བོད་ཡིག་དུས་རབས།

སྤྱིར་བཏང་རང་རེའི་བོད་མའི་གསུང་སྲོལ་ལ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ཡན་ཆད་ལ་ཡི་གེ་འབྲི་སྲོལ་དང་བརྡ་སྤྲོད་གཞུང་མེད་ལ། སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་རྒྱལ་སྲིད་དར་ཞིང་རྒྱས་པས། ཆོས་སྲིད་ཀྱི་དགོས་མཁོར་ཡི་གེ་དང་བརྡ་སྤྲོད་གཞུང་སོགས་ཚད་ལྡན་ཞིག་མེད་དུ་མི་རུང་བར་དགོངས་ནས་གཉལ་ཐི་མི་ཨ་ནུའི་བུ་ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊ་འཕགས་ཡུལ་དུ་མངགས་ཏེ་ཕྱིར་ཕེབས་འབྱོར་མཚམས་བོད་ཡིག་དང་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་གཞུང་སུམ་རྟགས་སོགས་བསྟན་བཅོས་བརྒྱད་བརྩམས་པར་གྲགས།

《ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང》(DTH,P.118.16-24.)ལས། བོད་ལ་སྔ་ན་ཡི་གེ་མྱེད་པ་ཡང་། བཙན་པོ་འདིའིི་ཚེ་བྱུང་ཞེས་གསལ་བར་བརྟེན་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྐུ་དུས་སུ་ཡི་གེ་འབྲི་སྲོལ་དང་པོར་དར་བ་ཐེ་ཚོམ་མ་དགོས་ཀྱང་། ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་ཀྱི་མཚོན་ཡིག་རྙིང་གང་དུའང་ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊའི་མཚན་རྩ་བ་ནས་མི་གསལ་བར་བརྟེན་བོད་ཡིག་ཐོན་མིའི་བཟོས་མིན་དང་། ལྷག་པར་སུམ་རྟགས་ནི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་མཐར་བཙུགས་པའི་ཞོལ་རྡོ་རིང་ལ་བརྟེན་ནས་ཀྱང་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་རྗེས་སུ་བརྩམས་པར་ར་སྤྲོད་ནུས་པར་བརྟེན་སྐབས་འདིར་དེ་དག་གི་སྐོར་ལ་དོགས་དཔྱོད་ཐུང་ཙམ་ཞིག་བྱེད་རྒྱུ་ཡིན།

བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་སོགས་ཀྱི་བཤད་སྲོལ།

དེ་ཡང《བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང》(F.124a3-5)ལས། བོད་ལ་ཡི་གེ་མེད་པས་ཐོན་མི་ཨ་ནུའི་བུ་ལ་འཁོར་བཅུ་དྲུག་དང་བཅས་པ་ཡི་གེ་སློབ་ཏུ་བཏང་ནས་པཎྡི་ཏ་ལྷའི་རིག་པ་སེངྒེ་ལ་སྒྲ་བསླབ་སྟེ་བོད་ཀྱི་སྐད་དང་བསྟུན་ནས་གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུ་ཨཱ་ལི་བཞིར་བསྡུས་ཏེ་གཟུགས་ཁ་ཆེའི་ཡི་གེ་དང་བསྟུན་ནས་ལྷ་སའི་སྐུ་མཁར་མ་རུར་བཅོས་ནས་ཡི་གེ་དང་སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་བརྒྱད་མཛད་དེ་རྒྱལ་པོས་ལོ་བཞི་རུ་མཚམས་བཅད་དེ་བསླབ་བོ།།《མདོ་ཟ་མ་ཏོག་བཀོད་པ》དང་།《དཔང་སྐོང》དང་།《མདོ་སྡེ་དཀོན་མཆོག་སྤྲིན》ལ་སོགས་བསྒྱུར་རོ།། ཞེས་དང་།《རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང》(pp.66-70)ལས། ཐོན་མིའ་ཨ་ནུའི་བུ་ཐོན་མའི་ཐོན་མི་ས་མྦྷོ་ཊ་ཞེས་པ་ཡིད་གཞུང་པ་དང་རིག་པ་རྣོ་བ། ཡོན་ཏན་དུ་མ་དང་ལྡན་པ(ཞིག)ཡོད་པ་ལ། གསེར་མང་པོ་བསྐུར་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ཡི་གེ་སློབ་ཏུ་བཏང་ངོ།། དེར་བློན་པོས་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་ཕྱིན་ཏེ་ཡི་གེ་སྒྲ་ལ་མཁས་པ་བྲམ་ཟེ་ལི་བྱིན་ཞེས་བྱ་བ་ཡོད་ཟེར་བ་ཐོས་ནས། བྲམ་ཟེ་ག་ལ་བ་དེར་ཕྱིན་ཏེ། ཞེས་པ་དང་། ལཱཉྫ་ལྷའི་ཡི་གེ་འདྲ། དེ་ལ་དཔེ་བྱས་ནས་ཡི་གེ་དབུ་ཅན་དུ་བྱས། ཝ་རྟུ་ལ་ཀླུའི་ཡི་གེ་འདྲ། དེ་ལ་དཔེ་བྱས་ཡི་གེ་ཟུར་ཅན་དུ་བྱས་སོ།། འདི་ནི་ཟུར་ཙམ་ཡིན་གྱིས། རྒྱས་པར་འདོད་ན་ཐོན་མིས་དང་པོ་ཡི་གེའི་རྣམ་འགྱུར་གྱི་བཟོགབརྩམས། ཀ་མད་སུམ་ཅུར་བསྒྱུར། སྡེབ་སྦྱོར་སྒྲིག་པའི་གཞི་མ།《ཐོན་མི་མདོ་རྫའི་སྒྲ་མདོ》བྱ་བ་ཡོད་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་གཟིགས་ཤིག། གཞན་ཡང་བློན་པོ་ཐོན་མི་དེས། པཎྡི་ཌ་ལྷ་རིག་པའི་སེངྒེ་ལ། སྒྲའི་བསྟན་བཅོས་ཐམས་ཅད་བསླབས་ནས། རིག་པའི་གནས་ལྔ་ལ་མཁས་པར་གྱུར་ཏེ།《འདུས་པ་རིན་པོ་ཆེའི་ཏོག》《མདོ་ཟ་མ་ཏོག》《སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མདོ་རྒྱུད་ཉེར་གཅིག》རྣམས་བོད་དུ་བསྒྱུར། ཅེས་གསལ།

བཤད་ཚུལ་དེ་དག་ལ་དཔྱད་པ།

ད་ནི་འདིར་ཅུང་ཟད་དཔྱད་ན།《བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང》དུ། ཐོན་མི་གར་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ཕེབས་ནས་པཎྡི་ཏ་ལྷའི་རིག་པའི་སེངྒེ་ལ་སྒྲ་བསླབ་པར་གསལ་པ་གང་ཞིག་ལ།《རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང》དུ་ཐོན་མི་རྒྱ་གར་ལྷོག་ཕྱོགས་ཕེབས་ནས་བྲམ་ཟེ་ལི་བྱིན་ལ་ཡི་གེ་སོགས་བསླབ་པར་གསལ་བས་ན། ལོ་རྒྱུས་དེ་གཉིས་ཀྱང་ཅུང་ཟད་མི་མཐུན། དེ་བཞིན《བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང》དུ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མདོ་རྒྱུད་ཉེར་གཅིག་ཅེས་ཐ་སྙད་མེད་རུང《རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང》དུ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མདོ་རྒྱུད་ཉེར་གཅིག་རྣམས་བསྒྱུར་པ་འཁོད་འདུག་ཀྱང་ངོས་འཛིན་གསལ་བོ་མེད། དེའི་རྗེས་སུ་བརྩམས་པའི《མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》དུ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་མདོ་རྒྱུད་ཉེར་གཅིག་སོ་སོའི་ངོས་འཛིན་རེ་རེ་བཞིན་ཡོད་པ་སོགས་མི་མཐུན་པ་མང་། གཞན་ཡང་། ལཱཉྫ་དཔེ་བྱས་ཏེ་དབུ་ཅན་བརྩམས་པར་གསལ་བ་དེ་ཡང་མི་འཐད་པའི་སྐོར་ངེས་པ་དོན་གྱི་དགེ་བཤེས་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱི1《དེབ་ཐེར་དཀར་པོ》ར(pp.66.68)གསལ་བཤད་མཛད་པ་ལྟར་དོན་ལ་གནས། ཡང《སྟོན་ཆོས་འབྱུང》(F.124.b6.)ལས། ལོ་ཙཱ་བ་ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊ་དང་། དེའི་མཆན་བུ་ངྷརྨ་ཀོ་ཥ་དང་། ལྷ་ལུང་རྡོ་རྗེ་དཔལ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་ཅི་རིགས་སུ་བསྒྱུར་ཅིང་གཏན་ལ་ཕབ་ཞེས་དང་།《དེབ་ཐེར་དམར་པོ》ལས།(FF.16b9-17a1.)ལོ་ཙཱ་བ་ཐོན་མི་སམྦྷོ་ཊ་དང་། དེའི་འཆན་བུ་ངྷརྨ་ཀོ་ཥ་དང་། ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་ཅི་རིགས་སུ་བསྒྱུར་ཅིང་གཏན་ལ་ཕབ། ཅེས་གསལ་ཀྱང་སྲོང་བཙན་སྐུ་དུས་སུ་ནང་ཆོས་བསྒྱུར་བའི་སྐོར《ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང》གིས་མཚོན་ཡིག་རྙིང་གང་དུ་འང་མི་གསལ་མིན་ལ་མ་ལྟོས་པར་རིགས་པའི་ཁུངས་བསྐྱེལ་ཀྱང་མེད། གཞན་ཡང་། ཐོན་མིའི་སློབ་མར་གསལ་བའི་ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེ་ཞེས་པའི་རང་རེའི་ལོ་རྒྱུས་ཁག་ཏུ་གླང་དར་བཀྲོང་མཁན་དུ་གྲགས་པའི་རྫོགས་པ་ཆེན་པོའི་རྣལ་འབྱོར་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེ་ནི《བློན་པོ་བཀའི་ཐང》དུ(F.15b.)སད་མི་བདུན་གྱི་བགྲངས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད།《མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》(F.104a1.)དུ་དྲངས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཆེན་མོ་ཞེས་པའི《ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང》ཕུད་པའི་ལོ་རྒྱུས་རྙིང་ཤོས་གྲགས་ཅན་དེར་ལྷ་ལུང་སད་མི་བདུན་གྱི་ནང་ཚན་དུ་བགྲངས་ཡོད། དཔའ་བོ་གཙུག་ལག་འཕྲེང་བས་ལྷ་ལུང་རབ་འབྱོར་ཡིན་པར་ཆ་བཞག་ཡོད། གལ་སྲིད་དེ་བདེན་པ་ཡིན་ནའང་ལྷ་ལུང་རབ་འབྱོར་ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེའི་གཅེན་པོ་ཡིན་པར《མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》(FF.106a3-108a3.)དུ་གསལ་བས་ན་དོན་སྙིང་ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེས་སྲོང་བཙན་སྐབས་སུ་བཀའ་བསྟན་བསྒྱུར་ཤེས་ཐབས་མེད།

ལོ་པཎ་བཀའ་ཐང་བཤད་སྲོལ།

གོང་འཁོད་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱིར་བཏང་དང་ཅུང་ཟད་བཤད་སྲོལ་མི་མཐུན་པ་ཞིག་ནི《ལོ་པཎ་བཀའི་ཐང་ཡིག》ལས། རྒྱ་གར་མཁས་པ་ལ་བྱིན་ལ༔ བོད་ཀྱི་ཐུ་མི་འབྲི་ཐོ་རིགས༔ ཨ་ནུས་ཡིག་བསླབ་མཁས་པར་གྱུར༔ རྒྱ་ཡིག་ལྔ་ཅ་ཐམ་པ་ནི༔ བོད་ཡིག་སུམ་ཅུས་ཆོག་པ་ཤེས༔ ཁ་ཆེ་ཇོ་བོ་ཨ་ནན་ཏ༔ སྤྱན་དྲངས་མདོ་སྡེ་པད་དཀར་དང་༔ ཞེས་པ་ནས། ལོ་ཙཱ་ཐུ་མི་སམ་བྷོས་བསྒྱུར༔ བོད་དུ་དམ་ཆོས་བསྒྱུར་བ་སྔ༔ ཞེས་གསལ་བ་འདིར་ཅུང་ཟད་དཔྱད་ན། འདི་ལྟར་སྒྲ་སློབ་མཁན་ནི་ཨ་ནུའི་བུ་མིན་པར་ཨ་ནུ་རང་ཡིན་པ་དང་། ཐོན་མའི་སམ་བྷོ་ཊ་མིན་པར། ཐུ་མི་སམ་བྷོ་ཊ་ཞེས་འཁོད་འདུག འབྲི་ཐོ་རིགས་ཞེས་པ་འདི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སུ་འབྲིང་ཐེ་རེ་སྦུང་བཙན(DT.I,p.109.10)ཞེས་པ་དང་མཐོན་མྱི་འབྲི་པོ་རྒྱལ་བཙན (DTH,p.100.10)ཞེས་པའི་མཚན་ཅན་གྱི་བློན་པོ་འདུག་པས་དེ་དག་དང་རིགས་རྒྱུད་གཅིག་ཡིན་མིན་དཔྱད་དགོས། འདིར་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས་པ་ནི་ཐོན་མིས་ཁ་ཆེའི་ཇོ་བོ་ཨ་ནན་ཏ་སྤྱན་དྲངས་པར་གསལ་བ་འདི་ཡིན། ཨ་ནན་ཏས་མཁན་ཆེན་ཞི་འཚོ་དང་དང་པོར་བོད་དུ་ཕེབས་སྐབས་ལོ་ཙཱ་བ་བྱས་པའི་སྐོར་ལ《མཁས་པའི་དགའ་སྟོན》(f.81a4.) དུ་དྲངས་པའི《རྦ་བཞེད》དང་།《རྦ་བཞེད་ཞབས་བཏགས་མ》(p.16.11.)སོགས་རང་རེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀུན་ལ་ཞལ་མཐུན་པ་སོགས་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ཏེ་མཁས་པ་ཡ་མ་ཁུ་ཆིས2ཐོན་མི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་སྨད་ཆ་དང་དགུ་བའི་སྟོད་ཆར་བྱུང་བར་བཤད་ཡོད། ཁོང་གིས་བཤད་པ་ལྟར་ཐོན་མི་དུས་རབས་དེར་ཕེབས་ཡོད་ཚེ་ཕྱི་ལོ 814 ལོར་བརྩམས་པའི《སྒྲ་སྦྱོར་བམ》གཉིས་ཀྱི་གླེང་བརྗོད་དུ་སྔོན་ལྷ་སྲས་ཀྱི་ཡབ་ཀྱི་རིང་ལ། ཡེ་ཤེས་དབང་པོ་དང་། སང་ཤིང་དང་། བྲམ་ཟེ་ཨཱ་ནན་ཏ་སོགས་ཀྱིས་ཆོས་སྐད་བཏགས་པ་གསལ་པར་བཞིན་བརྡ་དག་གི་སློབ་དཔོན་ཐོན་མའི་མཚན་ཡང་ངེས་པར་གསལ་དགོས་དེ་མ་གསལ་བས་ན་སྐབས་དེར་ཐོན་མི་མ་བྱོན་པར་མངོན་ནོ།།

སུམ་རྟགས་ཁྲི་སྲོང་གི་སྐུ་ཚེའི་རྗེས་ལ་བརྩམས་པ།

རང་རེའི་མཁས་པའི་གསུང་རྒྱུན་ལ་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག“སུམ་རྟགས”སོགས་བརྡ་སྤྲོད་བསྟན་བཅོས་བརྒྱད་བརྩམས་པར་གསུང་སྲོལ་ཡོད་ཀྱང་དོན་དུ་ཡི་གེ་ནི་སྲོང་བཙན་སྐུ་དུས་ཡིན་པར་དོགས་པ་མེད་ཀྱང་སུམ་བཅུ་པ་ལྷ་སའི་ཞོལ་གྱི་རྡོ་རིང་བརྐོས་ཡིག་གི་རྗེས་སུ་བརྩམས་ཡོད། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་སུམ་བཅུ་པ་ལས“དང་བོ་གཉིས་ལ་དང་བོ་སྦྱར།། གསུམ་ལྔ་བཅུ་ལ་ཀྱ་དང་སྦྱར།། བདུན་པ་ཉིད་ལ་བདུན་པ་དེ།། ལྷག་མ་རྣམས་ལ་གྱ་སྦྱར་བ།།” ཞེས་རྗེས་འཇུག་ག་ང་གཉིས་ཀྱི་རྗེས་སུ་གི་དང་ད་བ་སའི་རྗེས་སུ་ཀྱི་དང་། ན་མ་ར་ལའི་རྗེས་སུ་གྱི་སྦྱོར་དགོས་པར་གཏན་འབེབས་མཛད་ཡོད་ཀྱང་། ཞོལ་རྡོ་རིང་དུ་སྦྱོར་ཚུལ་དེ་དང་མཐུན་པར་བྱས་མེད། དཔེར་ན་ཞོལ་རྡོ་རིང་གི་ལྷོ་ངོས་ཀྱི་ཡིག་འཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པ་དང་བཅུ་བདུན་པར་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ཀྱི་ཞེས་དང་། ཉེར་གཅིག་པར་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་ཞེས་དང་། ཉེར་ལྔ་པར་རྒྱའི་སྲིད་གྱི་ཞེས་པ་སོགས་ལ་གཞིགས་ཚེ་སྐབས་དེར་ཨི་ལྡན་གྱི་ཕྲད་གཏན་འབེབས་མཛད་མེད་པར་གསལ་པོར་མཚོན། ཕྱོགས་མཚུངས་ཏུན་ཧོང་དུས་ཚིགས་སུའང་དེ་དང་འདྲ་བའི་ཕྲད་སྦྱོར་ཚུལ་ཡོད། ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆ་ནི་ས་མཐར་བྲིས་པ་ཡིན་དུས་མ་དག་པར་བསམ་ནུས་ཀྱང་། ཞོལ་རྡོ་རིང་ནི་ཁྲི་སྲོང(༧༤༣–༧༩༧)གི་སྐུ་དུས་སུ་གལ་འགངས་ཆེ་བའི་གནད་དོན་བོད་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དོན་དུ་རྒྱུན་རིང་པོར་གནས་ཕྱིར་རྒྱལ་ས་ལྷ་ས་རང་དུ་གཏན་གཏན་ཏིག་ཏིག་བྱས་ཏེ་བརྐོས་པར་བརྟེན་མ་དག་མང་པོ་ཡོང་བར་བསམ་མི་ནུས་པ་ཞིག་རེད། དེ་རྗེས་རལ་བ་ཅན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་བརྐོས་པའི་ལྷ་སའི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་མདུན་གྱི་རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་ནི་སུམ་ཅུ་པའི་ཨི་ལྡན་སྦྱོར་ཚུལ་དང་མཚུངས། དེ་དག་ལ་དཔྱད་ཞིབ་བདེ་ཕྱིར་མ་དཔེ(ATE)3མཇུག་ཏུ་འགོད་ཀྱི་ཡིན་པས་དེར་དཔྱད་པ་འཛོད།

སུམ་རྟགས་སྐོར་ལ་དེང་རབས་བཤད་སྲོལ།

མཁས་པ(G.URy)འདིས(TLB.p.121)སུམ་རྟགས་ནི་ཐོན་མའི་མཚན་ལ་ཁ་གཡར་བ་ཙམ་ལས་དོན་དངོས་རྗེས་སུ་བརྩམས་པ་ཡིན་གསུངས། we must conlude that the Sum-sags was compiled at a tade later than the introduction of writing. Hence we assume that writing hod been Used in Tibet even prior to Then – mi,and that Thon-mi’s ཡང་མཁས་པ(Miller)འདི་ཡང་ཐོན་མི་ལོ་རྒྱུས་དངོས་ཡོད་མིན་པར་གསུངས་པ་སོགས་ཀྱིས་མཚོན་བསམ་ཚུལ་སྣ་ཚོགས་པ་ཞིག་འདུག་ཀྱང་ཞིབ་ཆ་འབྲི་གི་མིན། རང་གི་བསམ་ཚུལ་ནི་བོད་ཡིག་ནི་སྲོང་བཙན་གྱི་སྐུ་དུས་སུ་དྲིན་ཅན་གྱི་བློན་པོ་ཐོན་མིས་མཛད་ཀྱང་སུམ་རྟགས་ནི་གོང་དུ་ཞུས་པ་ལྟར་རྗེས་སུ་བརྩམས་པ་ཡིན། འོ་ན་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་དང་། རྒྱ་ནག་གི་ཡིག་ཆར་བློན་པོ་མགར་ལྟར་ཐོན་མའི་མཚན་རྩ་བ་ནས་མི་གསལ་བ་འདི་ཅི་ཡིན་ཞེ་ན། བློན་པོ་མགར་ནི་སྲིད་དོན་གྱི་ཕྱག་ལས་གནང་མཁན་གྱི་དེང་སང་བྱས་ན་སྲིད་བློན་ལྟ་བུ་ཡིན་པར་བརྟེན། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་ཏུན་ཧོང་ཡིག་རྙིང་སོགས་སུ་གསལ་བ་ཡིན་ཞིང་།ཐོན་མི་ནི་ཤེས་རིག་གི་ཕྱག་ལས་མཛད་མཁན་ཞིག་ཡིན་ཀྱང་སྐབས་དེར་ཐོན་མིའི་བསྟན་བཅོས་མ་མཛད་པར་བརྟེན་བསྟན་བཅོས་མཛད་བྱང་ཆ་ནས་ཀྱང་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆར་གསལ་མི་ཤེས། ཕྱོགས་མཚུངས་ཐོན་མི་ནི་སྲིད་དོན་ལ་ཐེ་བྱུས་རྩ་བ་ནས་མི་གནང་མཁན་ཞིག་ཡིན་དུས་སྲིད་དོན་བྱས་རྗེས་ཆ་ནས་ཀྱང་མཚན་མི་གསལ་བ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཐོན་མི་ནི་བོད་མིར་མིག་སྦྱིན་མཁན་ལྟར་དཀའ་དྲིན་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བར་བརྟེན་སྲོང་བཙན་སྐུ་དུས་ནས་བཟུང་ཕྱག་མཆོད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཡོད་པས་ན་མི་རབས་ནས་མི་རབས་བར་སློབ་དཔོན་འདིའི་རྣམ་དཔྱོད་ལ་དད་མོས་དང་འབྲེལ་དཀའ་དྲིན་རྗེ་དྲན་བྱས་ཡོད། མཛད་རྗེས་བླ་ན་མེད་པ་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་སྙན་ནས་སྙན་ངག་ནས་ངག་བརྒྱུད་སློབ་དཔོན་ཐོན་མིས་བོད་ཡིག་བརྩམས་པའི་སྐོར་བོད་མིའི་ངག་རྒྱུན་དུ་གནས་ཐུབ་པ་ཡིན། གལ་སྲིད་སློབ་དཔོན་འདིས་བོད་ཡིག་མ་བརྩམས་པ་འམ་ཡང་ན་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་མི་ཚེ་ཡིན་ཚེ་བོད་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་གྱི་ཐ་ན་བྱིས་པ་སྨྲ་བརྗོད་ཤེས་ཚུན་ཆད་དུ་སློབ་དཔོན་འདིས་བོད་ཡིག་མཛད་པའི་སྐོར་ཁྱབ་གདལ་དུ་དར་ཤེས་ཐབས་མེད།

སུམ་རྟགས་གཉིས་རིམ་ཅན་དུ་བརྩམས་པ།

མཁས་པ་འདིས(Miller)སུམ་རྟགས་གཉིས་དུས་གཅིག་ཏུ་བརྩམས་པ་མིན(TGP.p490b)གསུངས་པ་དེ་བདེན་པའི་གནས་སུ་སྣང་ཞིང་གང་ལ་ཟེར་ན་སུམ་བཅུ་པ་ལས་རྟགས་འཇུག་རྩོོམ་གཤིས་ཞིབ་ཆ་ཆེ་རུ་ཕྱིན་ཡོད་པ་སོགས་རྒྱུ་མཚན་མང་། ཕྱོགས་མཚུངས་མཁས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་རྟགས་འཇུག་སྐད་གསར་བཅད་ཀྱི་རྗེས་སུ་བརྩམས(TG T.p491)ཟེར་བ་དང་། སུམ་ཅུ་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ནི་རྙིང་པ་རྙིང་པ་ཡིན་ཚུལ(TGT.p.500b)གསུངས་པ་ནི་དཔྱད་དགོས། དོན་སྙིང་ཞོལ་རྡོ་རིང་བཙུགས་རྗེས་སུ་སུམ་ཅུ་པ་བརྩམས་དེའི་རྗེས་དང་སྐད་གསར་བཅད་ཀྱི་གོང་དུ་རྟགས་འཇུག་ཀྱང་བརྩམས་ནས་ཡོད་པར་མངོན་ཞིང་འདི་དག་ལས་བརྩམས་པའི་འགྲེལ་བརྗོད་མང་དུ་བྱེད་དགོས་ཀྱང་རེ་ཞིག་འདི་ཙམ་གྱིས་ཆོག་པར་བྱས་སོ།། “སུམ་རྟགས་དུས་རབས་ཀྱི་དཔྱད་ཐུང”ཞེས་བྱ་བ་འདིའང་རང་གི་བརྗེད་བྱང་དུ་ལ་སྟོད་པ་ཨཱ་ཙ་རྱ་ཁང་དཀར་ཚུལ་ཁྲིམས་སྐལ་བཟང་གིས་བྲིས་སོ།།

ཟུར་མཆན།

1) printed and published at the Freedom press .Darjeeling.1964.
………..
2) Z.yamaguchi. Thon mi sambhot no seizon nendai. {ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊའི་དུས་རབས} Toyo gukuho 1976.

3) དབྱིན་བྱིའི་མི་རིགས་མཁས་དབང་རི་ཆར་སོན་གྱིས་བོད་དུ་ཆེད་གཉེར་བསྐྱོད་དེ་རྡོ་རིང་ངོ་མ་ལས་ཞལ་བཤུས་བྱས་པའི་རྡོ་རིང་ཞལ་བཤུས་རྣམས་ནི་སུམ་ཅུ་པ་ཙམ་མ་ཡིན་པར་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཤེས་པར་མེད་དུ་མི་རུང་བས་གཤམ་དུ་ཚང་བར་བཀོད་ཡོད།

གསལ་བཤད། མཇུག་གི་ཟུར་མཆན་གསུམ་པར་གཟིགས་མོས་ཡོད་མཁན་ཚོས་དམ་པ་གང་གི 1985 ལོར་ལྡི་ལིར་དཔར་བའི《བསྟན་པ་སྔ་དར་གྱི་ཆོས་འབྱུང་འབྲེལ་ཡོད་དང་བཅས་པའི་དུས་རབས་ཀྱི་མཐའ་དཔྱོད་འཕྲུལ་གྱི་མེ་ལོང》ཞེས་པའི་དེབ་བབ། ཡང་ན་ཁང་དཀར་གསུང་འབུམ་དུ་གཟིགས་དང་གསལ་ཏོ།།