གསལ་བཤད། བོད་ཀྱི་ག་ས་གང་དུ་བྲག་རིས་མང་པོ་ཡོད་ཕྱིན་དེང་གི་ན་གཞོན་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མའི་སྡེར་ཡང་བྲག་རིས་སྐོར་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་མང་དུ་འབྱུང་བཞིན་པ་དང་། ཡིན་ཡང་ལས་དང་པོ་འཇུག་པའི་སྟབས་ཀྱིས་སྣང་ཚུལ་འདི་ལས་དེ་མི་མཐོང་བ་དང་ཞིབ་འཇུག་གི་བྱེད་ཐབས་དང་སྒྲིག་གཞི་འགོད་ཚུལ། ལུང་རིག་གི་སྒྲུབ་སྟངས་སོགས་ལ་གཞན་གྱི་ལེགས་ཆ་ལེན་པའི་ཆ་མང་དུ་མཐོང་ན་འདིར་ཆེད་དུ་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་གྱི་བྲག་རིས་རི་མོ་ཕྱོགས་བསྡུས་སུ་ཞིབ་འཇུག་ངོ་སྤྲོད་བགྱིས་པའི་རྩོམ་འདི་ལོ་རྙིང་གི་ཁོམ་སྐབས་བེད་སྤྱད་དེ་ངོ་སྤྲོད་ཡིག་བསྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། བསྒྱུར་བ་བོས་བསྣན།

ལ་དྭགས་འདི་དེང་སྐབས་ཕྱིའི་འཇིག་རྟེན་དང་འབྲེལ་མེད་ཁེར་རྐྱང་དུ་གནས་པ་དང་འདྲ་མོད། འདས་པའི་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་རིང་ཨེ་ཤ་ཡ་ལྷོ་མ་དང་དཀྱིལ་མའི་ཚོང་འགྲུལ་གྱི་རྒྱུ་ལམ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། རྒྱུ་འགྲུལ་བ་དང་གནའ་བོའི་ཡུལ་མིས་བཞག་པའི་བྲག་རིས་སྟེ། གཟུགས་རིས་དང་རྟགས་མཚན་མང་པོ་རྡོ་ངོས་སུ་རྡུང་བརྐོས་བྱས་ཡོད་པ་སྟོང་ཕྲག་མང་པོས་ཡུལ་ལུང་བཀང་ཡོད་ཅིང་། མང་པོ་ཞིག་རྒྱུ་འགྲུལ་གྱི་ལམ་ཁ་དང་ཟམ་ཁ། ཡང་ན་རབ་བརྒལ་སའི་ཉེ་སར་ཡོད་ལ། དེ་དག་ནི་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཆེས་གདོད་མའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རྣམ་པ་ཞིག་གོ

ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་འདི་དག་ལ་མཁས་པས་ཐོ་འགོད་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་དུས་རབས་བཅུ་དགུའི་མཇུག་དང་ཉི་ཤུ་བའི་སྟོད་དུ་འཁེལ་ཡོད་པ་གཤམ་ལས་རྟོགས་ཡོང་མོད། ཞིབ་འཇུག་གི་ཆ་ནས་ད་དུང་བྱིས་པ་བསམ་མེད་ཅིག་གི་ཚོད་ཡིན་པ་ནི་དེ་སྔའི་རྟོག་ཞིབ་ཐོ་འགོད་བྱས་པའི་བྲག་རིས་ཁག་སྤྱིའི་སྡོམ་གྲངས་ལས་ཆ་ཉུང་ཤས་ཤིག་དང་། བྲག་རིས་ཁག་ཇི་ལྟར་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་དགོས་མིན་ཐད་གནད་དོན་མང་པོ་ལྷག་ཡོད།

རྩོམ་ཡིག་འདིར་འདས་པའི་ལོ་བཅོ་ལྔའི་རིང་ལ་ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་སྔ་ས་ནས་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོད་པའམ་གསར་དུ་རྙེད་པ་རྣམས་ལ་ཐོ་འགོད་ཞིབ་འཇུག་བགྱིས་པའི་སྐོར་ནས་ངོ་སྤྲོད་གཙོ་བོ་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན་ལ། དེ་ལ་ནང་དོན་དངོས་མ་གླེང་གོང་ཐོག་མར་ལ་དྭགས་དང་སའི་ཉེ་འབྲེལ་བྲག་རིས་སྐོར་གྱི་ཞིབ་འཇུག་ལ་ཕྱིར་བལྟ་དང་། རྩོམ་ཧྲིལ་པོའི་བྲག་རིས་ཁག་སྐྱ་རིས་དང་པར་ཟུང་འབྲེལ་གྱིས་དྲངས་ཡོད། བྲག་རིས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་གཏན་འཁེལ་བྱ་རྒྱུར་གནད་དོན་ཆེ་བ་གཤམ་ནས་རྟོགས་ཡོང་མོད། འདིར་དྲངས་བ་ཕལ་མོ་ཆེ་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་འགོད་མ་བྱུང་སྔོན་གྱི་དུས་སྐབས་སམ་ནང་བསྟན་ས་འདིར་མ་དར་བའི་སྐབས་སུ་འཁེལ་ཡོད།

 དང་པོ། ལ་དྭགས་དང་དེའི་ས་འབྲེལ་ཁག་གི་བྲག་རིས་ཞིབ་འཇུག་གི་གནས་ཚུལ་སྐོར།

ཡེ་ཤུའི་མོ་རོ་ཝན་ཆོས་ཚོགས་གྱི་ཆོས་སྤེལ་བ་(Moravian missionary)ཧྥུ་རན་ཁུ་  (August Herman Francke:1870–1930) ནི་ནུབ་གླིང་བའི་ཁྲོད་ལ་དྭགས་བྲག་རིས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་ཐོག་མ་ཆགས་ཡོད་ཅིང་།[1] ཁོང་གིས་སྤྱི་ལོ་1902ལོ་དང་1903ལོར་རྩོམ་ཡིག་སྔ་ཕྱི་གཉིས་དུས་དེབ་དུ་སྤེལ་ཡོད། རྩོམ་གཉིས་པོར་རྩོམ་པ་པོའི་མོས་པ་བཞིན་བྲག་བརྐོས་མཚན་བྱང་གཙོ་བྱས་ཞོར་ནས་བྲག་རིས་སྟེང་གི་སྲོག་ཆགས་དང་མཆོད་རྟེན། རྔོན་རྒྱག་པ། དེ་བཞིན་ལ་དྭགས་སྨད་ཀྱི་ཁ་ལ་རྩེ་དང་ཟངས་དཀར་ཕྱོགས་ཀྱི་ཡུལ་ལྷའི་རི་མོ་ཡང་ཕབ་བཤུས་གནང་ཡོད།[2] དེ་བཞིན་ཏུའུ་ཆིས་(Giuseppe Tucci)ཀྱང་སྤྱི་ལོ་1935ལོའི་ས་འདིའི་འགྲུལ་བཞུད་ཁྲོད་ཧྥུ་རན་ཁུས་ངོས་བཟུང་པའི་གླེ་ནས་ཨལ་ལྕི། ཁ་ལ་རྩེའི་ལམ་བར་གྱི་བྲག་རིས་ཁག་ལ་རྟོག་ཞིབ་དང་། དེའི་ཁྲོད་ཀྱི་པར་ཁག་ཅིག་ཨོ་རི་ཧྥེ་ནོ་ (Giacomella Orofino )ནས་སྤྱི་ལོ་1990ལོར་སྤེལ་ཡོད། ཡིན་ཡང་ཉེ་ཆར་ལམ་ཁ་འདིའི་བརྒྱུད་ལ་ལམ་བཟོས་གཏོར་སྐྱོན་བྱུང་ཡོད་པས་གོང་གི་པར་རིས་ཁག་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཟིན་ཐོའི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན།

སྤྱི་ལོ་1990ལོ་ནས་ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་མཁན་མང་དུ་འཕེལ་ཡོད་ལ། ཝོ་ར་ (Vohra) ནས་སྤྱི་ལོ་1993ལོ་དང་། སྤྱི་ལོ་1994ལོ། སྤྱི་ལོ་1995ལོ། སྤྱི་ལོ་2005ལོ་བཅས་སུ་ལ་དྭགས་གཤམ་དང་ནུབ་རའི་ཕྱོགས་དང་། ཧྥོ་ནི་ཡ་ན(Fonia)ས་སྤྱི་ལོ་1993ལོར་ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་དང་རྡོ་ཆས་གསར་རྙིང་གི་གནའ་ཤུལ་སྐོར། མ་ནི་ (Mani) ནས་སྤྱི་ལོ་1998ལོ་ནས་1999ལོར་ལ་དྭགས་གཤམ་དང་ནུབ་ར། ཟངས་དཀར་ས་ཆའི་བྲག་རིས་སྐོར་ལ་སྙན་ཞུ་རབ་དང་རིམ་པ་སྤེལ་ཡོད་པ་དང་། ཧྥུ་རན་ཁི་ཧྥོར་རྡི་(Francfort)སོགས་ཀྱིས་སྤྱི་ལོ་1990ལོ་དང་སྤྱི་ལོ་1992ལོར་ཟངས་དཀར་ནས་གླེ ལ་དྭགས་གཤམ་སོགས་རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞུ་ལ་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་ལ། གནད་ཁ་ཤས་ཀྱི་སྟེང་ནས་ས་ཕྱོགས་གཞན་བར་རིགས་བསྡུར་ཡང་བྱས་ཡོད། གཞན་ཝིར་ནིར་(Vernier)ནས་སྤྱི་ལོ་2007ལོ་དང་བྷི་རོ་ནོ་(Bruneau)ཡི་སྤྱི་ལོ་2010ལོའི་དཔྱད་འབྲས་ནི་ཉེ་བའི་ལོ་འདི་གའི་རིང་ལ་དྭགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ཉམས་ཞིབ་བྱས་པའི་དཔྱད་འབྲས་སུ་མངོན།

ཉེ་བའི་ལོ་འདི་དག་གི་ནང་ལ་དར་ཆེ་ཞིང་ཁུངས་བཙུན་མིན་གསལ་བོ་མི་ཤེས་པ་ཞིག་ནི་ཉེ་འབྲེལ་དང་ས་ཐག་རིང་པོའི་བྲག་རིས་བར་གྱི་ཞིབ་བསྡུར་ཡིན་ལ། ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་ལ་ཆ་མཚོན་ན་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བྲག་རིས་བར་ཐུན་མོང་གི་ཆ་རྙེད་པ་ཡ་མཚར་བ་ཞིག་མ་ཡིན་མོད (Bellezza 2004)། དེ་མཚུངས་ཀ་སྨིར་བྷིར་ས་ཧོམ་(Burzahom)གྱི་རྡོ་ཆས་གསར་མའི་སྐབས་ཀྱི་རྡོ་ལེབ་ངོས་ཀྱི་རི་མོའི་བར་ཡང་ཐུན་མོང་གི་ཆ་ཡོད (Sonwane 1992)། ད་ལྟའི་ངོས་ནས་ཆེས་གལ་ཆེ་བ་དང་ཞིབ་འཇུག་གཏིང་ཟབ་སོང་ཡོད་པའི་དཔེ་གཞི་ནི་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་བྲག་རིས་ཁག་ཡིན་ལ། སྤྱི་ལོ་1970ལོ་ནས་མགོ་བཟུང་ཕ་ཀི་སི་ཐན་གནའ་དཔྱད་རྟོག་ཞིབ་རུ་ཁག་གཅིག་དང་འཇར་མན་ཧེ་རྡེ་བྷིར་སྒི་མིའི་རིག་པ་དང་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་གནས་ (Heidelberg Academy of Humanities and Sciences)གཉིས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་ཆིས་ལ་ཉེ་འཁོར་གྱི་བྲག་རིས་ཐད་ལ་ཞིབ་འཇུག་གི་ལས་གཞི་རྒྱ་ཆེན་པོ་སྤེལ་ཡོད (Jettmar & Thewalt 1985, 1987) ། ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་རིང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པའི་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་བྲག་རིས་ཁག་གི་དཔྱད་འབྲས་ལ་གཞིགས་ལ། སྤྱི་ལོ་2007ལོར་འཇར་མན་པ་ཧ་རད་རྡི±ཧི་ཕི་ཐི་མན་(Harald Hauptmann) མཆོག་གིས་བསྟན་པ་བཞིན། ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་བྲག་རིས་དང་ཐུན་མོང་གི་ཆ་ཡོད་ལ། ལྷག་པར་ངོ་འབག་དང་འདྲ་ཆེ་བའི་བའི་བྲག་རིས་དང་སེ་པེ་རི་ཡ་ལྷོ་རྒྱུད་ཨར་ཐེ་ས་ཆའི་ཆར་ཁ་སིན་དང་མན་ནོ་ཕིན་ཟི་གཤོངས་སའི་(Charkassian-Minusinsk basin of the Altai)ཨོ་ཁོ་ནེ་ཝ་རིག་གནས་(Okunev culture)ཀྱི་རི་མོའི་བརྗོད་གཞི་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད་ཅིང་། རིག་གནས་དེའི་ལོ་རབས་ནི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་གསུམ་པའི་མཇུག་དང་སྟོང་ལོ་གཉིས་པའི་དུས་མགོར་འཁེལ།[3] དེ་བཞིན་སར་སན་ནམ་ས་ཁ་དབྱི་རང་སྐད་ཁོངས་ཀྱི་འབྲོག་མིས་(Scythian or Saka Iranian-speaking nomads)སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་དང་པོའི་ནང་ས་འདི་བརྒྱུད་སྐབས་ཀྱི་ཤུལ་བཞག་སུ་འདོད་པའི་“ཡོ་རོབ་ཨེ་ཤེ་ཡའི་སྲོག་ཆགས་རི་མོའི་ལུགས(Eurasian animal style)”ལ་དྭགས་ན་ཡང་ཡོད་པར་གསུངས་ཤིང་། འདིའི་སྐོར་གཤམ་དུ་ཡང་བགྲོ་གླེང་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན།

གཉིས་པ། ལོ་ཚིགས་དང་རིགས་དབྱེ།

ད་ལྟའི་བར་བྲག་རིས་ལོ་ཚིགས་མཇལ་སྟངས་ཁུངས་ཐུབ་ཞིག་མེད་མོད། ས་གནས་མི་འདྲ་བའི་བྲག་རིས་རིགས་བསྡུར་གྱིས་ཕྱོགས་གཉིས་པོའི་ལོའི་སྔ་ཕྱི་འབྱེད་ཐུབ་ཅིང་། སྟེང་དུ་ཆགས་པའི་གཡའ་འམ་བྱེ་ཐང་གི་འོད་འཕྲོའི་མདོག་འདི་བྲག་རྡོ་ས་ཁར་བུད་པ་ནས་བྱུང་པ་དང་། བྲག་རྡོའི་ངོས་ལ་རྡུང་བརྐོས་བྱས་པ་ནས་ཤུལ་གསར་བ་རིམ་གྱིས་སའི་དབྱངས་འགྱུར་གྱིས་མདོག་སྨུག་པོར་སོང་། རི་མོའི་ངོས་དང་རྡོ་ངོས་ཀྱི་མདོག་འདྲ་ཆེ་ན་རི་མོ་དེ་འདྲའི་དུས་ཚོད་འགོར་བའམ། རི་མོའི་བར་ཕན་ཚུན་གོང་འོག་མནན་པ་ལྟ་བུས་རི་མོ་དེ་གཉིས་ཀྱི་ལྟོས་བཅོས་ཀྱི་དུས་སྔ་ཕྱི་རྟོགས་པ་ལྟ་བུ་ཡིན།

དེ་བཞིན་བྲག་རིས་ཀྱི་རི་མོའི་ཁྱད་ཆོས་དང་ནང་དོན་གྱིས་ཀྱང་རིགས་དབྱེ་བྱས་ཆོག་ཅིང་། དཔེར་ན་རི་མོ་ཁ་ཤས་གཟུགས་རིས་ཀྱི་ངོས་ཡོངས་ཆ་སྙོམ་པོར་རྡུང་ནས་གྲུབ་ཡོད་པ་དང་། ཁ་ཤས་ལ་གཟུགས་རིས་ཀྱི་སྒྲོམ་ཙམ་ལས་ནང་སྟོང་པ་ཡིན། ལ་དྭགས་སུ་མིའི་གཟུགས་རིས་དང་རི་དྭགས་ཀྱི་གཟུགས་རིས་ཧ་ཅང་མང་ལ། བྲག་རིས་ཁ་ཤས་ཐིག་རྩིས་རྟགས་ཀྱིས་གྲུབ་ཡོད་པས་ཆོས་ལུགས་སམ་སྒྱུ་འཕྲུལ་གྱི་བྱུང་བར་ཡང་འབྲེལ་མེད་དམ་སྙམ་ཞིང་། མཚོན་རྟགས་ཁ་ཤས་མི་སྒེར་དང་། ཁྱིམ་རྒྱུད། རིགས་རུས་དང་མི་རིགས་དང་འབྲེལ་བར་སྙམ།

དེ་བཞིན་བྲག་རིས་བརྐོ་མཁན་གྱི་རི་མོ་བའི་སྟེང་ནས་ཡང་རིགས་དབྱེ་བྱས་ཆོག་ལ། རི་མོ་ཁ་ཤས་ལ་ཡུལ་ལུང་གཞན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པས་ཡུལ་ཕྱིའི་ལྗོངས་རྒྱུ་མགྲོན་པོས་བྲིས་པར་སྣང་ལ། རི་མོ་ཁ་ཤས་ས་གནས་རང་གི་མི་དང་ཡུལ་ལུང་ལ་འབྲེལ་ཆེ།

གསུམ་པ། ངོ་འབག་དང་གྱད་མི།

ལ་དྭགས་ས་ཆའི་བྲག་རིས་ཁ་ཤས་ཟངས་ཆས་དུས་རབས་སུ་གཏུགས་ཆོག་ལ། དཔེར་ན་ནུབ་རའི་ས་སོ་མའི་བྲག་རིས་ནི་དཔེ་མཚོན་གལ་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ཡིན། ས་དེའི་བྲག་ངོས་གཅིག་ལ་མདོག་གསལ་བོ་མེད་པའི་སྒོར་དབྱིབས་དྲུག་ཡོད་ཅིང་། མདོག་འགྱུར་ཤུགས་ཆེན་པོ་ཐེབས་འདུག་མོད། འོག་གི་རི་མོ་གཉིས་མིའི་ངོ་འབག་དང་འདྲ་ཆེ།

ངོ་འབག་རི་མོ་ལ་དྭགས་རང་ས་ཙམ་མ་ཟད་དེ་ལས་ས་ཐག་རིང་བའི་ཡུལ་གཞན་གྱི་ངོ་འབག་བར་ཡང་མཚུངས་ཆོས་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། ཝོ་ར་ནས་སྤྱི་ལོ་1993ལོར་གྱ་(Gya)ས་ཆ་ནས་ངོ་འབག་གི་བྲག་རིས་ཞིག་རྙེད་འདུག་ལ། ཧྥུ་རན་ཁི་ཧྥོར་རྡི་སོགས་ཀྱིས་ཟངས་དཀར་ས་ཆ་ནས་ཡང་རིགས་འདྲ་བ་རྙེད་ཡོད། (1990ལོ། 1992ལོ། པར་5བ) དེ་བཞིན་རིགས་འདྲ་བའི་ངོ་འབག་གི་ངོས་ཐིག་གིས་བཞི་བགོས་བྱས་པའི་རི་མོ་ནི་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་ཟེ་ར་ཐི་དང་པོ་(Ziarat I)དང་ཆིས་ལ(Chilas)། ཨེ་ཤེ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་ས་ཆ་ནས་ཡང་རྙེད་ཡོད (Jettmar & Thewalt 1987:12) །

པར།1. 2 ནུབ་རའི་ས་སོ་མའི་ངོ་འབག རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

ཧི་ཕི་ཐི་མན་གྱིས་སྤྱི་ལོ་2007ལོར་ཧིན་རྡུ་གཙང་བོའི་སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ངོ་འབག་དང་སེ་པེ་རི་ཡ་ལྷོ་རྒྱུད་ཨར་ཐེ་ས་ཆའི་ཆར་ཁ་སིན་དང་མན་ནོ་ཕིན་ཟི་གཤོངས་སའི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་གསུམ་པའི་མཇུག་གི་ཨ་ཁོ་ནུ་ཝ་རིག་གནས་(Okunev culture)ལས་བྱུང་བའི་རི་མོའི་བར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་བསྟན་ཡོད་པ་མ་ཟད། བྱང་ཕྱོགས་རྩ་ཐང་གི་མཐའ་རྒྱུད་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་པ་འདིས་ཧིན་རྡུ་གཙང་པོའི་སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ལུང་བ་འདི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་དང་ལྷོ་མའི་རིག་གནས་བར་གྱི་འབྲེལ་གནས་ཆགས་འདུག་ཅེས་གསུངས་འདུག་ཅིང་། ས་སོ་མའི་ངོ་འབག་འདི་སེ་པེ་རི་ཡའི་ས་ཆ་ལས་ཆིས་ལ་དང་ཟངས་དཀར། གྱ་ས་ཆའི་ངོ་འབག་དང་འདྲ་ཆེ།

པར།1. 3 a. ལ་དྭགས་ནུབ་རའི་ས་སོ་མའི་ངོ་འབག b.ལ་དྭགས་གྱ་ས་ཆའི་ངོ་འབག (Vohra 1993); c. ཟངས་དཀར་ཆར་ས་ཆའི་ངོ་འབག (Francfort et al. 1990. Figure 5); d. ཧིན་རྡུ་གཙང་པོའི་ཆིས་ལ་ས་ཆའི་ངོ་འབག (Francfort et al. 1990. Figure 6); e. སེ་པེ་རི་ཡའི་མུ་གུར་ས་རྒོ་ནས་རྙེད་པའི་ཨ་ཁོ་ནུ་ཝ་རིག་གནས་སྐབས་ཀྱི་ངོ་འབག

དེ་བཞིན་ཧི་ཕི་ཐི་མན་གྱི་སྙན་ཞུ་ལྟར་ན་ཕ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་བྱང་རྒྱུད་དུ་ཕོའི་རྣམ་པར་སྣང་ཞིང་། དཔུང་གཉིས་བརྐྱངས་པའི་གྱད་མི་ལྔ་བཅུ་ལྷག་གི་གཟུགས་རིས་ཡོད་པ་དག་ཟངས་ཆས་དུས་རབས་སུ་བཞག་ཡོད་ལ། གཤམ་གྱི་རི་མོ་ལས་མཐོང་བ་ནི་མི་ཕལ་བའི་གཟུགས་རིས་བྲག་རིས་འདིའི་ཁྲོད་ཅུང་ཆུང་མོད། གྱད་མིའི་གཟུགས་རིས་ཕལ་ཆེ་བ་རྨིད་1.5ལས་མཐོ་བ་རྐྱང་ཡིན། གྱད་མིའི་རི་མོ་འདིའི་རིགས་ལ་དྭགས་ཀྱི་ས་ཁོངས་སུ་ཁྱབ་ཡོད་ཅིང་། བྲང་རྩེ་སྡེ་བའི་བྲག་རིས་དེ་ལ་དབུ་ཆེན་པོ་ཞིག་དང་དེའི་སྟེང་པྲོག་ཞུ་རྩེ་གསུམ་མ་བརྒྱད་དང་རྣ་བ་གཉིས་ནས་ཐིག་རིང་བ་གཉིས་བརྐྱངས་ཡོད། ངོ་དབྱིབས་ཀྱི་ཞིབ་ཆ་མི་གསལ་མོད། དཔུང་བ་གཉིས་ཡར་བཀྱགས་ནས་མཛུབ་མོ་ལྔ་བོ་རང་སོར་བཀྲམས་ཤིང་། རྐང་གཉིས་བཙོག་པོར་སྡོད་པ། རྐང་པའི་བར་གྱི་རི་མོ་ད་ལྟ་མི་གསལ་མོད། གྱད་མིའི་གཡས་གཡོན་དུ་སྒོར་དབྱིབས་ཀྱི་གཟུགས་རིས་ཡོད། དེ་བཞིན་ལྗང་±བྷེ་ལེ་ཙ་(John Bellezza)ནས་སྤྱི་ལོ་1999ལོར་བོད་བྱང་ཐང་ནས་ཀྱང་གོང་དང་རིགས་འདྲ་བའི་རི་མོ་རྙེད་ཡོད་ལ། ཁོང་གིས་རི་མོ་དེ་དང་སྲིན་མོ་གན་རྐྱལ་གྱི་རི་མོའི་བར་རིགས་འགྲེལ་བྱས་འདུག

པར།1. 4གྲང་རྩེའི་གྱད་མི། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

བྲང་རྩེའི་གྱད་མིའི་རི་མོ་(པར་1.4, 1.5a)གཞན་དེས་ཀྱང་དཔུང་གཉིས་བརྐྱངས་ཡོད་ཅིང་། ཅུང་རིགས་མི་འདྲ་བ་ཞིག་ལ་དྭགས་གཤམ་གྱི་པདྨའི་བྲག་རིས་ (པར་1.5c)སུ་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་ལ་དྭགས་གཤམ་གྱི་དོམ་མཁར་དང་ནུབ་རའི་ས་སོ་མ་སོགས་སུ་ཡང་གྱད་མིའི་བྲག་རིས་ཡོད་མོད་འདིར་པར་རིས་དྲངས་མེད།

པར། 1.5 a, b. གྲང་རྩེའི་གྱད་མི། c. པདྨའི་གྱད་མི།

བཞི་བ། མིའི་གཟུགས་རིས།

མིའི་གཟུགས་རིས་ནི་ལ་དྭགས་བྲག་རིས་ཁག་གི་བརྗོད་གཞི་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་ལ། མི་སྣ་སྒེར་བ་འམ་ཚོགས་པའི་རྣམ་པ་ནས་མངོན་ལ། ཕལ་ཆེ་བར་རི་དྭགས་རྔོན་པའམ་བྲོ་འཁྲབ་པ། གཡུལ་ལ་ཞུགས་པ། ཆོ་ག་སྤེལ་བ་རྐྱང་ཡིན། འདིར་དཔེ་མཚོན་གྱི་ཚུལ་དུ་ཉུང་ཙམ་དྲངས་ན།

ཆུ་ལེན་(Chilling)ས་ཆའི་མིའི་རི་མོ་ (པར་1.6 a–c) ཕྱིའི་སྒྲོམ་ཐིག་གིས་བཟོས་ཡོད་ལ། ལ་དྭགས་གཤམ་གྱི་མིའི་རི་མོ་ཁག་གཟུགས་དབྱིབས་ནང་ཚང་མ་རྡུང་བརྐོས་ཀྱིས་གྲུབ་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཕྱག་ཟུང་ཧ་ལམ་བཀྱགས་ཡོད་པ་དང་གྱད་མིའི་རྣམ་པ་ལྡན། དེའི་བསྟན་དོན་གསལ་བོར་མ་གཏོགས་མོད། ཆོ་ག་ཞིག་དང་འབྲེལ་མེད་དམ་ཡང་སྙམ། ཡིན་ཡང་གོང་གི་རི་མོ་ (པར་1.6 p–q)གཉིས་ལས་བྱུང་བའི་མིའི་རི་མོ་རྣམས་རི་མོ་གཞན་དང་མཚོན་རྟགས་དང་མཉམ་དུ་བྱུང་ཡོད་པ་འདི་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་དཀའ།

བྲག་རིས་མང་པོ་ཞིག་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་འགུལ་ལམ་འཚོ་བ་དང་འབྲེལ་འདུག་ཅིང་། རྒྱུགས་ཆེ་བ་ནི་མདའ་གཞུ་བཟུང་ཁྱི་ཁྲིད་ནས་རི་དྭགས་རྔོན་པ་དང་། གཞན་རྣམས་བྲོ་འཁྲབ་པ་དང་གཡུལ་འགྱེད་པ། ཆོ་ག་སྤེལ་བ་སོགས་རེད། རི་མོ་འདི་དག་ (པར་1.7a,b,c,d)ལས་སྣང་བ་ནི་རྔོན་བྱའི་ཡུལ་དེ་རྔོན་པ་ལས་བོངས་ཆེ་ལ། འདིར་རྔོན་བདེ་ལེགས་ཡོང་པའི་སྒྱུ་འཕྲུལ་གྱི་ཆ་ཞིག་གམ་མི་མངོན་པའི་དད་མོས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞིག་མཚོན་གྱི་ཡོད་ཅིང་། (Sonawane 1992:280) རི་དྭགས་ཀྱི་རི་མོ་འདི་(པར་1.7e) ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཞིག་འདུག་ཅིང་། སྐྱིན་མིན་ནམ་སྙམ་ལ། མཐའ་འཁོར་མིའི་གཟུགས་རིས་ཀྱིས་བསྐོར་ཡོད། རི་མོ་འདིར་ (པར་1.7f)མི་ཞིག་གིས་མཛད་སྒོ་ཞིག་སྤེལ་བའི་རྣམ་པ་མངོན། རི་མོ་འདིར་ (པར་1.7i) སྐྱ་བཞོན་ཞིག་དང་རྟ་རྐྱང་ཞིག བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་(feline)གཅིག་དང་གནའ་བོའི་བོན་ཆོས་དང་འབྲེལ་བའི་གཡུང་དྲུང་གཡོན་འཁྱིལ་མའི་མཚོན་རྟགས་ཤིག་ཡོད། བྲང་རྩེ་ས་ཆའི་རི་མོ་འདིར་ (པར་1.7j) མི་ཞིག་གིས་མདའ་གཞུ་བཟུང་ཡོད་ཅིང་། གྱོན་ཆས་ནི་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་བརྒྱུད་ཐད་ཕན་ཟམ་པའི་ (Thalpan Bridge) ཨི་ཐྲར་བྲག་རིས་ (Alter rock)སུ་བྱུང་བའི་དབྱི་རང་ནུབ་མའི་དམག་མིའི་ཆ་བྱད་ལྡན་ཞིང་། ཕྱི་མ་དེ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་གཅིག་ལ་བཞག་འདུག (Jettmar & Thewalt 1987, photo 6, plate 5)

པར།  1.6 a–c. ཆུ་ལེན་ལུང་བའི་གྱད་མི། d–n.ལ་དྭགས་གཤམ་གྱི་རི་མོ། o.གྲང་རྩེའི་རི་མོ། p. ག་རུའི་རི་མོ། q. གར་གུལ་ས་ཆའི་རི་མོ།

ལྔ་བ། སྲོག་ཆགས་ཀྱི་མཚོན་དོན།

པར།1.7 འཚོ་བ་མཚོན་པའི་རི་མོ། a–b.ཆུ་ལེན་ལུང་པའི་རི་མོ། c–g. ལ་དྭགས་གཤམ་ས་ཆའི་རི་མོ། h. ནུབ་ར་ལུང་བའི་རི་མོ། i. གར་གུད་ས་ཆའི་རི་མོ། j. གྲང་རྩེ་ས་ཆའི་རི་མོ།

སྲོག་ཆགས་མང་པོ་ཞིག་རྨིག་པ་ཅན་ཡིན་པ་སྟེ། སེ་པེ་རི་ཡའི་སྐྱིན་དང་ལུག་ལྗང་། གནའ། གཙོད། གཡག་ལྟ་བུ། སྲོག་ཆགས་འདི་དག་ལ་དྭགས་སུ་མང་། རྟ། རྔ་མོང་། ཁྱི། བྱ་རྣམས་ཀྱང་ལ་དྭགས་སུ་ཡོད་མོད་བྲག་རིས་སྟེང་རྒྱུགས་ཆེ་བ་ཞིག་མ་རེད། རི་དྭགས་འདི་དག་གི་རི་མོ་འབྲི་ལུགས་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་དང་། དེ་ལས་རི་མོའི་འབྱུང་ཁུངས་འཚོལ་ཞིབ་ཐད་ཁུངས་སྣེ་ཞིག་སྤྲད་ཡོད།

རི་མོ་འདི་ (པར་1.9)ནི་ཆུ་ལེན་ས་ཆའི་བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་ཚོགས་ཤིག་ཡིན་ལ། ཕྱིའི་གཟུགས་གཞིའི་སྒྲོམ་ནང་ཚེག་གིས་བཀང་ཡོད་ཅིང་། མགོ་ཆུང་ལ་རྔ་མ་རིང་བ། སྲོག་ཆགས་འདབ་རོལ་གྱི་དབྱིབས་གྲུ་བཞི་མའི་ནང་ཐིག་རྩིས་ལས་གྲུབ་པའི་རི་མོ་ཞིག་ཡོད་ཅིང་(པར་1.9b) ། རི་མོ་འདི་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་དུ་དཔེ་གཞི་རྐྱང་བ་ཞིག་ལས་ཆ་འདྲ་བ་གཞན་རྙེད་མེད།

པར།1.8 ཕྱག་འཛུབ་བརྐྱངས་པའི་མི་ཚོགས་དང་སྲོག་ཆགས། བྲག་རྡོ་ཕྱེད་པདྨ་དང་མདོ་མཁར་བར་གྱི་ལམ་འོག་ཏུ་མནན་ཡོད། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

རྟའི་རི་མོ་འདི་ (པར་1.10a,b)ནི་རྔོག་མ་གཟེང་ལ་ཕོ་མཚན་བརྒྱངས་ཤིང་།ནུབ་རའི་ས་སོ་མའི་རི་མོ་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡིན། རྟགས་མཚན་འདི་(པར་1.10c) སྐྱིན་དང་གཡག་གི་མཉམ་དུ་ཡོད་ལ་མཚོན་དོན་མི་གསལ། གཤམ་གྱི་རི་མོ་འདི་ (པར་1.10d)ཡང་སྐྱིན་ཚོགས་ཤིག་ཡིན་ལ། སྐྱིན་ཁ་ཤས་ཀྱི་ཕོ་མཚན་ལངས་ཤིང་། རྭ་ཅོ་རྒྱུན་ལྡན་ལས་རིང་བར་བྲིས་ཡོད་པར་རིག་གནས་ཀྱི་མཚོན་དོན་ཞིག་མེད་དམ་སྙམ་མོད་དེའི་ཞིབ་ཆ་མ་རྟོགས། རི་དྭགས་སྐྱིན་ལ་ཕོ་མཚན་ལངས་པ་ཚད་ལས་བརྒལ་བའི་རི་མོ་རིགས་འདྲ་བ་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་ཀྱི་བྲག་རིས་སྟེང་ཡང་ཡོད (Jettmar & Thewalt 1987: Photo 53) །

པར།1.9 a, b. ཆུ་ལེན་ས་ཆའི་རི་མོ།
པར། 1.10 ནུབ་རའི་སྲོག་ཆགས་རི་མོ།

མདོ་མཁར་ནི་ལ་དྭགས་གཤམ་ཧིན་རྡུ་གཙང་པོའི་གཡས་འགྲམ་གྱི་མདོ་མཁར་སྡེ་བར་ཡོད་ཅིང་། བྲག་རིས་ཀྱི་གནས་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡིན། བྲག་རིས་རི་མོ་འདི་ཡོད་སའི་ཧིན་རྡུ་གཙང་བོའི་འགྲམ་ངོགས་གཉིས་བར་ཐག་ཉེ་བའི་ཆ་ནས་བལྟས་ན་དེ་སྔ་གནས་འདི་གཙང་བོ་བརྒལ་སའི་ཟམ་ཁ་ཞིག་གམ་ཡུན་གཅིག་གི་རབ་ཁ་མིན་ནམ་སྙམ། མདོ་མཁར་བྲག་ངོས་སུ་འཕྲོ་བའི་མདངས་དང་གཡའ་ཆགས་པའི་རི་མོའི་གཟུགས་རིས་བར་མདོག་ཁྱད་ཁྱད་པར་བ་བསྐྲུན་ཡོད། དེ་བཞིན་གཟུགས་རིས་སྟེང་གི་གཡའ་བསྐྱར་ཆགས་ཀྱིས་གནའ་ཉམས་ཡོད་པ་ཤེས་ལ། དེ་དག་ལ་གཞིགས་ན་ནང་ཆོས་མ་དར་གོང་གི་ལ་དྭགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་ཡོད་པ་ཧ་ལམ་གཏན་འཁེལ་བྱས་ཆོག་ཅིང་། གོང་གི་ཆ་རྐྱེན་འདི་དག་གིས་བྲག་རིས་འདི་ད་ལྟའི་བར་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་གྱི་རི་མོའི་ཉམས་ཡག་ཤོས་དང་མི་སེམས་འགུག་ཤུགས་ཆེས་ཤོས་སུ་གྱུར་ཡོད།

པར། 1.11 མདོ་མཁར་ས་ཆའི་སྲོག་ཆགས་རི་མོ།
པར། 1.12 མདོ་མཁར་ཤྭ་བའི་འཁྲིས་སུ་ཡོད་པའི་རྒྱ་ཡིག་གི་མཚན་བྱང་། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

ས་འདིའི་རི་མོའི་ཁྱད་ཆོས་གཅིག་ནི་སྲོག་ཆགས་རི་མོའི་འབྲི་ལུགས་ཀྱི་སྟེང་ན་ཡོད་ཅིང་། སྲོག་ཆགས་མང་པོའི་ཁྲོད་རྟ་དང་སྐྱིན། བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་རི་མོའི་ལུས་ལ་འགུལ་ཉམས་དང་རྨིག་སྣེ་ཡང་གསལ་བོར་བྲིས་ཡོད་པ་མ་ཟད། ལུས་སྟེང་སྒོར་འཁྱིལ་རི་མོ་ཁྱད་པར་བ་ཕབ་ཡོད། 【རི་མོ་འདིའི་ (པར་1.11d)འགྲམ་དུ་རྒྱ་ཡིག་ཡོད་ལ། ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་ན་རྒྱ་ཡིག་ཡོད་པ་འདི་གཅིག་པོ་ཡིན། རི་མོ་འབྲི་སྟངས་ (པར་1.12)ལ་གཞིགས་ན་རྒྱ་ཡིག་འདི་མི་གཞན་ཞིག་གིས་བྲིས་པར་མ་ཟད་གཅིག་བྱས་ན་ཕྱིས་སུ་བྲིས་པ་ཞིག་ཏུ་ཡང་སྣང་།】སྲོགས་ཆགས་འདིའི་རྭ་ཅོ་རིང་ལ་རྨིག་པ་ཡོད་པའི་ཆ་ནས་ཤྭ་ཡིན་པར་ཐག་གིས་ཆོད་ལ། བྷེ་ལེ་ཙ་ནས་སྤྱི་ལོ་2004ལོར་བོད་བྱང་ཐང་གི་རི་མོ་རིགས་འདྲ་བའི་ཞིབ་འཇུག་སྐབས་ས་འདིའི་རི་དྭགས་གཞན་ལ་རྭ་ཅོ་དེ་འདྲ་མེད་ཅེས་བསྟན་པ་ལྟ་བུ་རེད། རི་མོའི་ལུགས་འདི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་གཅིག་གི་རིང་གི་སར་སན་འབྲོག་པ་ཡོ་རོབ་ཨེ་ཤ་ཡའི་རྩ་ཐང་དུ་ཁྱབ་སྐབས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་ལ།[4] སྲོག་ཆགས་རྨིག་རྩེ་ནས་ལངས་པ་འདི་ཁ་ཟ་ཁི་སི་ཐན་(Kazakhstan)ཤར་རྒྱུད་ཀྱི་ལྕགས་ཆས་དུས་རབས་སུ་རྒྱུགས་ཆེ (Hauptmann 2003:5–6)། སར་སན་རི་མོ་རྣམས་ཧ་ལམ་མཚོན་གཞི་ཡོད་པའི་མཚོན་དོན་སྟེང་འདུ་ཡོད་ལ། དེ་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་རྔོན་པས་རི་དྭགས་ལ་བརྣུན་བཞིན་པའམ། རི་དྭགས་གསོན་ཤ་དོད་པ། ཤྭ་རྭ་ཚད་ལས་བརྒལ་བ། རི་དྭགས་ཀྱི་ཁ་ཕྱིར་འཁོར་བ་བཅས་ཡིན་ལ། གཞན་མཚོན་རྟགས་ཀྱི་བཀོལ་སྟངས་ལ་སྒྱུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པས་མིའི་ནུས་པས་རི་མོ་བདེ་ལེགས་ངང་འགྲུབ་པའི་ཁག་ཐག་བྱེད་པའམ། མཚམས་ལན་རེར་རི་དྭགས་དམིགས་གསལ་བ་ཁ་ཤས་ཚོ་ཁག་དེའི་རུས་རྒྱུད་ཀྱི་མཚོན་དོན་དུ་འགྲོ

པར། 1.13 གྲང་རྩེའི་ཤྭ་བདའ་བའི་རི་མོ། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།
པར། 1.14 གྲང་རྩེའི་ཤྭ་བདའ་བའི་རི་མོ།

སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རིན་ཐང་མཐོ་ལ་རི་དྭགས་ཀྱི་རི་མོར་སར་སན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་ནི་ལ་དྭགས་བྱང་ཤར་རྒྱུད་ཀྱི་གྲང་རྩེའི་བྲག་རྡོ་ཆེན་པོའི་ངོས་སུ་ཡོད་ཅིང་། རྡོ་དྲང་མོར་ལངས་ཤིང་ཁ་ལྷོར་འཁོར་བ། ངོས་ཅུང་རྩུབ་པོའི་སྟེང་བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་གཅིག་གིས་ཤྭ་གཉིས་བདའ་བཞིན་ཡོད་ལ། (པར་ 1.13, 1.14) གཡས་ཕྱོགས་ཀྱི་ཤྭ་བ་དེ་ཡང་རི་དྭགས་བདའ་བའི་རི་མོ་སྤྱིའི་ཆ་ཤས་ཤིག་རེད། རྒྱ་ནག་གི་མཁས་པ་ཝུ་ཅན་ཁེ་(仵君魁)ནས་སྤྱི་ལོ་1987ལོར་དཔལ་མགོན་མཚོ་དང་ཐག་ཉེ་བའི་བོད་ཀྱི་བྱང་ཐང་སའི་ཆ། རུ་ཐོག་རི་མོ་གདོང་ནས་བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་ཞིག་གིས་ཤྭ་བ་བདའ་བའི་རི་མོ་གྲུབ་སྟངས་ཆ་འདྲ་བ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་ལ། དུས་རབས་ལྕགས་ཆས་དུས་རབས་སུ་བཞག་འདུག བྱང་ཐང་གི་རི་དྭགས་བདའ་བ་དང་བྲང་རྩེའི་རི་དྭགས་བདའ་བ་གཉིས་ཆེས་མཚུངས་བའི་ཆ་ནས་རུས་རྒྱུད་ཚོ་བ་གཅིག་པའི་རི་མོ་བས་ཕྱོགས་འདི་གཉིས་སུ་རི་མོ་བསྐྱར་བཟློས་སུ་བརྐོས་པར་ཚོད་དཔག་བྱས་ཀྱང་ལུགས་མཐུན་ཞིག་རེད།

པར། 1.15 རི་མོ་གདོང་གི་ཤྭ་བདའ་བའི་རི་མོ། ལྕགས་ཆས་དུས་རབས། (Francfort et al. 1990:Figure 12)
པར། 1.16 རི་མོ་གདོང་གི་ཤྭ་བདའ་བའི་རི་མོ།

བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་སམ་ཤ་གཟན་གཞན་གྱིས་རང་གི་གཟན་ཆས་ཤྭ་བ་དང་ལུག ར་སོགས་བདའ་བ་འདི་རིག་གནས་མང་པོར་ཡོད་པའི་ཐུན་མོང་གི་སྣང་ཚུལ་ཞིག་སྟེ། དཔེར་ན་བྱི་ལའི་རིགས་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་ཀྱིས་ཤྭ་བ་བདའ་བ་སར་སན་དུས་སྐབས་སུ་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་རྡོ་བཤགས་སྒྱུ་རྩལ་ཁྲོད་ཁྱབ་ཡོད་ཅིང་། (Francfort et al.:154) དེ་བཞིན་ཧྥུ་རན་ཁི་ཧྥོར་རྡི་(Francfort et al. 1990:151)སོགས་ཀྱིས་ཟངས་དཀར་བྲག་རིས་སྟེང་གི་ཤྭ་བའི་སྐེ་ལྟག་པར་འཁོར་བའི་རི་མོ་དང་ཆ་འདྲ་བ་རྒྱ་ནག་གི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དགུ་བའི་ཀྲིག་ནུབ་མའི་སྐབས་ཀྱི་གཡུའི་འདོགས་ཆས་སྟེང་ཡང་ཡོད་པར་བཤད།

པར། 1.17 གྲང་རྩེའི་བྲག་རིས་ཁྲོད་ཀྱི་རྟགས་མཚན་བདམས་བཀོད།

དྲུག་པ། རྟགས་དང་མཚན་མ།

པར།  1.18 ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ནེ་སི་ཐོ་རན་གྲུབ་མཐའི་མཚོན་རྟགས་རྒྱ་གྲམ་དང་སོག་གུར་མཚན་བྱང་། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

ལ་དྭགས་བྱང་ཐང་གྲང་རྩེ་སྡེ་བའི་དཀྱིལ་གྱི་བྲག་རྡོ་གལ་ཆེན་བཞིའི་སྟེང་གི་བྲག་རིས་ནི་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་དུ་ཆེས་གྲགས་ཆེ་བའི་བྲག་རིས་ཡིན་ལ། དེར་ལམ་འགྲོ་བ་དང་ཚོང་བ། བཙུན་པ་དང་ཆོས་སྤེལ་བས་བརྐོས་པའི་ཨ་རབ་ཡི་གེ་དང་། སོག་གུར་ཡི་གེ བོད་ཡིག བྲམ་ཟེའི་ཡི་གེ ཤ་ར་དྷའི་ཡི་གེ་སོགས་ཀྱི་མཚན་བྱང་ཡོད་ཅིང་། དེའི་ནང་གི་སོག་གུར་ཡི་གེ་གཅིག་སྤྱི་ལོ་ 841ལོ་ནས842ལོའི་བར་བརྐོས་པ་ཡིན།[5] དེར་མཚན་བྱང་ཕུད་གཤམ་གྱི་རྟགས་འདི་དག་ཀྱང་ཚུད་ཡོད (པར་1.17)། དེའི་ནང་དུ་རི་མོ་འདི་དག་(པར་d-f)ནི་ཡེ་ཤུ་ཆོས་ལུགས་ནེ་སི་ཐོ་རན་(Nestorian Christian)གྲུབ་མཐའི་མཚོན་རྟགས་རྒྱ་གྲམ་ཡིན་མོད། ད་རུང་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་མཚོན་དོན་མ་ཤེས།

རྟགས་དང་མཚན་མ་གཞན་ཡང་ལ་དྭགས་བྲག་རིས་ཁྲོད་རྙེད་ཡོད་པ་གཤམ་གྱི་རི་མོ་ཁག་ཡིན་མོད། དེ་དག་གི་བསྟན་དོན་གསལ་བོ་རྟོགས་མེད།

པར། 1.19a, ལ་དྭགས་གཤམ་པདྨ་ས་ཆའི་མཚོན་རྟགས། b–d ཀེ་རེ་ཁ་རུ་ས་ཆའི་མཚོན་རྟགས།
པར། 1.20 ཀེ་རེ་ཁ་རུ་ས་ཆའི་མཚོན་རྟགས་དམིགས་གསལ་བ་ཞིག སྲོག་ཆགས་རི་མོ་གཡོན་གཤམ་ཏུ་ཡོད། རྩོམ་པ་པོས་པར་བླངས།

བདུན་པ། བགྲོ་གླེང་དང་མཇུག་བསྡུ།

རྩོམ་འདིར་འཁོད་པ་ནི་ལ་དྭགས་བྲག་རིས་རི་མོའི་ཆ་ཤས་ཙམ་ཡིན་ལ། འདིས་ཀྱང་ལ་དྭགས་བྲག་རིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་གལ་ཆེའི་གནས་བབས་བསྟན་ཡོད་པར་རེ་བ་ཆེ་བ་ཕུད། འགྲེལ་བརྗོད་ཐད་གནད་དོན་མང་པོ་ལྷག་ཡོད་པ་ཡང་བསྟན་ཡོད།

ང་ཚོས་ངེས་པར་ཁས་ལེན་དགོས་པ་ཞིག་ལ་གནའ་དུས་སུ་ཤུལ་བཞག་རི་མོ་འདི་དག་བསྐྲུན་དགོས་པའི་གལ་ཆེའི་རང་བཞིན་དང་དེའི་ཡང་དག་པའི་བསྟན་དོན་ད་དུང་རྟོགས་དཀའ་མོད། རི་མོ་འདི་དག་གི་ཁྲོད་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁུངས་འཚོལ་སའི་སྣེ་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་འདུ་ཡོད། དེ་ལ་ཐོག་མར་བྲག་རིས་ཡོད་སའི་ས་གནས་ལ་དབྱེ་ཞིབ་གཏིང་ཟབ་བྱ་དགོས་པ་དང་། གོང་དུ་བསྟན་པ་བཞིན་བྲག་རིས་མང་པོ་ཞིག་ལོ་རྒྱུས་གནས་སྐབས་སམ་ཡིག་འགོད་མ་བྱུང་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དུས་སྐབས་ཀྱི་ཚོང་ལམ་དང་འབྲེལ་འདུག་པ་ནི་ཁ་ལ་རྩེའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་ཧིན་རྡུ་གཙང་པོའི་འགྲམ་རྒྱུད་ཀྱི་རི་མོ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་དུས་རབས་སྔ་མོའི་སྐབས་མི་སྣ་མང་པོ་དང་རིག་གནས་མི་འདྲ་བའི་ལམ་འགྲོ་བ་བརྒྱུད་པའི་དངོས་དཔང་ཡིན། བྲག་རིས་ཡོད་སར་སྒྱུ་འཕྲུལ་ལམ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མཚོན་དོན་ཡང་ཡོད་སྲིད་ཅིང་། གཅིག་བྱས་ན་མ་འོངས་བར་གནའ་དཔྱད་པས་བྲག་རིས་དང་དུར་སའི་བར་གྱི་འབྲེལ་བ་རྟོགས་སྲིད་ཅིང་། མིའི་རིགས་རིག་པ་བས་རི་མོ་མང་པོར་ཆོ་གའི་དམིགས་ཡུལ་ཡོད་པའི་ཁུངས་སྣེ་ཡང་རྙེད་སྲིད། གང་ལྟར་རྔོན་རྒྱག་པའི་རི་མོ་དབྱེ་ཞིབ་བགྱིས་པས་འབྲོག་ལས་ནས་འདུས་སྡོད་འཚོ་བར་འགྱུར་བ་ཐེབས་པའམ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་སྟངས་རིགས་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱི་མཉམ་གནས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་ཡང་རྟོགས་ཐུབ།

གཉིས་ནས་བྲག་རིས་ཀྱི་གཟུགས་ངོས་མ་གཞིར་དབྱེ་ཞིབ་བྱ་དགོས་ལ། བྲག་ངོས་རི་མོའི་གྲུབ་སྟངས་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་ཞིབ་བརྒྱུད། བྲག་རིས་རི་མོའི་ཐོག་འོག་དབྱེ་བ་ཤེས་ནུས་ལ། དབྱེ་ཞིབ་འདིས་རི་མོ་མི་འདྲ་བའི་ལོའི་སྔ་ཕྱི་གུང་བསྒྲིགས་ཐུབ་ཅིང་། དེ་དང་མཚུངས་བར་བྲག་རྡོའི་ངོས་ཀྱི་གཡའ་ཆགས་སྟངས་ལ་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་ལོ་ཚིགས་སྔ་ཕྱི་ཁུངས་བཙུན་པར་གཏོང་ཐུབ།

གསུམ་ནས་ཡུལ་ཁོངས་མི་འདྲ་བ་དང་ཡུལ་ཁོངས་ནང་ཁུལ་བར་གྱི་རིགས་བསྡུར་གྱི་མཐོང་རྒྱ་ཆེ་རུ་གཏོང་དགོས་པ་སྟེ། བྲག་རིས་ཁྲོད་སྔ་ཤོས་ཀྱི་ངོ་འབག་དང་གྱད་མིར་མཚོན་ཡང་གོང་དུ་བསྟན་པ་བཞིན་ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་དང་་རིགས་འདྲ་བ་ཕ་ཀི་སི་ཐན་བྱང་རྒྱུད་དམ་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མ་ནས་རྙེད་ཐུབ་པ་ཧ་ཅང་མཚར་བའི་གནས་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་རི་དྭགས་ཀྱི་རྨིག་རྩེའི་རི་མོས་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་དང་པོའི་ཨེ་ཤ་ཡ་དཀྱིལ་མའི་སར་སན་རིག་གནས་བར་འབྲེལ་བ་ཡོད་པ་ཤེས་ཐུབ། རྩོམ་འདིའི་བརྗོད་གཞི་གཙོ་བོ་ནི་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་དང་ཕྱི་ནང་རིག་གནས་ཀྱི་འབྲེལ་འདྲིས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་སྐོར་ཡིན་ལ། འབྲེལ་འདྲིས་འདི་མ་མཐའ་ཡང་ཡིག་འགོད་མ་བྱུང་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྐབས་ནས་འགོ་ཚུགས་ཡོད།

མཇུག་ཏུ་ནན་བཤད་དགོས་པ་ཞིག་ལ་ཉེ་བའི་རིང་བྲག་རིས་ཀྱི་གནས་གསར་བ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་རྙེད་ཡོད་མོད། ལས་ཀ་འདིའི་ཐོ་འགོད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བར་ཐག་ཧ་ཅང་རིང་ཞིང་། དེང་རབས་ཅན་གྱི་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱིས་ཉེ་ཆར་ལ་དྭགས་ས་ཁུལ་ཡོངས་ཀྱི་བྲག་རིས་ལ་གཏོར་བརླག་ཐེབས་བཞིན་པས་ན་ཐོ་འགོད་ཀྱི་ལས་ཀ་འདི་དེ་ལས་ཀྱང་ཁ་ཚ་དགོས་གཏུགས་ཆགས་ཡོད། བྲག་རིས་ཁག་གནའ་བོའི་འགྲིམ་འགྲུལ་གྱི་རྒྱུ་ལམ་ན་ཡོད་པས་དེང་རབས་ལམ་བཟོས་གནོད་སྐྱོན་ཐེབས་སླ་ཞིང་། ཁ་ལ་རྩེའི་ཉེ་འགྲམ་གྱི་གནའ་བོའི་གཙང་བོ་བརྒལ་སའི་བྲག་རིས་ཁག་ནི་འདིའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དཔེ་གཞི་གསོན་པོ་ཞིག་སྟེ། གནའ་བོའི་ཤིང་ཟམ་ད་ལྟ་ཨར་འདམ་དང་རྣོ་ལྕགས་ཀྱི་ཟམ་པས་ཚབ་བྱས་ཡོད་པ་དང་། དེང་གི་ཟམ་པ་གཉིས་གཙང་འགྲམ་གྱི་ས་མི་འདྲ་སར་གསར་རྒྱག་བྱེད་རིང་བྲག་རིས་གལ་ཆེ་བ་མང་ཤོས་དང་ས་འདིའི་བྲག་བརྐོས་མཚན་བྱང་ཁག་སིལ་བུར་གཏོར་བ་དང་། དེ་བཞིན་ས་གཞན་དུ་ཡང་འཛུགས་སྐྲུན་གྱི་དགོས་མཁོས་བྲག་རིས་ཁག་གཏོར་བ་འམ་སྟེང་དུ་དེང་རབས་ཚོན་རྩི་བྱུགས་ནས་བརླག་པའི་སྣང་ཚུལ་བྱུང་ཡོད།

མདོར་ན་ལ་དྭགས་ཀྱི་བྲག་རིས་ཁག་གིས་གནའ་ནས་ཡུལ་མིས་ས་འདི་བཟུང་བའི་མྱོང་བ་དངོས་མཚོན་གྱི་ཡོད་མོད། རང་གི་ཡུལ་མིས་རི་མོ་འདིས་རིན་ཐང་མ་རྟོགས་ཚེ་ལོ་ངོ་སྟོང་ཕྲག་བརྒལ་བའི་དངོས་དཔང་འདི་དག་མ་འོངས་བར་མི་མཐུད་དུ་འཕྲོག་བརླག་དང་འཇིག་ཉེན་ཆེའོ།

མ་ཡིག་གི་རྩོམ་ཁུངས། Tashi Ldawa Thsangspa.“Ancient Petroglyphs of Ladakh: New Discoveries and Documentation” in Art and Architecture in Ladakh Cross-Cultural Transmissions in the Himalayas and Karakoram, Edited by Erberto Lo Bue and John Bray,Brill,2014:15-34.

ལུངས་ཁུངས་ཀྱི་དཔེ་ཐོ།

Bellezza, John V. 1999. “Northern Tibet Exploration. Archaeological Discoveries of the Changthang Circuit Expedition 1999.” Asian Art Online Journal www.asianart.com/ articles/tibarcheo/index.html#r5.

—. 2004. “Metal and Stone Vestiges: Religion, Magic and Protection in the Art of Ancient Tibet.” Asian Art Online Journal. www.asianart.com/articles/vestiges/index. html.

Brentjes, Burchard. 1999. “Rock Art in Russian Far East and in Siberia. A Bird’s Eye View over a Continent.” In Tracce: Online Rock Art Bulletin 11. www.rupestre.net/tracce/ russib.html, downloaded on 11 July 2011.

Bruneau, Laurianne. 2010. Le Ladakh (état de Jammu et Cachemire, Inde) de l’Âge du Bronze à l’introduction du Bouddhisme: une étude de l’art rupestre. 4 vols. Université de Paris 1 Panthéon-Sorbonne. PhD thesis.

Dani, Ahmad H. 1982. “Prehistoric Rock Carvings at Chilas.” Studia Iranica 11:65–72.

—. 1989. History of Northern Areas of Pakistan. Islamabad: National Institute of Historical and Cultural Research.

Fonia, R.S. 1993. “Ladakh Corridor to Central Asia. An Investigative Report of PreHistoric Cultures.” Journal of Central Asian Studies 4:35–40.

Francfort, Henri-Paul, Daniel Klodzinski, and Georges Mascle. 1990. “Petroglyphes archaiques du Ladakh et du Zanskar.” Arts Asiatiques 45:5–27.

—. 1992. “Archaic Petroglyphs of Ladakh and Zanskar.” In Rock Art in the Old World. pp. 47–192. Ed. Michel Lorblanchet. Papers Presented in Symposium A of the AURA Congress, Darwin (Australia) 1988. New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts. English version of preceding article.

Francke, August Hermann. 1902. “Notes on Rock-carvings from Lower Ladakh.” Indian Antiquary 31:98–401.

—. 1903. “More Rock-carvings from Lower Ladakh.” Indian Antiquary 32:361–363.

—. 1923. Tibetische Hochzeitslieder, übersetzt nach Handschriften von Tag-ma-cig. Hagen and Darmstadt: Volkwang Verlag.

Hauptmann, Harald. 2003. Rock Carvings and Inscriptions along the Upper Indus, Unpublished presentation at the International Association for Ladakh Studies Colloqium at Leh, 2003.

—. 2005. “Pre-Islamic Heritage in the Northern Areas of Pakistan.” In Karakoram: Hidden Treasures in the Northern areas of Pakistan, pp. 1–40. Ed. Stefano Bianca. Torino: The Aga Khan Trust for Culture.

—. 2007. “Pre-Islamic Heritage in the Northern Areas of Pakistan.” In Karakoram: Hidden Treasures in the Northern Areas of Pakistan, pp. 21–39. Ed. Stefano Bianca. 2nd ed. Torino: Umberto Allemandi & Co.

Jettmar, Karl, and Volker Thewalt. 1985. Zwischen Gandhara und den Seidenstrassen, Felsbilder am Karakorum Highway. Entdeckungen deutsch-pakistanischer Εxpeditionen 1979–1984. Mainz: Philipp von Zabern.

—. 1987. Between Gandhara and the Silk Roads. Rock Carvings along the Karakorum Highway. Mainz: Philipp von Zabern.

Mani, B.R. 1998–1999. “Rock Carvings and Engravings in Ladakh: New Discoveries.” Pragdhara 9: 65–74.

Marx, Karl. 1897. “Eine ärtztliche Missionsreise im Jahre 1890.” In Eben-Ezer, Gedenkbuch der Familie Julius Marx: 55–99. Ed. Gustaf Dalman. Leipzig: privately published.

Orofino, Giacomella. 1990. “A Note on Some Tibetan Petroglyphs of the Ladakh Area.” East and West 40, 1–4:173–201.

Sander, Lore. 1994. “A Graffito with the Quintessence of Buddhist Doctrine from Ladakh.” In Festschrift Klaus Bruhn zur Vollendung des 65. Lebensjahres, pp. 561– 570. Eds. Nalini Balbir and Joachim K. Bautze. Reibek: Verlag für Orientalische Fachpublikationen.

Sims-Williams, Nicholas. 1993. “The Sogdian Inscriptions of Ladakh.” In Antiquities of Northern Pakistan, Reports and Studies 2, pp. 157–163. Ed. Karl Jettmar. Mainz: Verlag Philip von Zaubern.

Sonavane, Vishwarao. 1992. “Significance of the Chandravati Engraved Core in the Light of Prehistoric Art of India.” In Rock Art in the Old World, pp. 273–283. Ed. Michel Lorblanchet. New Delhi: Indira Gandhi National Centre for the Arts.

Vernier, Martin. 2007. Exploration et documentation des pétroglyphes du Ladakh. 1996– 2006. Como: Fondation Carlo Leone et Mariena Montandon.

Vohra, Rohit. 1993. “Antiquities on the Southern Arteries of the Silk Route: Ethnic Movements and New Discoveries.” In Anthropology of Tibet and the Himalaya: 386–405. Ed. Charles Ramble & Martin Brauen. Zürich: Ethnological Museum of the University of Zürich.

—. 1994. “Sogdian inscriptions from Tangtse in Ladakh.” In Tibetan Studies. Proceedings of the 6th Seminar of the International Association for Tibetan Studies. Fagernes 1992: 920–929. Ed. Per Kvaerne. Oslo: Institute for Comparative Research in Human Culture.

—. 1995. “Arabic Inscriptions of the Late First Millennium A.D. from Tangtse in Ladakh.” In Recent Research on Ladakh 4 and 5: 419–429. Eds. Henry Osmaston and Philip Denwood. London: School of Oriental and African Studies.

—. 1999. “Tamgas and Inscriptions from Tangtse in Ladakh.” In Studia Tibetica et Mongolica (Festschrift Manfred Taube): 279–304. Ed. Helmut Eimer, Michael Hahn, Maria Schetelich and Peter Wyzlic. Vol. 34. Indica et Tibetica. Swisttal-Odendorf: Indica et Tibetica Verlag.

—. 2005. Petroglyphs in Purig Area in Ladakh. Himalayan Studies. Ladakh Series. Vol. V. Grosbous (Luxembourg): published by the Author.

仵君魁、张建林:西藏日土县古代岩画调查简报[J].文物,1987年。引自Francfort et al. (1990, 1992).


[1] ཁ་རོ་·མར་ཁི་སི (Karl Marx) ་ནི་མོ་ར་ཝན་ཆོས་ཚོགས་ཀྱི་ཆོས་སྤེལ་བ་ཐོག་མའི་གྲས་ཡིན་ལ།སྤྱི་ལོ་1897ལོར་ཨལ་ལྕི་ན་ཐང་ས་ཆར་སྨན་བཅོས་ཆོས་སྤེལ་གྱི་འགྲུལ་བཞུད་གནང་སྐབས་ཀྱི་ཟིན་ཐོར་ས་འདིར་བྲག་རིས་ཡོད་པའི་ཐོ་བཀོད་འདུག

[2]  Francke (1923).པར་དང་པོ་ནས་གསུམ་པ།

[3] སེ་པེ་རི་ཡའི་སྐོར་ལ་གཤམ་གྱི་རྩོམ་ལ་གཟིགས་ཀྱང་ཆོག Brentjes (1999).

[4] གཤམ་གྱི་རྩོམ་ཁག་ལ་གཟིགས། Dani (1989:118–123), Bellezza (2004), Francfort et al. (1990:152), Hauptmann (2007:12–13).

[5] སོག་གུར་མཚན་བྱང་དང་རྒྱ་གྲམ་སྐོར་མོ་ར་ཝན་ཆོས་སྤེལ་བས་དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བའི་དུས་མགོར་རྙེད་པ་ནས་དཔྱད་པ་གཏོང་མཁན་མང་པོ་བྱུང་ཡོད་ལ།ཉེ་བའི་ཆར་བགྲོ་གླེང་གནང་མཁན་གཤམ་གྱི་རྩོམ་ཡིག་ཁག་ཡིན། Sims-Williams (1993), Sander (1994) and Vohra (1994).