རིག་པའི་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་སློབ་མ་མཁས་པ་ཡང་མང་དུ་བྱོན་ནོ།།” ཞེས་ཁ་གསལ་དུ་བཀོད་ཅིང་།[13]ཆོས་འབྱུང་འདི་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༤༩༧ ལོར་བརྩམས་པ་མཇུག་བྱང་དུ་གསལ།   དེས་ན་ད་ལྟ་མཆིམས་མཁའ་གྲགས་སམ་མཆིམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་སྐོར་ལ་ཡིག་ཆ་ཁུངས་དག་རྙེད་ཡོད་པ་མ་ཟད། རྩོམ་ཡིག་ཀྱང་བྲིས་འདུག་ལ། ཁོང་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པའི་བླ་མ་ཡིན་པ། ཧོར་ཡུལ་དུ་གཏན་ནས་ཕེབས་མེད་པ་བཅས་ནི་རྩོད་མེད་དུ་གྲུབ་ཡོད་པ་ཡིན། 

ང་༽ མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་ངོས་འཛིན།

༡༽ མཆིམས་མཛོད་ལ་བརྟེན་ནས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ངོས་འཛིན་པ།

འོ་ན་མཆིམས་མཛོད་རྩོམ་པ་པོ་འཇམ་པའི་དབྱངས་དེ་སུ་རེད་ཅེ་ན།  དབལ་མང་པཎྜི་ཏ་དཀོན་མཆོག་རྒྱལ་མཚན་(1764-1853)གྱིས་བརྩམས་པའི་བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་གྱི་གདན་རབས་ལྷའི་རྔ་ཆེན་དུ་འདི་ལྟར། “མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཀྱིས་ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཊཱིཀ་ཆེན་མཛད་པ་ཡོད་ལ་ད་ལྟའི་མཆིམས་མཛོད་དུ་གྲགས་པ་མཛད་པ་བོ་དང་མི་གཅིག་སྟེ། མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ནི་བཅོམ་ལྡན་རིགས་རལ་གྱི་བླ་མ་ལམ་མཆོག་རིན་པོ་ཆེ་རྩོམ་མཁན་དེ་ཉིད་ཡིན་ལ། མཆིམས་མཛོད་དམ་འགྲེལ་བ་མངོན་པའི་རྒྱན་རྩོམ་པ་བོ་ནི་བཅོམ་ལྡན་རིགས་རལ་གྱི་སློབ་མ་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སམ་བཙུན་པ་འཇམ་དབྱངས་ཞེས་གྲགས་པ་རིགས་རལ་གྱིས་བཀའ་བཀྱོན་ཡང་ཡང་མཛད་པ་ལ་འཇིགས་ནས་ས་སྐྱར་བཞུགས་པ་ལས་ཧོར་གྱིས་གདན་དྲངས་ནས་བུ་ཡན་ཐུ་རྒྱལ་པོའི་མཆོད་གནས་མཛད་པ་དེ་ཉིད་ཡིན་པར་མཆིམས་མཛོད་རང་གི་མཛད་བྱང་དུ་ཡང་དགེ་སློང་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་ཕོ་བྲང་ཙོང་དུའི་མཁར་དུ་གྲུབ་པར་བགྱིས་སོ་ཞེས་གསུངས་པས་ཀྱང་ཤེས་སོ།།  འདིས་ཡོ་བྱད་ཚན་ཆེན་པོ་བསྐུར་བའི་སྟེང་ནས་བཅོམ་ལྡན་རིགས་རལ་དང་དབུས་པ་བློ་གསལ་སོགས་ཀྱིས་སྣར་ཐང་དུ་བཀའ་དང་བསྟན་བཅོས་འགྱུར་རོ་ཅོག་ཐོག་མར་བཞེངས་པ་གྲགས་ཆེ་ཞིང་མཚན་ལ་འཇམ་སྒེག་པཀྵི་ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ།།”[14]ཞེས་འབྱུང་།

དེ་ལས་ཀྱང་དུས་ཚོད་ཀྱི་ཆ་ནས་སྔ་བ་ཞིག་ནི། ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ་(1507-1554)ཡིས་བརྩམས་པའི་“མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་གྲུབ་བདེའི་དཔྱིད་འཇོ་”[15]ཞེས་པར་དཔེར་ན་ “འཇམ་སྒེག་ན་རེ། འདི་ཡང་ཐེག་པ་ཐུན་མོང་བའི་དབང་དུ་བྱས་ཀྱི། ཐེག་ཆེན་ལྟར་ན། མཚམས་མེད་བྱས་པས་ཀྱང་འབྲས་བུ་ཐོབ་སྟེ། མ་སྐྱེས་དགྲའི་འགྱོད་བསལ་གྱི་མདོ་ལས། མ་བསད་པའི་མཚམས་མེད་བྱས་པས་དགྲ་བཅོམ་ཐོབ་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཞེས་ཟེར་རོ།།” ཞེས་འབྱུང་ལ།  འདིར་ “འཇམ་སྒེག་ན་རེ་”ཞེས་མཚན་སྨྲོས་ཏེ་ལུང་དྲངས་བཅུ་བཞི་ཙམ་ཞིག་འབྱུང་བ་རྣམས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་མཛད་པའི་མཆིམས་མཛོད་དུ་འབྱུང་བ་ཡིན་ནོ།།

༢༽ རིག་རལ་དང་འབྲེལ་ནས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ངོས་འཛིན་པ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༧ ལོར་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་བོད་ནས་གོང་ལ་ཕེབས་སྐབས་རིག་རལ་གྱིས་ཟུར་ཟ་མཛད་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་དེའི་ལན་དང་བཅས་པ་ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་དུ་འཁོད་ལ[16]། རིག་རལ་གྱི་རྣམ་ཐར་དུའང་ཁོང་ཉིད་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པས་བཀོད་སྒྲིག་མཛད་པའི་ཆོས་འཁོར་ཡོངས་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཆུ་མིག་ཆོས་འཁོར་དུའང་ཞུགས་པའི་སྐོར་གསལ། ཁོང་ས་པཎ་གྱི་སློབ་མའང་ཡིན་པ་རེད། འགྲོ་མགོན་འཕགས་པའི་གསུང་ན་རིག་རལ་ལ་ཕྱི་ལོ་ ༡༢༧༣ ཆུ་མོ་བྱ་ལོར་བཏང་བའི་ཞུ་ཡིག་ཅིག་ཡོད་ཅིང་། དེའི་ནང་དོན་གྱི་ཆ་ནས་ཧ་ལམ་ཤགས་འགྱེད་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་མཚུངས་པ་ཞིག་རེད། འོན་ཀྱང་ཡི་གེ་ལ་བརྟགས་སྐབས་ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ཕན་ཚུན་ལ་ཡིག་འབྲེལ་ཐེངས་འགའ་ལ་བྱས་ཡོད་པ་གསལ་ཞིང་། འཕགས་པ་ཉིད་རིག་རལ་གྱིས་མཁས་ཉམས་ཀྱི་ང་རྒྱལ་ལ་ཐུགས་མ་མཉེས་པ་ཧ་ཅང་གསལ་པོར་བཀོད་འདུག  འཕགས་པས་རིག་རལ་ལ་བཏང་བའི་ཡི་གེ་དེ་གཤམ་མཆན་དུ་བཀོད་ཡོད་ན་དེར་གཟིགས་འཚལ།།[17]

བཅོམ་ལྡན་རིག་རལ་(1227-1305)གྱི་རྣམ་ཐར་དུ། “དགུང་ལོ་སོ་དྲུག་པའི་དུས་སུ་སྣར་ཐང་དུ་སློབ་དཔོན་གྱི་སྟོན་གྲགས་འབུམ་[སྐྱི་སྟོན་གྲགས་འབུམ་འདི་རིག་རལ་གྱི་བླ་མ་ཡིན། དེབ་སྔོན་ ༤༠༩ མང་ཐོས་ ༡༢༧]སྐུ་འདས་ནས་དེའི་གདན་ས་དང་། གཞན་ཡང་ཐེག་པ་ཆེ་ཆུང་གི་སྡེ་སྣོད་དང་། རྒྱུད་སྡེ་དང་། སྒྲ་ཚད་དང་། མན་ངག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་གསལ་བར་མཛད་པར་དགོངས་ནས། མཁན་ཆེན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་[18]དང་། ཉེ་གནས་ཆེན་པོ་ཆོས་ཀྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་གསུང་དང་བུ་སློབ་རྣམས་ཀྱིས་ཞུ་བ་བསྐུར་བ་ལ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་འཇམ་སྒེག་དང་། དགེ་བཤེས་འབུམ་མེ་དང་། འབྲི་སྒང་པ་གཞོན་རྡོར་རྣམས་ཀྱིས་སྤྱན་དྲངས་ཏེ། ཆུ་ཕོ་ཁྱིའི་ལོ་(1262)ལ་ཆགས་ཕབ་ནས་ཤིང་མོ་སྦྲུལ་(1305)གྱི་བར་དུ་ལོ་བཞི་བཅུ་ཞེ་བཞིར་དཔལ་ལྡན་སྣར་ཐང་གིས་གཙོ་བྱས་པའི་ཆོས་གཞིས་ཆུ་མིག་རིང་མོ་དང་། ཞ་ལུ་གསེར་ཁང་དང་། ཤབ་སྣ་རིང་དང་། ཐང་སྐྱ་དང་། གླས་རིང་ལ་སོགས་པར་ཡང་སྐབས་སུ་བྱོན་ནས་ཕ་རོལ་དུ་ཕྱིན་པ་དང་། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་དང་། ཚད་མ་རྣམ་ངེས་དང་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་དུས་བཞིར་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གསུངས་ཤིང་། གཞན་ཡང་སྡེ་སྣོད། རྒྱུད་སྡེ། སྒྲ་ཚད། མན་ངག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཆར་ཕབ་ཅིང་། སློབ་མའི་ཚོགས་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་སྨིན་པ་དང་གྲོལ་བར་མཛད་དེ། སྡེ་སྣོད་འཛིན་པ་སྟོང་ཕྲག་ལྷག་པ་ཐོན་ཅིང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་འགྲོ་བའི་གསོས་སྨན་དུ་གྱུར་པའང་ལྔ་བརྒྱ་ལྷག་བྱུང་ངོ་། །” [19]ཞེས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སམ་འཇམ་སྒེག་གི་སྐོར་གསུངས་འདུག དེ་ལྟར་ན། འཇམ་སྒེག་གིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༢ ལོར་རིག་རལ་སྣར་ཐང་དུ་གདན་དྲངས་པ་གསལ། རིག་རལ་གྱི་རྣམ་ཐར་དུ། “སློབ་དཔོན་འཕགས་པ་ལ་ཇོ་བོ་རྗེའི་ལུགས་ཀྱི་སྦྱོར་དྲུག་དང་། གཞན་ཡང་གདམས་ངག་ཅི་རིགས་པ་ཞུས་སོ།།” ཞེས་འབྱུང་ན་ཕྱིས་སུ་ཆུ་མིག་ཆོས་འཁོར་གྱི་སྐབས་འཕགས་པར་དད་དེ་ཆོས་ཞུས་ལུགས་གདུང་རབས་སུ་གསལ་བ་ལྟར་ཡིན་ངེས།[20]

མང་ཐོས་ཀླུ་སྒྲུབ་རྒྱ་མཚོའི་བསྟན་རྩིས་སུ། རིག་རལ་གྱི་སྐོར་བཤད་རྗེས་འདི་ལྟར། “སློབ་མའི་མཆོག་དབུས་པ་བློ་གསལ་བྱང་ཆུབ་ཡེ་ཤེས་དང་། བཙུན་པ་འཇམ་སྒེག་གམ་འཇམ་ཉེག་སོགས་མང་དུ་བྱུང་། ཕྱིས་བཙུན་པ་འཇམ་དབྱངས་ཀྱིས་རྒྱ་ནག་ནས་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར། དབུས་པ་བློ་གསལ། ལོ་ཙཱ་བ་བསོད་ནམས་འོད་ཟེར། རྒྱ་རོ་བྱང་ཆུབ་འབུམ་གསུམ་གྱིས་བཀའ་འགྱུར་བསྟན་འགྱུར་གྱི་གླེགས་བམ་བཞེངས་ནས་འཇམ་ལྷ་ཁང་གི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་སུ་གསོལ་བ་ལས་མང་དུ་མཆེད།”[21]ཞེས་ཁོང་ལ་འཇམ་ཉེག་ཅེས་ཀྱང་འབོད་པར་བཤད། འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་གོང་ནས་ས་སྐྱར་འབྱོར་སྐབས་ཀྱི་མེ་ཕོ་སྟག་གི་ལོ་སྟེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༦ ལོར་ “དཔལ་ཀྱེའི་རྡོ་རྗེའི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་བདག་ཉིད་འཇུག་ཅིག་དབང་བླང་བའི་ཆོ་ག་དབང་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་”བརྩམས་པའི་མཇུག་བྱང་དུ་ “འཕྲུལ་གྱི་ཡིག་མཁན་འཇམ་ཉེག་ཅེས་བྱ་བས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྐྱེན་བྱས་ནས།”[22]ཞེས་འབྱུང་ན། ལོ་འདིར་འཇམ་ཉེག་གམ་འཇམ་སྒེག་ནི་འཕགས་པའི་ཡིག་མཁན་ཡིན་པ་དང་ཁོང་དུ་ལྷན་དུ་ས་སྐྱ་ན་ཡོད་པ་གསལ།

ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད་དུ། ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༧ ལོར་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་འདམ་དུ་བཞུགས་སྐབས་བཀའ་གདམས་དགེ་བཤེས་ནམ་མཁའ་འབུམ་ལ་མཇལ་བ་དང་། ཁོང་གིས་སྐབས་དེའི་འཕགས་པའི་མཛད་རྣམ་ཧ་ཅང་ཞིབ་ཆ་ཅན་བརྩམས་པ་དེ་བཀོད་ཡོད་ཅིང་། དེར་འདི་ལྟར།

སླད་མ་སྐབས་དོན་དངོས་ལ། བླ་མ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་འདམ་དུ་ཞག་བཅུ་གཅིག་བཞུགས་པ་ལ་བདག་དང་ཞག་བདུན་དུ་མཇལ་བའི་དང་པོ་ཆག་ཕེབས་པའི་དགོངས་ཀ་ནས། བདག་བླ་མ་ལ་མཇལ་དུ་འོངས་ནས་ཡོད། ཉིན་མོ་མི་ལ་འཚེར། མཚམས་ཡུན་རིང་བས་ཚོ་མི་ཐུབ་པར་གདའ་བས། ཕྱི་ནང་གི་འགྲུལ་ཆོད་པའི་ནུབ་མོ་བརྡ་སྦྱར་གྱིན་མཇལ་བ་ཞུ་དགོས་བྱ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡི་གེ་མང་བ་གཅིག་བྲིས་ནས་འཇམ་སེར་སྐྱེལ་དུ་བཏང་བས། ཡི་གེ་ལ་གཟིགས་ནས། འདིར་འོང་ཚད་རང་འདོད་ཀྱིས་འོང་བ་ཡིན། ཆོས་ལ་དམིགས་པ་ཁོ་ལས་མེད་གསུངས་སྐད། དེ་ནས་འཇམ་སེར་ལ་ནང་མོ་ཐེག་ཆེན་གསལ་བའི་ཡིག་སྣ་དང་། ལུང་བསྡུ་བ་གཉིས་ཁོང་ལ་སྐྱོལ་ལ་གཟིགས་སུ་ཆུག ཁོང་བཞུགས་ས་དང་འོ་མི་བརྒྱལ་བར་ཨེ་སྣང་ལྟོས་གསུངས་པས། ནང་མོ་ངེད་ཀྱི་དྲུང་དུ་འཇམ་སེར་དར་ཁ་གང་ཐོགས་ནས་བྱུང་བས། བླ་མས་གཞན་དང་མི་འདྲ་བར་ཐུགས་ལ་འདོགས་པར་འདུག་གིས་གསུངས་ནས་གསུང་གླེང་མང་དུ་བྱུང་ངོ་།་་་་་་་་་།དེའི་སྐབས་སུ་བདག་གི་སྟོན་པ་དཀོན་མཆོག་སེང་གེ་ལ་བསྐུར་བའི་ཞུ་ཡིག་དེ་རྣམས་ལ་ལན་ལེགས་པ་ཅིག་མ་བྱུང་ན་ཁོ་བོ་ཡི་ཆད་པར་ཡོད་པས། བླ་མས་སྔར་མ་གྲུབ་ཀྱང་མར་ལ་གདན་དྲངས་ནས་མ་གིར་མཛད་ནས་ཡར་བསྐུར་བའམ། ཡང་ན་ས་སྐྱ་ལྟ་བུར་ཞུ་ཡིག་དང་གསུང་འཕྲིན་བསྡེབས་ནས་བསྐུར་ན་ལན་ཡོང་བའི་རིགས་ཨེ་ཡོད་ཅེས་ཞུས་པས། ས་སྐྱ་ན་འདི་རྣམས་ཀྱི་ལན་འོང་བ་ཡོད་ན་ང་ཁོ་ན་དགའ་སྟེ་མེད། ཁྱོད་ཀྱི་ཡི་གེ་རྣམས་ངས་ཚགས་བྱས་ཡོད་གསུངས་ནས། ཆོས་ཁུག་ནས་ཞུ་ཡིག་གི་ཡི་གེ་རྣམས་བྱུང་། མར་མེའི་འོད་ལ་བླ་མ་ཉིད་ཀྱིས་རེ་རེ་ནས་བཀླགས། འདི་ལ་ཁྱོད་ཇི་ལྟར་འདོད་ཟེར་བ་རེ་རེ་བྲིས། དེ་རྣམས་ཀྱི་ལན་འདི་ལྟར་འོང་བ་ཡིན་གསུངས་ནས་མཚན་ཡལ་དེར་དེ་རྣམས་ཀྱི་ལན་གསུངས། ཞུ་དག་མཛད་ནས་འཇམ་སེར་འདི་རྣམས་ཁྱོད་ཀྱིས་ཚགས་གྱིས་ཤིག འདི་རྣམས་ལ་ལུང་རིགས་ཐམས་ཅད་འཛོམ་པའི་ལན་ལེགས་པ་ཁོང་མཉེས་པ་ཅིག་མ་གིར་བྱས་སླར་ཡར་བསྐུར་བ་ཡིན་གསུངས་ནས་ཞུ་ཡིག་དེ་རྣམས་ཁོང་ལ་གཏད་་་་་་[23]

ཞེས་སོགས་འཇམ་སེར་ཞེས་པའི་ཞབས་ཞུ་བ་ཞིག་ཐོན་གྱིན་འདུག་ལ། འཇམ་སེར་ཞེས་པ་འདི་ཡང་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ལ་གོ་བ་ཡིན་ནམ། དེ་ལྟར་མིན་ཚེ། མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སྐབས་འདིར་འཕགས་པ་དང་བསྡོངས་ནས་ཧོར་ཡུལ་དུ་ཕེབས་པའི་ཁུངས་ཤིག་ཁོ་བོས་མ་མཐོང་ངོ་།།

དེ་ནས་རིག་རལ་དང་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་སློབ་མ་དབུས་པ་བློ་གསལ་ཞེས་པ་འདི་འདི་རེད། དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱིས་བརྩམས་པའི་བསྟན་འགྱུར་དཀར་ཆག་གི་མཇུག་བྱང་དུ། ཁོང་ནི་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་སློབ་མ་ཡིན་པ་དང་། འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་བཀའ་ལྟར་དཀར་ཆག་བཞེངས་པ་སོགས་གསལ་འདུག 

དེ་ཡང་མཇུག་བྱང་གི་ཚིགས་བཅད་དུ་འདི་ལྟར། 

ཐུབ་པའི་གསུང་རབ་མ་ལུས་གསལ་བྱེད་མཆོག།།

ཤེས་བྱའི་གནས་ལ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་མིག།།

རྒྱལ་བའི་གོ་འཕང་མཆོག་ཏུ་བགྲོད་པའི་ཐབས།།

རྣམ་པར་དག་ཚུལ་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་བཞེངས།། ཞེས་དང་། ཡང་།

དེ་ལྟར་མཛད་པ་རླབས་ཆེན་འཇམ་པའི་དབྱངས།།

སྙུན་མི་མངའ་ཞིང་སྐུ་ཚེ་བརྟན་པ་དང་།།

དམ་ཆོས་སྒྲོན་མ་འདི་དག་སྤེལ་མཛད་ཅིང་།།

ལྷར་བཅས་འཇིག་རྟེན་འདྲེན་པའི་དཔལ་གྱུར་ཅིག།།[24]ཅེས་འབྱུང་ལ། ཡང་ཚིག་ལྷུག་གི་ཁྲོད་དུ་ “ཤཱཀྱའི་དགེ་སློང་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་ཐུགས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཇི་ལྟ་བར་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཞབས་ཀྱི་རྡུལ་སྤྱི་བོས་ལེན་པ་དབུས་པ་བློ་གསལ་རྩོད་པའི་སེང་གེ་དང་། རྒྱང་རོའི་བྱང་ཆུབ་ལ་སོགས་པས་རྐྱེན་དམ་པར་བགྱིས་ཏེ། བླའི་དཀར་ཆག་ཆེན་མོ་ཉིད་གཞིར་བྱས་ནས་རྣམ་པར་དག་པར་བཞེངས་ཤིང་།  རབ་ཏུ་གནས་པ་བཟང་པོ་དང་། དེ་དག་གི་དགའ་སྟོན་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་བཅས་པ་ལེགས་པར་གྲུབ་པའི་རྗེས་ལ། དཔལ་སྣར་ཐང་གི་ཆོས་གྲྭ་ཆེན་པོར་དབུས་པ་བློ་གསལ་གྱིས་དཀར་ཆག་ཏུ་བཀོད་ནས་ཕྱག་ཏུ་ཕུལ་བའོ།།” ཞེས་གསལ། སྐབས་འདིར་བསྟན་བཅོས་ ༢༣༥༠ ཡི་ཐོ་བཀོད་འདུག ཕྱག་ཏུ་ཕུལ་གསུངས་སྟབས། སྐབས་འདིར་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་སྣར་ཐང་དུ་བཞུགས་པ་ཡིན་ནམ་ཡང་སྙམ་མོ།།  

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མཁས་དབང་བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་ལགས་ཀྱིས་ ༡༩༨༣ ལོར་ཨ་མདོ་རྭ་རྒྱའི་བཀའ་འགྱུར་དཔར་མ་བསྐྱར་དཔར་བྱས་པའི་གླེང་བརྗོད་དུ་དཔྱད་རྩོམ་དུ། “བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དབུ་ཚུགས་ནས་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་འགོ་སྟོད་དུ་མཁས་མཆོག་བཅོམ་ལྡན་རིག་པའི་རལ་གྲིའི་སློབ་མ་སྣར་ཐང་གི་དགེ་བཤེས་མཁས་པ་འཇམ་དགག་པཀྵིས་ཧོར་ཡུལ་ནས་བཀའ་འགྱུར་བཞེངས་པའི་མཐུན་རྐྱེན་གྱི་ཡོ་བྱད་མང་པོ་བསྐུར་བ་་་་་་”[25]ཞེས་དུས་ཚིགས་དེ་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་དུས་མགོར་ངོས་འཛིན་མཛད་འདུག་ཅིང་། ཨིན་ཇིའི་སྐད་དུ་བཞུགས་པའི་དཔྱད་རྩོམ་རྣམས་སུའང་འཇམ་སྒེག་གིས་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར་ནས་བཞེངས་པའི་དུས་ཚིགས་དེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༢༠ སྐོར་ཞིག་ལ་ཡིན་པས་ཚོད་དཔག་བྱས་འདུག[26]

ཡང་དབུས་པ་བློ་གསལ་རྩོད་པའི་སེང་གེས་བརྩམས་ཞེས་འཁོད་པའི་ “གྲུབ་པའི་མཐའ་རྣམ་པར་བཤད་པའི་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ་བཞུགས་སོ།།”ཞེས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཤིང་སྤར་ཤོག་ལྡེབ་བརྒྱ་དང་ཉེར་བརྒྱད་ཅན་དེའི་སྦྱར་བྱང་དུའང་། “གྲུབ་པའི་མཐའ་རྣམ་པར་བཤད་པའི་མཛོད་ཅེས་བྱ་བ། རང་དང་གཞན་གྱི་གྲུབ་པའི་མཐའ་རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་འཆད་པ་དང་རྩོད་པ་དང་རྩོམ་པའི་ཚུལ་ལ་འཇིག་རྟེན་ན་འགྲན་ཟླ་མེད་པ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་བཅོམ་ལྡན་རལ་གྲི་དང་། རིགས་པ་དང་གྲོལ་བར་སྨྲ་བའི་སྤོབས་པ་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་སྒྲོན་མེ་ཆེན་པོ་བརྙེས་པས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་གསལ་བ་དང་། སྨྲ་བ་ངན་པའི་མུན་པ་མ་ལུས་པ་སེལ་བར་མཛད་པ་ཤཱཀྱའི་དགེ་སློང་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱི་ཞབས་རྡུལ་སྤྱི་བོས་ལེན་ཅིང་།  ཐུབ་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་དྲི་མ་མེད་པ་ལ་ལེགས་པར་གནས་ནས་འཆད་པ་པ་དང་རྩོད་པ་དང་རྩོམ་པའི་ཚུལ་ལ་བློའི་སྣང་བ་ཅུང་ཟད་སྐྱེས་པ་དབུས་པ་བློ་གསལ་རྩོད་པའི་སེང་གེས། དཔལ་སྣར་ཐང་གི་ཆོས་གྲྭ་ཆེན་པོ་བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བཀའ་དང་། མཁས་པའི་བསྟན་བཅོས་མ་ལུས་པ་བཞུགས་པའི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་ཉེ་བར་སྦྱར་བ་འདི་ལེགས་པར་རྫོགས་སོ།།”[27]ཞེས་བཀོད་འདུག

ཡང་། རྒྱལ་སྲས་ཐོགས་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་(1295-1369)རྣམ་པར་ཐར་པའི་གཞན་ལ་ཕན་པའི་འོད་ཟེར་ཞེས་པར་ “དཔལ་ལྡན་ས་སྐྱའི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་འཇམ་སྒེག་གི་གསུང་ན་རེ། དབུས་གཙང་གཉིས་པོ་འདི་ན་མཐོང་ཐོས་དྲན་པ་ལ་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་མང་པོ་འདུག་སྟེ། གཞན་སུ་བས་ཀྱང་བོ་དོང་ཐོགས་མེད་དེ་སྨོན། ང་ཡང་ཚེ་གཞུག་ལ་སྒོམ་ཅིག་ཞུ་རྒྱུ་བྱུང་ན་བོ་དོང་ཐོགས་མེད་དེ་ལ་སྒོམ་ཅིག་ཞུ། ཁོངས་མཚམས་དམ་པོ་ཅིག་ཡོད་པར་འདུག་པས། རྟེན་འབྲེལ་མ་འགྲིག་ན་ང་རང་གི་སློབ་མ་རྡོར་གཞོན་ལ་སྒོམ་ཅིག་ཞུ། དེ་གཉིས་མིན་པའི་བླ་མ་དང་སྒོམ་སུ་ལའང་ཡིད་མི་སྨོན་གསུངས།”[28]ཞེས་འབྱུང་ངོ་།།  དེ་ལྟར་ན་ལུང་འདི་ལྟ་བུ་དག་གིས་ཀྱང་སྐབས་དོན་དཔོག་པ་ཕན་སྲིད་སྙམ་ནས་ཆེད་དུ་དྲངས་པ་ཡིན་ནོ།།

ཅ།༽ མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ལས་འཕྲོས་པའི་མཇུག་སྡོམ།

དེས་ན་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་དང་འཇམ་སྒེག འཇམ་ཉེག་(ཉག་)འཇམ་སྒེག་པཀྵི། འཇམ་དགག་པཀྵི། འཇམ་དགག་པ་ཤི་སོགས་ནི་མཚན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཙམ་ཡིན་ལ། དེ་ལྟར་ན།  མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་(1210-1285)གྱི་སློབ་མ་ནི་སྐྱོ་སྟོན་སྨོན་ལམ་ཚུལ་ཁྲིམས་(1219-1299)དང་།  དེའི་སློབ་མ་བཅོམ་ལྡན་རིག་རལ་(1227-1305)། དེའི་སློབ་མ་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཡིན་ནོ།།  མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ནི་སྣར་ཐང་དུ་བཞུགས་སྐབས་ ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༢ ལོར་བཅོམ་ལྡན་རིག་རལ་སྣར་ཐང་དུ་གདན་དྲངས་ཤིང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༢༦༦ ལོར་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་དང་ལྷན་དུ་ས་སྐྱར་བཞུགས་ཡོད་པ། ཁོང་གི་མཚན་ལ་འཇམ་སེར་ཞེས་ཀྱང་འབོད་ཚེ་བར་འདིར་ཁོང་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་དང་ལྷན་དུ་ཧོར་ཡུལ་དུ་ཕེབས་པ། ཕྱིས་སུ་ཧོར་གྱིས་གདན་དྲངས་ནས་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༡༡ ནས་ ༡༣༢༠ ལོའི་བར་དེར་བུ་ཡན་ཐུ་རྒྱལ་པོའི་མཆོད་གནས་མཛད་ཅིང་། མཛོད་འགྲེལ་མངོན་པའི་རྒྱན་དེ་ས་སྐྱ་ནས་དབུ་བཙུགས་ཏེ་ཅོང་ཏོར་མཇུག་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།།[29]   དེབ་སྔོན་དུ་འདིས་ “ཚད་མ་རྣམ་འགྲེལ་གྱི་ཊཱི་ཀ་བསྡུས་པ་”ཞིག་ཀྱང་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུ་བརྩམས་པ་གསལ་མོད། འདི་ཉིད་མཇལ་བའི་སྐལ་བ་མ་ལྡན་ནོ།།

དེ་ནས་རིག་རལ་ལ་སྣག་ཤོག་གི་རྒྱུ་སྦྱར་ཏེ་བཀའ་བསྟན་ཕྱོགས་བསྡུ་བྱས་པ་བཅས་ཤེས་ཐུབ།  དགེ་རྒན་ཆེན་མོ་ Christopher P. Atwood རང་གི་ཧོར་དང་ཧོར་གོང་མའི་སྐོར་གྱི་ཤེས་བྱ་ཀུན་ཁྱབ་ཏུ། ཕྱི་ལོ་ ༡༢༨༥ ནས་ ༡༢༨༧ བར་དུ་རྒྱ་ནག་གི་བཀའ་བསྟན་བསྐྱར་བྱས་སྐབས་བོད་ཡིག་གི་བཀའ་བསྟན་ལ་བསྡུར་ཏེ་ཁ་བྱང་དུ་ཡོད་པའི་ལེགས་སྦྱར་སྐད་རྣམས་བསྣན་པ་རེད་ལ། དེར་བརྟེན་རྒྱའི་བཀའ་བསྟན་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ་ལ་རྒྱུས་མངའ་ཡོད་པའི་ཆ་ནས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་སྣར་ཐང་དུ་བཀའ་བསྟན་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་བྱེད་རྒྱུར་སྦྱིན་བདག་བྱེད་པའི་འདུན་པ་སླེབས་པ་རེད་ཅེས་ཀྱང་བྲིས་འདུག[30]

མཇུག་སྡོམ། གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཕེབས་ཏེ་བོད་ཡིག་གི་བསྟན་བཅོས་མཛད་པ། 

འགྲོ་མགོན་འཕགས་པའི་ཞལ་ཐང་། ཡོང་ཁུངས། www.himalayanart.org

འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་དགུང་ལོ་བཅུ་གཉིས་བཞེས་པ་ མེ་རྟ་ ༡༩༤༢ ལོ་ནས་ འཕགས་པ་དགུང་ལོ་ ༣༤ བཞེས་པའི་ལྕགས་ལུག་ ཕྱི་ལོ་ ༡༢༧༡ བར་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་དུ་བརྩམས་ངེས་པའི་ཆོས་ཚན་ ༤༥ བརྩམས་ཡོད་པ་རེད། 

དེ་ནས་ཤོང་བློ་བརྟན་གྱིས་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི་དུས་མཇུག་ལ་གཤེད་དམར་གྱི་ཆོས་སྐོར་བསྟན་བཅོས་གཅིག་གམ་དེ་ལས་མང་བ་བརྩམས་ཡོད་པ་རེད།

དེ་ནས་མཆིམས་འཇམ་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་དུས་རབས་བཅུ་བཞི་པའི་དུས་མགོར་མཆིམས་མཛོད་དང་ཡང་བསྟན་བཅོས་གཞན་དག་ཀྱང་བརྩམས་པ་རེད།

ཁོང་ཅག་གིས་འཛམ་གླིང་ལ་གྲགས་པའི་ཧོར་གོང་མའི་ཕོ་བྲང་དུ་ཕྱག་ཏུ་སྨྱུ་གུ་ཐོགས་ཏེ་བོད་ཡིག་གི་ཀ་ཁ་འབྲི་བཞིན་པའི་སྣང་བརྙན་དེ་ནི་ཇི་འདྲའི་ཡིད་དུ་འོང་ཞིང་། ཇི་འདྲའི་མཚར་སྣང་འཕེལ་བ་ཞིག་རེད་ཨང་།

རྫོགས་སོ།། །།


[1]   སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལོ་ལྔ་སྟོང་ལ་གནས་པར་བཤད་པ་དེ་ལོ་ལྔ་བརྒྱ་ཕྲག་བཅུ་ལ་དབྱེ་ཞིང་། ལྔ་བརྒྱ་ཕྲག་བདུན་པ་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འདས་ལོ་ནས་བརྩིས་ན་ ༣༥༠༠ ལ་འཁེལ་དགོས། དེའི་མཐའ་ལ་ཉེ་བ་ཞེས་པ་འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་འདས་ལོ་ནས་བརྩིས་པ་ཡིན་ན། ས་སྐྱ་པའི་ལུགས་ལ། རབ་བྱུང་བཞི་པའི་མེ་ཡོས་ལོ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༣༢༧ ཡིན་ལ་ས་སྐྱ་པའི་ལུགས་ཀྱི་འདས་ལོ་ ༣༤༦༡ པར་འཁེལ་འདུག དེ་ནས་ཚོད་དཔག་བྱེད་དགོས་པ་ཡིན།

[2]   མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས། (1210-1285)

[3]   དེབ་ཐེར་དམར་པོ། ཚལ་པ་ཀུན་དགའ་རྡོ་རྗེས་བརྩམས། དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས་མཆན་འགྲེལ་བཀོད། ཤོག་གྲངས་ ༣༧༢།  མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༡

[4]   འགོས་ལོ་གཞོན་ནུ་དཔལ།(1392-1481) དེབ་ཐེར་སྔོན་པོ། (༡༤༧༦ ལོར་བརྩམས།)སྟོད་ཆ། ཤོག་གྲངས་ ༤༡༡ ནས་ ༤༡༢ བར། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༢

[5]   ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་མཆོག་གི་གསུང་འབུམ་པོད་ལྔ་པ། ཤོག་གྲངས་ ༥༣ དང་ ཤོག་གྲངས་ ༣༠༧། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༣ 

[6]   དཔེར་ན། “The dating of Mchims ‘Jam-pa’i-dbyangs and his identification with Mchims Nam-mkha’-grags-pa are still in question.”ཞེས་བྲིས་པ་ལྟ་བུའོ།།

[7]   བསྟན་འགྱུར་དཔེ་བསྡུར་མའི་དཀར་ཆག་ཆེན་མོ། ཤོག་གྲངས་ ༡༠

[8]   ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཚིག་ལེའུ་བྱས་པའི་འགྲེལ་པ་མངོན་པའི་རྒྱན། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཞིབ་དཔྱོད་ཁང་། 2009

[9]   བསྟན་བཅོས་ཀྱི་དཀར་ཆག  དབུས་པ་བློ་གསལ་རྩོད་པའི་སེང་གེས་བསྒྲིགས། བྱམས་པ་བསམ་གཏན་གྱིས་ཞུས་སྒྲིག་དང་མཆན་བུ་བཏབ། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཕྲེང་ ༡༩།  བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༢༠༡༥

[10]  ཤོག་གྲངས་ ༡༥ བ་ ༣

[11]  ཤོག་གྲངས་ ༣༦ ན་ ༢  

[12]  ཡང་འདི་ཉིད་ཀྱིས་མཛད་པའི་ “སྣར་ཐང་གི་གདན་ས་པ་བདུན་པའི་རྣམ་ཐར་རིན་ཆེན་གཏེར་མཛོད་”ཅེས་པ་བཞུགས་པ་རྣམ་ཐར་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ཁོངས་སུ་པར་སྐྲུན་བྱས་འདུག

[13]  “གདན་ས་བདུན་པ་མཆིམས་ཆེན་མོ་ནམ་མཁའ་གྲགས་ནི། ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སློབ་དཔོན་མཆིམས་རྡོ་རྗེ་སྤྲེལ་ཆུང་གི་རྒྱུད་དུ་ཉང་སྟོད་སྟག་ཚལ་དུ་རྟའི་ལོ་ལ་འཁྲུངས། གཞོན་ནུ་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་སྟེ་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་གཙུག་མ་ལུས་པ་ལ་ལེགས་པར་སྦྱངས་པས་མཁྱེན་པའི་སྤྱན་ཡངས་པར་གྱུར་ཏེ། ཆོས་མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་ཊཱིཀ་ཆེན་ལ་སོགས་པའི་རྩོམ་པའང་མང་དུ་མཛད་དོ།། བཀའ་གདམས་ཀྱི་ཆོས་སྐོར་རྣམས་དཔལ་ལྡན་གྲོ། ཞང་སྟོན། མཆིམས་བློ་བརྟན། མཉམ་མེད་སངས་རྒྱས་སྒོམ་པ་བཞི་ལ་རྫོགས་པར་མནོས་ཤིང་། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བཀྲ་ཤིས་སྒང་པ་ལ་བྱང་སེམས་ཟླ་བ་རྒྱལ་མཚན་ལས་བརྒྱུད་པའི་ལྟ་བའི་མན་ངག་ལ་སོགས་པའི་གདམས་པ་དུ་མ་གསན་པས་བསྟན་པའི་བདག་པོར་གྱུར་ཅིང་། འཕགས་པའི་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གི་ཡ་གྱལ་དུའང་གྲགས། ཆུ་མིག་ཆོས་འཁོར་གྱི་གྲལ་གཙོ་མཛད་དེ། འགྲོ་བའི་མགོན་པོ་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་ལ་སོགས་གངས་ཅན་གྱི་ཆེ་རྒུ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར། བཅོམ་ལྡན་པ་དང་དབུས་པ་བློ་གསལ་དཔོན་སློབ་ཀྱིས་བསྟན་པའི་རྩ་ལག་ཆེན་པོ་ཞེས་འབོད། ཡོངས་ལ་མཆིམས་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཞེས་གྲགས། སྨན་བླ། རྗེ་བཙུན་སྒྲོལ་མ། གྲུབ་ཆེན་བརྒྱད་ཅུ་སོགས་ལྷག་པའི་ལྷ་དུ་མའི་ཞལ་གཟིགས་ཤིང་བྱིན་གྱིས་བརླབས། གདན་སར་ཡང་ལོ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་གི་བར་དུ་བཞུགས་ཏེ་བསྟན་པའི་བྱ་བ་རྒྱ་ཆེན་པོ་མཛད་དེ་བྱི་ལོ་ལ་ཞི་བར་གཤེགས། འདི་སྨན་བླའི་སྤྲུལ་པར་གྲགས་ཤིང་སྒྲོལ་མའི་ཞིང་ཁམས་སུ་གདན་དྲངས་པར་རྣམ་ཐར་རྨི་ལམ་མ་ནས་གསུངས། དཔལ་ལྡན་གྲོ་མོ་ཆེས་མཛད་པའི་ལམ་རིམ་རྩ་བ་ཚིགས་བཅད་མ་ལ། གོང་མའི་གསུང་སྒྲོས་ཉིད་ལྷུར་བྱས་ཤིང་། ལུང་རིགས་གིས་ཀྱང་བརྒྱན་པའི་འགྲེལ་པ་འཁྲིད་ཡིག་ལམ་མཆོག་ཆེན་མོ་ཞེས་བྱ་བ་མཛད་དེ། དིང་སང་གི་བར་དུ་ཡང་དེ་ཉིད་ཀྱི་སྟེང་ནས་འཁྲིད་པར་མཛད་པའི་ཕྱག་ལེན་མ་ཉམས་པར་གནས་སོ།། སྐྱེལ་ནག་གྲགས་སེང་། རྒྱང་རོ་པཎ་ཆེན། རིག་པའི་རལ་གྲི་ལ་སོགས་པའི་སློབ་མ་མཁས་པ་ཡང་མང་དུ་བྱོན་ནོ།།”(ཤོག་གྲངས་ ༢༥༥ ན་ ༣ ནས་གསལ། རྒྱལ་བ་ལྔ་པའི་བཀའ་ལས་མི་དབང་འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོས་ཤིང་སྤར་དུ་བཀོད་པ།)

[14]  དབལ་མང་པཎྜི་ཏ་དཀོན་མཆོག་རྒྱལ་མཚན། བླ་བྲང་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་གྱི་གདན་རབས་ལྷའི་རྔ་ཆེན།  ཤོག་གྲངས་ ༡༧༡ ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༧ (གདན་རབས་འདི་ ༡༨༠༠ ལོར་བརྩམས་གྲུབ་ཅེས་སྔོན་གླེང་དུ་གསལ།)

[15]  མངོན་པ་མཛོད་ཀྱི་འགྲེལ་པ་གྲུབ་བདེའི་དཔྱིད་འཇོ། འགྲེལ་པ་འདི་རྩོམ་པ་པོས་རང་ལོ་སོ་བདུན་པའི་སྟེང་གྲུབ་པར་བཤད་འདུག་ན། ཕྱི་ལོ་ ༡༥༥༤ ཙམ་ལ་གྲུབ་པར་ཚོད་དཔག་ཐུབ་པ་ཡིན།

[16]  “དེ་ནས་དགུང་ལོ་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་པ་མེ་མོ་ཡོས་ལ། རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོས་གདན་འདྲེན་གྱི་གསེར་ཡིག་པ་ནན་ཆེ་བས་གོང་ལ་ཕེབས། དེའི་དུས་སུ་ལས་ཚན་བཅུ་གསུམ་གྱི་གྲྭ་སྒྲིག་མཛད་ནས་བྱོན་པས། བཅོམ་ལྡན་རལ་གྲིས། སངས་རྒྱས་བསྟན་པ་བཀའ་ཆག་སྤྲིན་གྱིས་སྒྲིབ། །སེམས་ཅན་བདེ་སྐྱིད་མི་དཔོན་ལག་ཏུ་ཤོར། །སྙིགས་དུས་དགེ་སྦྱོང་དཔོན་པོའི་ཆ་ལུགས་འཛིན། །འདི་གསུམ་མ་གཏོགས་འཕགས་པ་མིན་པར་གོ །ཞེས་ཟུར་ཟའི་ཚིག་ཕུལ་བ་ལ། ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དེའི་ལན་དུ། བསྟན་ལ་འཕེལ་འགྲིབ་ཡོང་བ་རྒྱལ་བས་གསུངས། །སེམས་ཅན་བདེ་སྐྱིད་རང་རང་ལས་ལ་རག །གང་ལ་གང་འདུལ་དེ་ལ་དེ་སྟོན་བྱེད། །འདི་གསུམ་མ་གཏོགས་མཁས་པ་མིན་པར་གོ །ཞེས་གསུངས་པར་གྲགས་སོ། །”(གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད། ཤོག་གྲངས་ ༡༧༤ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ ༡༩༨༦)

[17]      “རལ་གྲི་ལ་སྤྲིང་བ་བཞུགས།། ༄༅། །ཨོཾ་སྭ་སྟི་སིདྡྷཾ། མཁའ་དབྱིངས་དག་པར་སྐྱེ་དགུའི་སྒྲོན་མའི་དཔལ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་འབར་བ་ལྷང་ངེ་ལྟར། །ཡོན་ཏན་ཕྲིན་ལས་འོད་སྟོང་འགྱེད་པ་པོ། །རྒྱལ་བ་སྲིད་གསུམ་སྒྲོན་མ་རྒྱལ་གྱུར་ཅིག །འཕགས་པས་རལ་གྲི་ལ་སྤྲིང་བ། ངེད་ལ་ས་སྐྱ་དང་འདི་ཕྱོགས་ན་གནས་པའི་གནས་སྐབས་དག་ཏུ། ཁྱེད་ཀྱིས་བསྐུར་བའི་ཡི་གེ་རྣམས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཐེངས་ཤིང་མཐོང༌། སྔ་མ་དག་གི་ལན་ཅི་རིགས་སུ་སྤྲིངས་ལ། བར་སྐབས་སུ་འདི་མ་བཟོད་ན་མཁས་པའི་འཁྲུལ་རྟགས་ཡིན་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལན་བྲིས་མོད་ཀྱི་ཁྱེད་ཀྱི་ཡིད་མ་བཟོད་ཀྱིས་དོགས་ནས་མ་སྤྲིངས། ད་རེས་དཀོན་མཆོག་འབྱུང་གནས་ལ་སྤྲིང་བའི་ཡི་གེ་ནི། རྟོག་པ་དང་མདོ་སྡེ་དག་ལས་འབྱུང་བའི་ལུང༌། བརྩེ་བ་ལྟར་བཅོས་ནས་སྤྲིང་བའི་སྔ་མ་ནི། རང་ཉིད་ཀྱི་ལུང་གི་དོན་མ་ངེས་པས་གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་དོགས་པའི་ཕྱིར་གྱི་ན་འབའ་ཞིག་ཏུ་རྟོགས་ལ། གཉིས་པའང་མིའི་སྐྱེ་དགུ་དང་བཅས་པའི་སའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདི་ལྷ་དང༌། ཀླུ་དང༌། གནོད་སྦྱིན་ལ་སོགས་པ་མི་མ་ཡིན་པའི་འབྱུང་པོ་ཆེས་ཆེ་བ་དག་གིས་བདག་ཏུ་མ་བཟུང་བ་འགའ་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡུལ་ཕྱོགས་གང་དང་གང་ལ་འཚེ་བ་བྱས་ན་དེ་དང་དེའི་བདག་པོས་འཚེ་བའི་ལན་བྱེད་པ་ཚུལ་ལུགས་ཡིན་པས། བཟློག་པར་རིགས་ན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐམས་ཅད་དུ་བཟློག་པར་རིགས་ཀྱི་ལེའུ་ཚན་ཁོ་ན་ལ་བཀར་ཏེ་ཅིའི་ཕྱིར་རྗོད་པར་བྱེད། གསུམ་པའང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་རྒྱའི་ཡུལ་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་བཞུགས་ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དྲི་མ་མེད་པའི་ལུང་དག་ལས། ང་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ་སྟོང་ལོན་པའི་ཚེ། རྒྱའི་ཡུལ་དུ་ཆོས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འབྱུང་བ་དང་འགལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་ཡང་ཁྱོད་ཀྱི་མི་ཆོས་ཁྲལ་གྱིས་ཉེན་པ་ལ་ཕན་པའི་ཐབས་ཀྱི་ཁུར་ངེད་གསུམ་ཆར་ལ་མཉམ་པོར་བསྐུར་འདུག་པས་ཁོང་གཉིས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་ཁུར་བའི་ཁུར་གྱི་ཆ་ཤས་ཁོ་བོས་ཀྱང་ཁུར་བ་ཡིན།འདིར་སྨྲས་པ། འགྲོ་ཀུན་ཞབས་འབྲིང་བྱེད་པར་དེ་ཐུགས་བསྐྱེད། །གནས་སྐབས་སྤྲིན་བཞིན་འབྱུང་བར་ཐུབ་པས་གསུངས། །དེ་ཡིས་དེ་མྱོང་དེ་ནི་ལས་ཀྱི་མཐུ། །དེ་ལ་མི་བཟོད་བྱེད་ན་བླུན་པོ་ཡིན། །གང་ཞིག་ཅུང་ཟད་ཤེས་པའི་མངོན་རློམ་གྱིས། །རྣམ་པར་བསྒྲིབས་པས་རང་གི་རང་བཞིན་དང༌། །གཞན་གྱི་ཚུལ་ཡང་ཚུལ་བཞིན་མ་མཐོང་བས། །རྟག་ཏུ་མུན་པར་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནམ། །རང་གི་ཡོན་ཏན་ཀུན་ནས་སྤྱོམས་ཕྱིར་དང༌། །ཁེངས་པས་ཁེངས་པ་གཞན་དག་ཟིལ་མནན་ཕྱིར། །འཆད་རྩོད་རྩོམ་པའི་བྱ་བས་དུས་འདའ་ཡང༌། །ངལ་བ་དོན་མེད་གྱུར་པ་མ་ཡིན་ནམ། །དཔལ་དང་གྲགས་པའི་གཟི་ཡིས་རབ་འབར་ཞིང༌། །གཙུག་ལག་དུ་མ་མཐོང་ཞིང་ཐོས་གྱུར་ཀྱང༌། །སླར་ཡང་དུལ་བའི་དཔལ་གྱིས་རབ་མཛེས་པ། །སྲིད་པ་གསུམ་ན་དཀོན་པ་མ་ཡིན་ནམ། །གཞན་ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་བསྐུར་བའི་ཡི་གེའི་རྟེན་དག་ལུང་དང་རྒྱ་གར་གྱི་དཔེ་དང༌། ཆོས་རྗེ་པས་བསྒྱུར་བའི་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་དང༌། མདོ་དང་མདོ་ལས་བཏུས་པ་ལས་ཡང་ཡང་མཐོང་ཞིང་ངེས་ཟིན་པའི་ཕྱིར། གནས་མ་ཡིན་པ་ལ་ངོ་མཚར་བར་སྟོན་པ་ནི། ངོ་མཚར་བ་ལ་མི་མཚར་དང༌། །མི་མཚར་བ་ལ་ངོ་མཚར་དུ། །རྟོགས་པ་དེ་དག་ངོ་མཚར་ལས། །ཤིན་ཏུ་ངོ་མཚར་གྱུར་པ་ཡིན། །ཡང་ཁྱོད་ཀྱི་ཡི་གེའི་མཇུག་ན། རྒྱ་གར་ཁ་ཆེ་བལ་པོའི་བསྟན་པ་ནུབ། །བོད་ཀྱི་དགེ་སྦྱོང་ཁེ་རྙེད་འདུ་འཛིས་བྲེལ། །ཤཱཀྱའི་བསྟན་པ་ཡུན་རིང་མི་གནས་པས། །ཐར་འདོད་རྣམས་ཀྱིས་བག་ཡོད་བརྩོན་པར་གྱིས། །ཞེས་བྲིས་པའང༌། ཡང་དག་ཁོ་ནར་མ་རྟོགས་ཏེ། བསྟན་པ་ནུབ་སར་གང་ལ་བརྩོན་པར་བྱེད། །རྙེད་པས་གཡེངས་ལ་ཐར་པ་འདོད་པ་ཅི། །དེ་ཕྱིར་ཁྱོད་ཀྱིས་དེ་སྐད་འདོམས་པ་ཡི། །ཡུལ་དེ་གང་ན་གནས་པ་སུ་ཞིག་ཡིན། །ཁྱེད་རང་ཡང་ཁེ་དང་རྙེད་པའི་འདུ་འཛིས་བྲེལ་བར་ཁས་བླངས་འདུག་པས་ཡི་གེའི་རྟེན་དུ་གསེར་ཞོ་དོ་བསྐུར་ཡོད། གཞན་དག་གིས་སྤྲིངས་ཡི་གེའི་ཚུལ་ལས་ཚུལ་གཞན་དུ། །ཁྱོད་ཀྱི་འདི་ནི་ཁོ་བོས་མཐོང་ནས་ཁོ་བོ་ཡི། །སྤྲིང་ཡིག་གཞན་ལས་གཞན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེར་སྦྱར་ནས། །ཁྱོད་ལ་སྤྲིངས་འདིའང་འདི་ལྟ་ཁོ་ནར་གཟུང་བར་གྱིས། །བྱ་ལོ་དཔྱིད་ཟླ་འབྲིང་པོའི་ཉི་ཤུ་གསུམ་ལ་ཤིང་ཀུན་དུ་བྲིས་པའི་ཡི་གེ  བཀྲ་ཤིས་པར་སྨོན།། །།” ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པའི་གསུང་འབུམ་དཔེ་བསྡུར་མ་པོད་བཞི་པ། ཤོག་གྲངས་ ༣༣༡ ནས་ ༣༣༣ བར། དཔལ་བརྩེགས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ནས་བསྒྲིགས། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༧ པེ་ཅིང་།

[18]  རྣམ་ཐར་དུ། རིག་རལ་གྱིས་“དབྱར་ཉི་མ་ལ་མཁན་པོ་དང་། མཁན་ཆེན་མཆིམས་ཁ་ལས་ཆོག་དང་། ཀྱི་སྟོན་གྱིས་གསང་སྟོན་བྱས་ནས་དགའ་བ་སྟོང་དུ་བསྙེན་པར་རྫོགས་” [ཤོག་གྲངས་ ༨ རྣམ་ཐར།]ཞེས་འབྱུང་ཞིང་མཁན་པོའི་མཚན་ཡོངས་ལ་ དབྱར་ཉི་མ་བརྩོན་འགྲུས་ ཞེས་ཞུ། འོན་ཀྱང་འདིའི་མཆིམས་ནི་མཆིམས་ནམ་མཁའ་གྲགས་ཡིན་ནམ་སྙམ།

[19]  གསུང་འབུམ། བཅོམ་ལྡན་རིགས་པའི་རལ་གྲིའི་རྣམ་ཐར་དད་པའི་ལྗོན་ཤིང་།  པོད་ཀ། ཤོག་གྲངས་ ༢༥ བ ༡ ནས་གསལ། (བཙུན་པ་བསམ་གཏན་བཟང་པོས་བརྩམས།)

[20]  རིག་རལ་གྱིས་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག་གིས་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་ལ་མཆོད་པར་བྱེད་པ་སོགས་གཟིགས་ནས་ “ཐུགས་འགྱོད་བཞིན་པས་ཕྱག་དང་བཤགས་པ་གྲངས་མེད་པར་ཕུལ། དེ་ཚུན་ཐུགས་ཞི་དུལ་གྱི་ངང་ཚུལ་དང་ལྡན་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ཞིང་། ཕྱིས་བླ་མ་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ལ་རབ་ཏུ་གུས་པའི་སྙན་ཚིག་གིས་བསྟོད་དབྱངས་ཚངས་པའི་འབྲུག་སྒྲ་ཞེས་པ་ཡང་ཕུལ་བ་ཡིན་་་་”ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད། ཤོག་གྲངས་ ༢༡༧-༢༡༨ མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ ༡༩༨༦

[21]  བསྟན་རྩིས་གསལ་བའི་ཉིན་བྱེད། ཤོག་གྲངས་ ༡༢༦ གངས་ཅན་རིག་མཛོད་དེབ་ཨང་༤པ། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༨

[22]  “དཔལ་ཀྱེ་རྡོ་རྗེའི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་བདག་ཉིད་འཇུག་ཅིང་དབང་བླང་བའི་ཆོ་ག་དབང་ལ་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། སྟན་གཅིག་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་ལེགས་པར་གནས་པའི་དགེ་སློང་དཔལ་གྱི་འབྱུང་གནས་ཞེས་བྱ་བས་གསོལ་བ་བཏབ་ཅིང་། འཕྲུལ་གྱི་ཡིག་མཁན་འཇམ་ཉེག ༼ ༼༼ཞ༽༽ ཉག་༽ ཅེས་བྱ་བས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྐྱེན་བྱས་ནས་དགེ་སློང་འཕགས་པས། མེ་ཕོ་སྟག་གི་ལོ་ཁྲུམས་ཀྱི་ཟླ་བ་ལ། དཔལ་ས་སྐྱའི་ཆོས་གྲྭ་ཆེན་པོར་སྦྱར་བའོ༎”འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པའི་གསུང་རབ་དཔེ་བསྡུར་མ། པོད་དང་པོ། ཤོག་གྲངས་ ༥༠༠

[23]  ས་སྐྱའི་གདུང་རབས་ངོ་མཚར་བང་མཛོད། ཤོག་གྲངས་ ༡༧༦ ནས་གསལ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་ ༡༩༨༦

[24]  བསྟན་འགྱུར་དཀར་ཆག  དབུ་མེད་ལག་བྲིས་མ། ཤོག་གྲངས་ ༧༩ ན་ ༦ ནས་གསལ།

[25]  བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་། ཨ་མདོ་རྭ་རྒྱའི་བཀའ་འགྱུར་དཔར་མའི་གླེང་བརྗོད། ཤོག་གྲངས་ ༡ བ་ ༦། བོད་ཀྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་། ༡༩༨༣

[26]  Helmut Eimer, A Note on the History of the Tibetan Kanjur, Central Asiatic Journal, Vol. 32, No. 1/2 (1988), pp. 64-72

Lobsang Shastri, The Transmission of Buddhist Canonical Literature in Tibet, The Tibet Journal, Vol. 32, No. 3, Tibetan Authors (Autumn 2007), pp. 23-47

[27]  ཤིང་སྤར། ཤོག་གྲངས་ ༡༢༧ ན་ ༢ ནས་གསལ།

[28]  རྒྱལ་སྲས་ཐོགས་མེད་རིན་པོ་ཆེའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་གཞན་ལ་ཕན་པའི་འོད་ཟེར། ཤོག་གྲངས་ ༡༤༡། དཔལ་བརྩེགས་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ནས་བསྒྲིགས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་།  (རྩོམ་པ་པོ་ནི་ཁོང་གི་སློབ་མ་བཙུན་པ་དཔལ་གྱི་རིན་ཆེན།)

[29]  རྒྱལ་པོ་འདིའི་སྐབས་བཙུན་པ་ཆོས་ཀྱི་འོད་ཟེར་ཞུ་བ་ཞིག་གིས་པེ་ཅིང་དུ་སྤྱོད་འཇུག་ཆེན་མོ་ཧོར་སྐད་དུ་བསྒྱུར་ཅིང་དེའི་འགྲེལ་པ་བརྩམས་པ་དེ་རྒྱལ་པོ་འདིས་ ཕྱི་ལོ་ ༡༣༡༢ ལོར་ཚར་ ༡༠༠༠ པར་སྐྲུན་བྱས་པར་བཤད་དོ།། བོད་སྐད་ནས་ཧོར་སྐད་དུ་ཆོས་རིག་སྤེལ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ལའང་ཐུགས་སྣང་བྱེད་གལ་ཆེ་བར་སྣང་།  Christopher P. Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire (Facts On File, 2004), P. 106.

[30]  Christopher P. Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire (Facts On File, 2004), P. 49.